عیماد تەها ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و ئەندامی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانە، لە گفتوگۆی ئەم جارەی بازنەی گفتوگۆدا «عێراق. پرانسیپی ئاشتی و دیالۆگ بۆ چارەسەركردنی كێشەكان» بەم جۆرە دید و تێڕوانینی و پێشنیارەكانی خستە ڕوو.

لەم گفتوگۆیەدا بەڕێزان چەند جارێك ئاماژەیان بە كۆنگرەی لەندەنی ئۆپۆزسیونی عێراقی كرد، كە لە ساڵی 2002 لە بەریتانیا بەڕێوە چوو، ئامانجیان لەم گەڕانەوەیە بۆ ئەم كۆنگرەیە بۆ ئەوە بوو كە دووبارە جەخت لەسەر ئەوە بكەنەوە كە بناغەی دەستووری ساڵی 2005ی عێراق كە ئێمە وەك گەلی كوردستان دەنگمان پێ داو بووە دەستووری هەمیشەی ئەم وڵاتە، ئەو لێكتێگەیشتن و ڕێككەوتنەیە كە لە ساڵی 2002 و پێش ڕووخانی ڕژێمی پێشووی بەعس و سەدام، هەمووو لایەنە سیاسیەكانی ئۆپۆزسیونی عێراقی بەو لایەنە شیعیانەشی ئێستا دەسەڵاتی عێراقیان بەدەستەوەیە، ئیمزایان لەسەركردووە.

هەر لەم گفتوگۆیەدا ئاماژە بەوە كرا، ئەو سەركردە سیاسیانەی عەرەب «شیعە و سوننە» ئەوانەی لە ژیاندا ماون، ددان بەو ڕاستییەدا دەنین و دەڵێن «بەڵێ ئێمە ئەو ڕێككەوتنەمان ئیمزا كردووە، بەڵام وەك خۆی ڕێزی ئیمزاكەی خۆمان نەگرتووە» هاوشان لەگەڵ ئەمە ئێستا نەوەیەكی تازەی سیاسیی عەرەبی «شیعە و سوننە» دروست بوون، كە ئاگاداری ئەو لیكتێگەیشتن و ڕیككەوتنانە نین، سەرباری هەموو ئەمانەش لە ناو فراكسیۆنە كوردستانییەكانی ناو پەرلەمانی عێراقیش، كە ڕاشكاوانە ئاماژە بەوە كرا بێجگە لە فراكسیۆنی پارتی دیموكراتی كوردستان، بەشی زۆری فراكسیۆنە كوردستانییەكان دژایەتیی حكومەتی هەرێمی كوردستانیان كردووەتە شێوازی سیاسەتكردنی ڕۆژانەیان.

دیسان وەك گەڕانەوە بۆ مێژوویەكی دووتر و سەردەمی خەباتی شاخ، جەخت لەسەر ئەوە كرایەوە كە لە ساڵی 1986 لە كۆنگرەی گەلانی عێراق لە تاران، بناغە بۆ ئەوە دانراوە كە دەبێت عێراقی نوێ لەسەر بنەمای سێ هەرێمی فیدڕاڵی بۆ « كورد، عەرەبی شیعە، عەرەبی سوننە» دابمەزرێتەوە، بۆ مێژوو بە ڕەزامەندی هەمووو حزبە كوردستانییەكانی بەرەی كوردستان بەڕێز كاك ئیدریس بارزانی-ی هەمیشە لەیاد دەستنیشان كرا، كە نوێنەرایەتیی هەمووو حزبە كوردستانییەكان بكات و گوتارە مێژووییەكەی لەناو ئەو كۆنگرەیە ئێستا بە تۆماركراوی ڤیدۆ هەیە.

هەڵوەستەكردن لەسەر ئەم باكگراوەندە مێژووییەی نێوان بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان و كۆی لایەنە سیاسییە ئۆپۆزسیۆنەكانی عەرەبی شیعە و سوننە، ماوەی 40 ساڵی تەواوە لەسەر گۆڕینی ئەقڵییەتە، ئەمەش بەو مانایەی عێراق سەنتڕاڵی و دیكتاتۆری حوكمڕانی بكرێت، سیستەمێكی مودێرینی لامەركەزی و فیدڕاڵی بونیاد بنرێت، بەڵام وێرای ئەوەی ماوەی 21 ساڵە دەستووری عێراق پەسەند كراوە، بەڵام هێشتا نەك هەر سیمای ڕاستەقینەی فیدڕاڵییەت لە عێراقدا دەرنەكەوتووە بەڵكو زۆر ڕاشكاوانە ڕایانگەیاندووە، پێكهێنانی هەرێمی تازە لە نێوان پارێزگاكانی دیكەی عێراقدا، هەڕەشە لە یەكپارچەیی عێراق دەكات و ڕێگەی پێ نادرێت پێك بهێنرێن.

ناونیشانی ئەم گفتوگۆیە كە «پرانسیپی ئاشتی و دیالۆگە بۆ چارەسەركردنی كێشەكان» باس لە هەمووو كێشەكانی پرۆسەی سیاسیی عێراق كرا، بەڵام من هەڵوەستە لەسەر «چارەسەركردنی كێشەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و دەوڵەتی عێراق» دەكەمەوە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە كە ئێستا وەك ئەمری واقیع «هەرێمی كوردستان و دەوڵەتی عێراق» بوونەتە دوولایەن و دوو تێڕوانینی جیاوازیان هەیە، سەرۆك بارزانی داوای جێبەجێكردنی دەستووری عێراق دەكات و لایەنی عێراقیش بەو یاسایانە وەڵاممان دەدەنەوە كە پەیوەندیی بە دەستووری ساڵی 2005 ـەوە نییە و هی سەردەمی ڕژێمەكانی پێشوون، ئەمەش دەمانگەیەنێتە ئەو دەروازە داخراوەی كە هەرێمی كوردستان سازشی لەسەر ناكات.

بۆ كردنەوەی ئەم دەرگا داخراوە، زۆر گرنگە ڕاشكاوانە بارودۆخە سیاسییەكە بخوێنینەوە و ئەو ڕاستییە ئاشكرا بكەین كە ئەمریكا ڕێگری لە جێبەجێكردنی دەستووری عێراق ناكات، بەڵام هیچ هێزێكیش بەكار ناهێنێت بۆ ئەوەی ئەو دەستورە بەزەبری هێز جێبەجێ بكرێت، ئەمەش مانای ئەوەیە دەستورەكە جێبەجێ بكرێت یان نە، ئەوە كێشەی ئەمریكا نییە، بۆیە دیسان دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ئەو لێگتێگەیشن و ڕێككەتنەی پێش داڕشتنی دەستوورەكە لە ساڵی 2002 لە لەندەن ئیمزا كراوە.

بیگومان لایەنە عێراقییەكان هەمووویان زۆر باش ئەو ڕاستییە دەزانن كە هەرێمی كوردستان بە ئیرادەی خەڵكی كوردستان دروست بووە، نەك دەستووری عێراقی ساڵی2005، بەپێچەوانەوە دەستوورەكە ددانی بە هەرێمی كوردستاندا ناوە كە بەشێوەیەكی ئارەزوومەندانە هەرێمێك بێت لە چوارچێوەی دەوڵەتی فیدڕاڵی عێراقدا، بۆ ئێستا كە ئەم دەوڵەتە فیدڕاڵییە ناتوانرێت دروست بكرێت، ئەوا دەبێت لەسەر بنەمای ڕێككەوتن و لیكتێگەیشتنێكی تازە دووبارە پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر كۆی سێكتەرە جیاوازەكان دووبارە ڕێك بخرێتەوە.

خاڵی گەشبینی هەر لە دوای ساڵی 1992 كە هەرێمی كوردستان دامەزرا ئەوەیە كە سەرۆك بارزانی سازش لەسەر مافەكانی گەلی كوردستان ناكات و ئامادەش نەبووە بەشداریی هیچ كۆنگرەیەك بكات ئەگەر پێشوەختە ئیعترافیان بە ماف و سنووری خاكی كوردستان نەكردبێت، بۆیە ئەم ڕاستییە بۆ هەمووولایەك ئاشكرایە و هەر لەسەر ئەم بنەمایەش كە ڕێگە دروستەكەیە دەتوانرێت كێشەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و دەوڵەتی عێراق چارەسەر بكرێت.