پرسی هەلوەشاندنەوە یاخود مانەوەی قەوارەی هەرێمی کوردستان یەکێکە لەو پرسە هەستیارانەی کە لە ماوەی چەندین ساڵی ڕابردوودا زۆرترین قسە و باسی سیاسی و ئەکادیمی بەدوای خۆیدا هێناوە؛ ئەمەش لە دەرەنجامی کۆمەڵێک ڕووداو و سیاسەتی جۆراوجۆری وەک: هاتنی داعش، گۆرانی سیاسەتی شیعەکان بەرامبەر بە هەرێمی کوردستان  (بڕینی بودجە، ڕووداوەکانی دوای ڕیفراندۆم، بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی) و تەنانەت ڕووداو و پێشهاتە هەرێمی و نێودەولەتیەکان، کە کاریگەری ڕاستەوخۆیان لەسەر ئاسایشی هەرێمی کوردستان هەیە. ئەم پرسە زۆر جار دڵەڕاوکێیەک دروست دەکات، نەک تەنیا لەسەر ئاستی جەماوەر، بەڵکوو لەسەر ئاستی ناوەندە ئەکادیمی و سیاسییەکانیش؛ چونکە هەرێمی کوردستان لە ناوچەیەکی گرنگ و کاریگەرە بە ململانێیە جیۆ سیاسی و ستراتیژییەکان، هەر ڕووداوێکی سیاسی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کەم تا زۆر کاریگەری لەسەر سەقامگیری و ئاسایشی هەرێمی کوردستانیش دروست دەکات. لەم چوارچێوەیەدا، "تیۆری ئالۆزی ئاسایشی هەرێمایەتیی" (Regional Security Complex Theory)  ئاسایشی هەرێمی کوردستان وەک بەشێک لە سیستەمی ئاسایشیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەیر دەکات، کە تیایدا هەر گۆڕانکارییەکی سیاسی و سەربازی لە ناوچەکەدا کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر هەرێمی کوردستان هەیە.

 

لە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس و دووبارە بونیادنانی دەوڵەتی عێراق لەسەر بنەمای سیستەمی فیدراڵی و داڕشتنی دەستوور، هەرێمی کوردستان وەک تاکە هەرێمی فیدراڵی لە چوارچێوەی عێراق چوارچێوەی یاسایی خۆی وەرگرت، بە پشت بەستن بە ماددەی (117)ـــی دەستووری عێراق. ئەگەرچی پێش ئەو کاتیش هەرێمی کوردستان وەک دیفاکتۆ بوونی هەبوو، بەلام دەستووری عێراق چوارچێوەیەکی یاسایی بە قەوارەیە بەخشیوە. تەنانەت کورد و شیعە هاوپەیمانییەکی ستراتیژیان بەست بۆ هاوبەشی حوکمڕانی لە عێراق دا، چونکە هەر دوو پێکهاتەکە لە ڕووی مێژووی یەوە خۆیان لە یەک سەنگەری قوربانیدان دا سەیر دەکرد، بەلام ئەم سیاسەتە لە دوای کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا چووە قۆناخێکی تر، وردە وردە ئەم هاوپەیمانییە بەرەو کاڵبوونەوە چوو. ئەمەش لە دەرەنجامی کۆمەلێک گۆڕانکاریی ناوخۆیی و هەرێمایەتی و هاتنە پێشەوەی نوخبەیەکی نوێ لە ناو شیعەکان کە دید گا یەکی جیاوازتریان هەبووە بۆ پرسەکان و زیاتر لەسەر بنەمای "واقیعی هێز" مامەڵە بە پرسەکانەوە دەکەن، نەک "ڕابردووی هاوبەش" وەک ئەوەی نوخبەی کلاسیک دەیکرد؛ ئەمەش وای کردووە کە ئەم سیاسەتە لە هاوبەشی حوکمڕانی بەرەو پەلاماردانی سیاسی هەرێمی کوردستان بە ئاراستەی لاوازکردن و نەهێشتنی قەوارەکە پەل بهاوێژێت.

 

وەک لە ناونیشانی بابەتەکەدا هاتووە، سەرەرای ئەو هاوکێشە ئالۆز و بەیەکداچووانەی کە لە عێراق و ناوچەکە هەن و دەگوزەرێن، ئایا هەرێمی کوردستان هەڕەشەی هەلوەشاندنەوەی لەسەرە؟ لە راستیدا بکەری هاوشێوەی هەرێمی کوردستان لەبەر ئەوەی دەوڵەت نین بە ئاسانی دەتوانرێت پەلامار بدرێن، بەتایبەتیش لە ناوچەیەکی پر لە ململانێی وەک رۆژهەلاتی ناوەڕاست و بەتایبەتی تریش لە عێراق کە ئەوەندەی هەستی عروبە و مەزهەبی زالە، ئەوەندە هەستی دامەزراوەیی و دیموکراسی و فرەیی و یەکترقبولکردن زاڵ نیە، بگرە خالیەش لەو نۆرمانە. بەلام هێشتاش حکومەتی عێراق یاخود هێزە باڵادەستەکانی عێراق ناتوانن کۆتایی بە قەوارەی هەرێمی کوردستان بهێنن، نەک تەنیا بەهۆی فاکتەری دەستووری، بەڵکوو پێش بە دەستووریبوونی قەوارەی هەرێمی کوردستان لە ساڵی (2005) لە ئاستی نێودەوڵەتی ئەو قەوارەیە شەرعیەتێکی نێودەوڵەتی وەرگرتووە، ئەم شەرعیەتە هێزێکی سیاسی و یاسایی بە هێزە کوردییەکان بەخشی کە لە دەستووری عێراقیش هەرێمی کوردستان تایبەتمەندی خۆی وەربگرێت. بە مانایەکی تر، شەرعیەتی یاسایی هەرێمی کوردستان لە دەستووری عێراق دوای شەرعیەتی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی دێت، بۆیە هەر هەنگاوێک بە ئاراستەی لەباربردنی ئەم قەوارەیە لەلایەن بەغداوە ڕووبەڕووی ناڕەزایی و ئەمریکا و ئەورووپا دەبێت، جگە لەوەش عێراق بەرگەی قەیرانێکی تری لەم شێوەیە ناگرێت، ئەمریکاش بەرگەی ئیدارەدانی قەیرانێکی لەم شێوەیە ناگرێت لە عێراق و ناوچەکە، چونکە سیاسەتی ئەمریکا و ئەورووپا بەرامبەر بە عێراق پەیوەستە بە بوونیەتی هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی عێراق، هەمیشەش لە ڕاگەیێنراوەکانیاندا جەخت لە "کوردستانێکی بەهێز و سەقامگیر دەکەنەوە لە چوارچێوەی عێراقێکی بەهێز و یەکگرتوودا". لە کاتێکدا ئەمە وەهمێکە مێژووی دەولەتی دەولەتی عێراق لە (1921)ــەوە ەم سیاسەتەی بە درۆخستۆتەوە، لەوەتەی دامەزراندنی دەولەتی عێراقەوە هیچ کاتێک هەرێمی کوردستان و عێراق پێکەوە نە بەهێزبوونە نە بێهێز و ئەم ستراتیژیەتە زیاتر بۆ ئیدارەدانی ململانێیەکانە.

 

زیاتر لەوەش، هەرێمی کوردستان ماوەی نزیکەی (35) ساڵە حوکمڕانییەکی خۆ ماڵی هەیە، سەرەڕای هەموو کێشە ناوخۆیییەکان، بەلام عێراق ناتوانێت فۆرمێکی باشتری حوکمڕانی لە هەرێمی کوردستان بکات، تەنانەت ئامانجی عێراق لەم سیاسەتەش ئەوە نییە فۆرمی حوکم ڕانیەکە باشتر بێت بەڵکوو دەیەوێت فۆرمی ناوەندگەرێتی بگەڕێنێتەوە بۆ سەرجەم عێراق، عێراق یاخود وردتر بڵێین گرووپە شیعەکان نایانەوێت دوو ناوەندی بڕیار لە عێراق هەبن تەنانەت لە پەیوەندی دیپلۆماسیش لەگەڵ دەرەوە، بەغدا دەیەوێت هەرێمی کوردستان کەمترین پەیوەندی بە دونیای دەرەوە هەبێت و گۆشەگیری بکات، بەلام ئەگەر دەست بۆ ئەم پرسەش (ناوەندگەرێتی رەها) ببرێت لەلایەن بەغداوە؛ دوای ماوەیەکی کەم ڕووبەڕووی بەرهەڵستکاریی جەماوەری دەبێتەوە، ئەگەر شیعەکان حەزی ئەوەشیان هەبێت بەلام ناتوانن کۆدەنگ بن لەسەر پرسێکی لەم جۆرە، چونکە ئەمە دەکرێت سەربکێشێت بۆ ئەگەری سەرهەڵدانی شەڕێکی تری سەربازی لە نێوان هەولێر و بەغدا، هەر وەک چۆن لە ڕۆژانی دوای 16 ئۆکتۆبەر ڕوویدا دەکرێت خراپتریش بێت لەوە، تەنانەت لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش ڕووبەڕووی ڕەخنەی زۆر دەبێتەوە تا ئاستی پاشەکشە پێکردن، چونکە ئەو فۆرمی حوکمڕانیەی ئێستا عێراقی لەسەر بنیات نراوە شیعەکان بە چاودێری و ئامادەیی ئەمریکا لە (2003) پێی ڕازی بوون ناتوانن بە تەنیا دەستکاری بکەن ئەگەر پشتگیرییەکی فراوانتری نەبێت.

 

سەرباری هەموو گیروگرفتە ناوخۆیییەکان، بەلام هێشتا هەرێمی کوردستان پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی بەردەوامن، ئەمریکا و ئەورووپاش مامەلەی ڕاستەوخۆی لەگەڵ دەکەن؛ لە ناوەندە بڕیار بەدەستەکانی دونیا پێشوازی لە هەرێمی کوردستان دەکرێت و لە کۆڕ و کۆربەندە جیهانیەکان بەشدارە. ئێستا هەرێمی کوردستان بووەتە دیفاکتۆ لە ناوەندە نێودەولەتیەکان سڕینەوەی ئەم دیفاکتۆیە کارێکی ئاسان نییە. ڕاستە سیاسەتی نێودەوڵەتی، دەوڵەت وەک بکەری سەرەکی سەیر دەکات و مامەڵەی دەوڵەت لەگەڵ دەوڵەت گەرەنتی زیاترە بەراورد بە بکەرێکی وەک هەرێمی کوردستان کە هیچ گەرەنتییەکی ئاسایشی ڕەهای نییە، بەلام ئەزموونی هەرێمی کوردستانیش لەسەر ئاستی جیهان ئەزموونێکی شازە؛ هیچ هەرێمێک نییە لە سەر ئاستی نێودەوڵەتی کە سیستەم و ڕەفتاری هاوشێوەی دەوڵەت بێت جگە لە هەرێمی کوردستان. ئەمەش دەکرێت زیاتر بۆ ئەو واقیعە جۆگرافیە ئاڵۆزە بگەڕێتەوە کە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت عێراق بوونی هەیە کە کێشەی هەیە لە "نەزم" لەلایەکی تر، ئەو گوتارە سیاسیەی کە بەرپرسانی هەرێـمی کوردستان لەسەر بنەمای "خەبات و مێژووی نەتەوەیی" گوتاری سیاسی ئاراستەی ناوەندە سیاسیە جیهانیەکان دەکەن وایکردووە کە هەرێمی کوردستان وەک کەیسێکی تایبەتمەند و "سەروو هەرێمی فیدرالی" سەیربکرێت.

 

جگە لەوەش، ڕەهەندێکی گرنگ کە وا دەکات هەرێمی کوردستان بکەرێکی جیاواز بێت ئەوەیە کە هەرێمی کوردستان تایبەتمەندیی نەتەوەیی هەیە، ئەم قەوارەیە نەک ئومێدێکە بۆ باشوور بەڵکوو بۆ بەشەکانی تریش، ئەمەش لە ڕابردوودا لە چەندین بارودۆخ و کاتی جیاوازدا سەلماوە، بەتایبەت لە سەرەتای بەهاری عەرەبی و خۆپیشاندانەکانی سووریا و هاتنی داعش هەرێمی کوردستان بووە پەناگەیەک بۆ خەڵکی لێقەوماوی ڕۆژئاوای کوردستان، لە هەمان کاتدا ڕۆ لی هەرێمی کوردستان لە پرۆسەی ئاشتی لە تورکیا وای کردووە نەک تەنیا لە ئاستی نوخبە و پارتە سیاسییەکان بەڵکوو لەسەر ئاستی جەماوەریش هەرێمی کوردستان وەک پەناگەیەک بۆ پرسی کورد سەیر بکەن، ئەم ڕۆڵە نەک تەنیا لە سەر ئاستی هەر چوار بەش بەڵکوو لە ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتیش بە جۆرێک لە جۆرەکان دانی پێ دا نراوە، ئەگەر چی عێراق و تورکیا و ئێران هەوڵ دەدەن لەو ڕووەوە هەرێمی کوردستان لاواز بکەن، هیچ کاریگەرییەکی بەسەر بەشەکانی ترەوە نەبێت، بەلام تا ئێستا ئەم ڕۆڵەی هەرێمی کوردستان ئەکتیڤە، تەنانەت خۆشیان زۆر جار بۆ پرسی کورد لە وڵاتەکانیان پەنا بۆ هەرێمی کوردستان دەهێنن. بۆیە هەر هەولێک بە ئاراستەی لەباربردنی قەوارەکە ئەگەری هەژانێکی نەتەوەیی و جەماوەری نەک تەنیا لە باشوور بەڵکوو لە باکوور، ڕۆژئاوا و تەنانەت ڕۆژهەڵاتیش هەیە، ئەمەش دەکرێت سەر بکێشێت بۆ قەیرانێکی مرۆیی گەورە.

 

بە شێوەیەکی گشتی، دەکرێت بڵێین، سەرباری ئەوەی کە هەرێمی کوردستان بکەرێکی نادەولەتیە، بکەرە نادەولەتیەکانیش گەرەنتی ئاسایشیان کەمترە بەردەوامیش هەڕەشەی وجودیان لەسەرە، بەلام هەر هەولێک بە ئاراستەی نەهێشتنی قەوارەی هەرێمی کوردستان عێراق و ناوچەکە ڕووبەڕووی قەیرانێکی تری سیاسی دەکەنەوە، پرسی کورد وەک پرسێکی نەتەوەیی بە گشتی و هەرێمی کوردستانیش وەک قەوارەیەکی دامەزراوەیی لە باشوور لە ناوەندە سیاسییەکانی جیهان بەرەوپێشچوونی زۆریان بە خۆییەوە بینیوە بە بەراورد بە ڕابردوو و ناگەرێنەوە دواوە. هەر بۆیە، بە پشت بەستن بە پێداوە ناوخۆیی و هەرێمی و نێودەولەتیەکانیش لە ئایندەی کورت مەودا و مام ناوەندیش هەرێمی کوردستان بەو شێوەیەی ئێستا دەمێنێتەوە ئەگەرەکانی هەڵوەشاندنەوەی نزیکە لە مەحاڵ.