د.جەلال ئەحمەد، ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و مامۆستای كۆمەڵناسییە لە زانكۆی سەڵاحەددین-هەولێر. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (بایەخی وزە لە داڕشتنەوەی ستراتیژیەتی هاوكێشە سیاسییەكان لە ناوچەكەدا)، بەم جۆرە دید و تێڕوانینی خۆی خستە ڕوو:

 

ڕووداو و پێشهاتە سیاسییەكانی ئەم دواییەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەر لەگەڵ هەڵگیرسانی شەڕی ئیسڕائیل و ئەمریكا لەگەڵ ئێران، زۆر بە ڕوونی ئەوەیان یەكلا كردەوە، كە وزە بە تایبەت نەوت و غازەی سرووشتی، چ بایەخێكی گەورەیان لە كارلێك و ململانێ سیاسی و ئابوورییەكان لە هەردوو ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتیدا هەیە، و ئیدی وزە هەر ئامرازێكی دابینكردنی سووتەمەنی و پێداویستییەكان و پەرەپێدانی ئابووری و پیشەسازی و....تاد نییە، بەڵكو چەك و هێزێكی نەرمیشە، كە كاریگەرییەكەی لە هێزی ڕەق كەمتر نییە، ئەمەش بەو پێیەی وزە پێداویستییەكی سەرەكیی پەرەپێدانێكی بەردەوامە لە زۆربەی هەرە زۆری بوارەكانی ژیاندا، بۆیەش دڵنیایی و ئاسایشی سەرچاوەكانی وزە بە واتای هەبوونی وزە بە بەردەوامی، لە ئاستی جیهاندا پرسێكی گرنگە، ململانێ سیاسی و سەربازییەكانی ئەم دواییەی ناوچەكەش، بایەخی ڕەهەندی جیۆسیاسیی وزەیان دووپات كردەوە، كە چ فاكتەرێكی كاریگەرە لە داڕشتن و ئیدارەدانی سیاسەتەكان و، تەنانەت لە هاوسەنگكردنی هێز و بەرژەوەندییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكانیشدا.

شەڕی ئێستای ئێران لەگەڵ ئیسرائیل و ئەمریكا، ئەگەر لە ڕواڵەتدا تاڕادەیەكی زۆر سیاسی و ئایینی بێت، ئەوا لە جەوهەردا شەڕە لەسەر وەبەرهێنان و هەناردەكردنی وزە و فرۆشتنی بەوانەی لە بەرەی دژ بە ئەمریكادان، داهاتەكەشی بۆ ئێران خۆی و هێزە پرۆكسییەكانی لە ڕووی ئابووری و سەربازی و سیاسییەوە بە جۆرێكە، كە سیاسەتە مەزهەبییەكەی لەڕووی سیاسی و ئابوورییەوە، دەكاتە هەڕەشەیەكی ڕژد لەسەر بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا و، ئاسایشی ئیسڕائیل لە ناوچەكەدا. بۆیەش ئەمریكا هەوڵ دەدات لە ڕێگەی كۆنتڕۆڵكردنی كێڵگەكانی بەرهەمهێنانی وزە و ڕێڕەوەكانی گواستنەوە، هەژموونی خۆی بەسەر جیهاندا ئەبدەیت بكاتەوە و، نەخشەی جیهان و، بەتایبەت ڕۆژهەڵاتی ناوین بە جۆرێك فۆڕمەلە بكاتەوە، كە لە قازانجی خۆی و هاوپەیمانەكانیدا بێت. لەژێر ڕۆشنایی ئەم وێنایەش، ئەم پرسیارانە دەورووژێن، كە دوای ڕووداو و پێشهاتە سیاسی و سەربازییەكانی ئەم دواییە، لە داهاتوودا نەخشەی سیاسیی ناوچەكە چۆن دەبێت؟ لە ئەگەری گۆڕانی نەخشەی سیاسیی ناوچەكەدا، كێ لێی سوودمەند و، كێش لێی زەرەرمەند دەبێت؟

ڕۆژهەڵاتی ناوین بەوپێیەی كە چاوگێكی سەرەكیی وزەیە لە جیهاندا، چاوی زۆری لەسەرە، سەرباری ئەوەش كە داهاتی وزە تاڕادەیەك ژێرخانی كۆمەڵگە و وڵاتانی ناوچەكەی گۆڕیوە، بەڵام زیاتر لەسەدەیەكیشە بەهۆی بوونی سەرچاوەیەكی وزەی زۆر، ناوچەكە بووەتە جێی چاوتێبڕین و، گۆڕەپانی ململانێ ئیقلیمی و نێودەوڵەتییەكان، بە جۆرێك كە كەم وڵات هەن لە ناوچەكەدا سەروەرییان پارێزراو بێت و ناچار بە هاوپەیمانێتی و چوونەژێرباری ڕێككەوتنی ناچاری نەبووبن. ململانێ ئیتنی و تایفی و مەزهەبییەكانی ناوچەكەش، كە وڵاتانی زلهێز و خاوەن نفوز لەپێناو بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوورییەكانیاندا بەردەوامییان پێداون و، بەرگێكی هێندە جیۆسیاسییان بە بەر وزەدا كردووە، كە لەبری پەرەپێدانی كەرتە مەدەنییەكانی ژیان، بوونەتە هەڕەشە و فاكتەرێك بۆ وێرانكاری و ناسەقامگیری لە ناوچەكەدا. هەوڵی وڵات و كۆمپانیا فرەڕەگەزەكان بۆ زامنكردنی سەرچاوەكانی وزە، پەیوەندییە ئیقلیمی و نێودەوڵەتییەكانیانی لە جاران ئاڵۆزتر كردووە و، هەریەكەیان دەیەوێت بە فۆڕمێك وڵاتانی ناوچەكە بكەنە پاشكۆ و وابەستە بەخۆیان؛ ئەمریكا لە ڕێگەی سەپاندنی هێزەو مۆنۆپۆڵكردنەوە؛ چین لە ڕێگەی هەناردەكردنی زۆرترین كاڵای پێویست بە كەمترین نرخەوە؛ ڕوسیا بە زیندووكردنەوەی گوتارێكی ئایدیۆلۆژی و بەرەیەكی نیمچە سۆسیالیستی دژ بە ڕۆژئاوا و ئەمریكاوە.. وڵاتانی زلهێز و خاوەن نفوز بەو میكانیزمانە و، كۆنتڕۆڵكردنی سەرچاوەكانی وزە لە ناوچەكەدا، كێبڕكێیانە لەسەر ئەوەی كێ دەبێتە هێزی یەكەمی جیهان و، لە ڕووی ئابوورییەوە زۆرترین گەشە دەكات؛ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوینیش ئەوەی لە فرۆشتنی وزە چنگیان دەكەوێت، لە جاران زیاتر ناچار دەبن بەشی هەرەزۆری بۆ كڕینی چەك و پاراستنیان لە چنگی ئێران بدەنەوە بە ئەمریكا، بەشێكیشی لە وێرانكارییەكانی دوای شەڕ و بنیادنانەوەی ژێرخاندا سەرف بكەنەوە؛ بۆیەش مەزندە وەهایە كە ئەوان بە پاشكۆیی بمێننەوە و، بەردەوام دەبێ لە خەمی ئاسایش و سەقامگیریی خۆیاندا بن. بەو پیودانگەش، نەخشەی داهاتووی ناوچەكە لە ڕووی سیاسییەوە، كە زلهێزە تەماحكار و مۆنۆپۆلیستەكان دەیكێشنەوە، زیاتر بە جۆرێك دەبێت خزمەت بە بەرژەوەندییەكانی خۆیان بكات؛ هێز و وڵاتانی ناوچەكەش هەر بە پرۆكسی و پاشكۆیی دەمێننەوە. لەبەرئەوەی تا ئێرە ئاماژەكان نیشانی دەدەن ستراتیژی ئەمریكا لەنێوبردنی ئێران نییە، بەڵكو لە پەلوپۆخستنییەتی؛ چونكە ئەگەر ئێران نەمێنێت، وڵاتانی كەنداو ناچار نین ئەو هەموو سازشە بۆ ئەمریكا بكەن. كەواتە لەم قۆناغەدا ئەمریكا بۆ پاراستنی ئیسڕائیل و كردنی بە هێزی یەكەم لە ناوچەكەدا، چاوی لەسەر هێزە پڕۆكسییەكانی ئێرانە لە لوبنان و یەمەن و عێراق و، دەیەەوێ ئێران دەستیان لێ بەر بدات؛ ئەگەر ئەوەی داواشی دەكات ئێران جێبەجێی بكات، ئەوا پێناچێ لە بەرنامەیدا هەبێت لەم قۆناغەدا كۆتایی بەو ڕژێمە بهێنێت.. كەواتە ئەمریكا ڕوونە، كە دەیەوێت بازاڕی وزە كۆنتڕۆڵ بكات، تا لەوێوە ئامانجە سیاسییەكانی بپێكێت. ئیدی تاوەكو سەرچاوەكانی وزە لەشێوەی نەوت و غازی سرووشتی سەرچاوەی سەرەكی دابینكردنی وزە بن، ململانێ و ناسەقامیگیریی لەم ناوچەیە و جیهانیشدا بەردەوامیان دەبێت. هەر كاتێكیش زۆربەی وڵاتان ڕوو بكەنە بەكارهێنانی وزە نوێبووەكان (Renewabble energies) لە وێنەی سودوەرگرتن لە تیشكی خۆر و هێزی با و ئاو یان كارۆئاوی و بەكارهێنانی وزەی گەرمی زەوی و پاشەڕۆی ئاژەڵان و ..تاد، كە لە سرووشتەوە وەردەگیرێن و، بەردەوام خۆیان بەرهەم دەهێننەوە و، كۆتاییان نایەت و نابنە هۆی پیسكردن و شێواندنی ژینگە و لە زۆربەی شوێنەكانی سەر ڕووی زەوییشدا بەردەستن، ئەو كات ناوچەكە بەو شێوەیەی ئێستا وەك گۆڕەپانی قەیران و ڕووداوە گەرمەكان نامێنێتەوە. كەس دڵی بەوە خۆش نەبێت ئەمریكا لە خەمی گەلانی ناوچەكەدایە، ئەو دەیەەوێ نەخشەی سیاسیی ناوچەكە بگۆڕێت؛ كام نەخشە لەخزمەت بەرژەوەندییە ئابووری و سیاسییەكانی ئەمریكادا بێت، ئەو ئەویان جێبەجێ دەكات، تەنانەت ئەگەر لەسەر حیسابی بەهاكانی دیمۆكراسی و ژیانی گەلانی ناوچەكەش بێت.