د.سۆران سەڵاحەدین شوكر، ڕاوێژكاری وەزارەتی بارزگانی و پیشەسازیی حكومەتی كوردستانە و سەرۆكی لیستی هاوپەیمانی توركمانی هەولێرە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (بایەخی وزە لە داڕشتنەوەی ستراتیژیەتی هاوكێشە سیاسییەكان لە ناوچەكەدا)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو:

 

 

دەستخۆشی لە ڕێكخەرانی ئەم بازنەی گفتوگۆیە دەكەم بۆ دەستنیشانكردنی ئەم بابەتە گرنگە لە ڕووەكانی ئاسایشی نیشتمانی و سەقامگیریی سیاسی و ئابووریی هەرێمی كوردستان و سوپاستان دەكەم بۆ بانگهێشتكردنمان بۆ بەشداریكردن لەم گفتوگۆیە.

بە شێوەیەكی گشتی بازرگانیی نێودەوڵەتی بە هەموو جۆر و پۆلێنەكانیەوە، ڕۆڵێكی گرنگیان هەیە لە دیزاینكردنی پەیوەندییە ئابوورییەكاندا، بە مەبەستی بەردەوامیدان بە جووڵەی كەرتی پیشەسازی، لە ڕێگەی هاوردەكردن، وڵاتان هەوڵ دەدەن بۆ دابینكردنی كەرەستەی خاو و بەرهەمی نوێ و دروستكراوی پێویست بۆ كەرتی بەرهەمهێنانی ناوخۆیان و لە هەمان كاتیشدا و بە مەبەستی ساغكردنی بەرهەمە خۆماڵییەكان، هەوڵ دەدەن بازاڕیان بۆ بدۆزنەوە لە ڕێگەی هەناردەكردنیان بۆ وڵاتانی جیهان. لەگەڵ ئەوەشدا تا ئێستاش سەرچاوەكانی وزە، بەتایبەتی نەوت و گاز پێشەنگن لە بواری بازرگانیی نێودەوڵەتیدا. سەرەڕای هەوڵدانی بەردەوام بۆ دۆزینەوەی جێگرەوەیان، تا ئێستاش نەوت و گاز بڕبڕەی پشتی هەردوو سێكتەری پیشەسازی و گواستنەوە پێكدەهێنن، بە شێوەیەك دابڕانی سەرچاوەكانی نەوت و گاز دەبنە هۆكاری چەقبەستنی كەرتی بەرهەمهێنان لە وڵاتانی پێشكەوتوو لەم بوارەدا. دروستبوونی پشێوی و تێكچوونی باری ئابووریی جیهانی و بەرزبوونەوەی نرخی كاڵاكان لە ئەنجامی داخستنی گەرووی هورمز لە ڕووی كەشتییەكانی گواستنەوەی نەوت و گاز دووپاتی گرنگیی ستراتیژیی وزە دەكاتەوە لە جیهاندا. بە شێوەیەك ئەم پێشهاتە ڕەنگدانەوەی نەرێنیی هەبوو لەسەر ئابووری و ئاسایشی نێودەوڵەتی. جووڵەی سیاسی و دیپلوماسیی خێرای وڵاتانی جیهان بۆ دوزینەوەی ڕێگەچارەیەك بۆ ئەم كێشەیە، بایەخی وزە دەخاتە ڕوو، وەك یەكێك لە فاكتەرە هەرە كاریگەرەكان لە داڕشتنی پەیوەندیە نێودەوڵەتییە سیاسی و ستراتیژییەكاندا.

دۆزینەوەی ڕێژەیەكی زۆری یەدەگی نەوت و گاز ڕۆڵێكی گرنگی بۆ ڕاكێشانی سەرنجی وڵاتانی جیهان بۆ هەرێمی كوردستان هەیە، هەروەها گەشەسەندنی خێرای پەیوەندییە دیپلوماسی و ئابوورییەكانی هەرێمی كوردستان لەگەل وڵاتانی جیهان و كردنەوەی ئەو ژمارە زۆرەی كونسووڵخانەی وڵاتان و پاشكۆ بازرگانییەكان، یەكێكە لە دەرهاوێشتەكانی پێگەی ستراتیژیی سەرچاوەكانی وزەی هەرێمی كوردستان.

لەگەل ئەوەشدا پێویستە ئەم تێبینییانە لەبەرچاو بگیرێن، یەكەمیان: نەوت و گاز سەرچاوەی داهاتی كاتین، بەرهەمهێنانیان بەندە بە ڕێژەی یەدەگی خەمڵێندراوەوە، لە كاتی تەواوبوونی ئەم ڕێژەیە كەڵك و ڕەنگدانەوە ئابوورییەكانی كەم دەبن و كۆتاییان دیت. دووەم: پەیوەندی هەیە بە هەوڵدانی وڵاتە پیشكەوتووەكان بۆ دۆزینەوە و گەشەپێكردنی سەرچاوەكانی وزەی پاكژ، ئەم وڵاتانە لە ڕێگەی ڕێككەوتنە نێودەوڵەتییەكان و یاسا نیشتمانییەكانی تایبەت بە پاراستنی ژینگە، هەوڵ دەدەن بەكارهێنان و پشتبەستن بە وزە زیانبەخشەكان بە ژینگە كەم بكەنەوە. هەندێك لە وڵاتانی هەستیار لە بابەتی پاراستنی ژینگە بە یاسا ڕێگری دەكەن لە هاوردەكردنی بەرهەمەكانی ئەو وڵاتانەی كە پابەندی بنەماكانی پاراستنی ژینگە نابن، یان واژۆ لە سەر ڕێككەوتنەكانی ژینگە ناكەن. بە پێی بۆچوونی پسپۆرانی بواری وزە و ئابووری، هەڵكشانی بەكارهێنانی سەرچاوەكانی وزەی پاكژ دەبێتە هۆكاری دابەزینی نرخ و لاوازبوونی پێگەی ئابووری و ستراتیژیی نەوت و گاز لە جیهاندا، بۆیە پێویستە دەسەڵات لە هەرێمی كوردستان و عێراق، هاوشێوەی وڵاتانی كەنداو و بە تایبەتی ئیمارات و قەتەر و سعودیە، هەوڵ بدەن بۆ كەمكردنی پشتبەستن بە كەرتی وزە و فرەچەشنكردنی سەرچاوەكانی داهات لە ڕێگەی بایەخدان بە گەشەپێدانی سێكتەرەكانی وەبەرهێنان لە كەرتە جیاوازەكان، لە سەرووی هەمووشیانەوە كەرتی پیشەسازی و كشتوكاڵ و گەشتوگوزار، بە تایبەتی سرووشت و ژینگە و سەرچاوەكانی ئاو و سامانە سرووشتییەكانی هەرێم زۆر گونجاون بۆ بەهێزكردنی ژێرخانی ئەم سێكتەرانە. دروستكردنی دەرفەتی كار و و كەمكردنی ڕێژەی بێكاری و بەكارخستنی كانزای فلزی و نافلزی و بەرهەمی كشتوكاڵی و زیادكردنی ڕێژەی داهاتی تاك، گرنگترین لایەنە ئەرێنییەكانی كەرتی وەبەرهێنانی پیشەسازین، كە ئەمەش وادەكات ئەم كەرتە ببێتە جێگەی بایەخی وڵاتان.

بەبازاڕكردن و گواستنەوەی نەوت و گاز، دوو بابەتی هەستیارن لە ڕووی ڕووداوە سیاسی و پێشهاتە سەربازی و سرووشتییەكانی جیهان، بەتایبەتی ئەم ڕووداوانە بە ئەگەرێكی زۆرەوە دەبنە هۆكاری وەستانی بەرهەمهێنانیان. دوایین پێشهاتەكانی ناوچەكە گرنگیی فرەچەشنكردنی ڕێگەكانی گواستنەوەی نەوت و گاز بۆ بازاڕەكانی فرۆشتن و وڵاتانی كڕیار دووپات دەكاتەوە، ئەمەش گرنگی و بایەخی پڕۆژەی ڕێگەی گەشەپێدان دووپات دەكاتەوە، كە ئامانجەكەی بەستنی بەندەری (فاو)ـە بە ئەوروپاوە. بە پێی بۆچوونمان ئەم پڕۆژەیە دەبێتە دەرفەتێك بۆ بەهێزكردنی ڕێگەكانی گواستنەوەی نەوت و گازی هەرێمی كوردستان بۆ بازاڕەكانی جیهان، پێویستە ئەوەش لەبەرچاو بگیرێت كە ڕێگەی گەشەپێدان جێگرەوە نییە بۆ ڕێگەكانی ئێستای گواستنەوەی نەوت و گاز، بەڵكو هەوڵدانێكە بۆ فراوانكردنی تواناكانی گواستنەوەی وزە لە ناوچەكەدا. بوون بە سەنتەرێكی جیهانی بۆ گواستنەوەی وزە لە وڵاتانی بەرهەمهێنەر بۆ وڵاتانی بەكاربەر، یەكێكە لە ستراتیژییە ئابوورییەكانی توركیا، دەكرێت هەرێمی كوردستانیش سوود لەم دەرفەتە وەربگرێت بۆ بەهێزكردنی پێگەی ستراتیژیی سامانەكانی نەوتی و گاز.

بەكارهێنانی كەرتی وزە وەك دەرفەتێك لە كاتی داڕشتنەوەی پەیوەندییە ستراتیژییەكاندا بەندە بە بەهێزیی پێگەی سیاسی و ئابووریی وڵاتانی بەرهەمهێنەوە. بێگومان بەهێزكردنی بەرەی نیشتمانیی ناوخۆیی گرنگیی خۆی هەیە بۆ بەهێزكردنی پێگەی سیاسیی دەوڵەت. قووڵكردنی فەلسەفەی پێكەوە ژیانی تاكەكان (بە گشت پێكهاتەكانیەوە) و دووركەوتنەوە لە هەموو جۆرەكانی جیاكاریی (نەتەوەیی، ئایینی، مەزهەبی، ڕەگەزی و...هتد) و چەسپاندنی دادپەروەریی كۆمەڵایەتی و پابەندبوون بە بنەماكانی دیموكراسی و دەوڵەتی یاسا و مافی مرۆڤ و یەكسانی لە دەرفەت و بەهێزكردنی سیستمی داد، تاكە ڕێگەیە بۆ گەیشتن بە سەقامگیریی سیاسی و ئابووری. لەم ڕوانگەیەوە پێویستە هەرچی زووە لە هەرێمی كوردستان پەلە بكرێت بۆ گەیشتن بە تەوافوقی نیشتمانی و سیاسی و كۆمەڵایەتی و پەلەكردن لە كاراكردنی دامەزراوە دەستوورییەكان، لە ڕێگەی كاراكردنەوەی خولی شەشەمی پەرلەمانی كوردستان و پێكهێنانی كابینەیەكی حكومەتی بەهێز، بە پێچەوانەش دەبێتە هۆی لەدەستدانی ئەو دەرفەتە ئابووری و سیاسی و ستراتیژییانەی كە سامانەكان (نەوت و گاز) دەیبەخشنە وڵاتەكەمان.

دستووری عێراق تا ئاستێك ناڕوونە لە چۆنیەتیی بەڕێوبردن و بەبازاڕكردنی نەوت و گاز، بەتایبەتیش بۆ ئەو كێڵگانەی كە دوای پەسندكردنی ئەم دەستوورە دۆزراونەتەوە واتە لە دوای (١٥/٨/٢٠٠٥). ئەم تێكهەڵكێشییە بووەتە سەرچاوەی گرفت و كێشەكانی حكومەتی هەرێم لەگەڵ حكومەتی ئیتحادی، لەم ڕوانگەیەوە پەسندكردنی یاسای نەوت و گازی ئیتحادی زۆر گرنگە بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشانە، تێپەڕكردنی یاسایەكی دادپەروەر و گونجاو لەگەڵ ڕۆحی سیستمی فیدڕاڵی لە عێراقدا كە تیایدا مافە دەستوورییەكانی هەرێمی كوردستان بەرجەستە كرابێت، قۆناغیكی ئاسان نییە. ئەزموونی چەند ساڵی ڕابردوو ئەوەمان بۆ دەخاتە ڕوو، كە تا ئێستا بەرپرسانی حكومەتی ئیتحادی تێگەیشتنیان بۆ سیستمی فیدڕاڵی زۆر لاوازە و لەژێر كاریگەریی ئەزموونی فەلسەفەی حوكمی مەركەزیی سەد ساڵی ڕابردوودان و پێیانوایە پێویستە گشت بڕیار و دەسەڵاتەكان لە دەست بەغدا بێت. زۆر جار لە وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازی لە كاتی دانوستاندن لەگەڵ بەرپرسە هاوتاكانمان لە بەغدا لەگەل واقیعی ئینكاركردنی پێگەی دەستووری هەرێمی كوردستان ڕووبەڕوو دەبینەوە، بەڵام ئەزموونیش ئەوەمان بۆ دەخاتە ڕوو كە گفتوگۆی بەردەوام و سازش نەكردن لە سەر دەسەڵاتە دەستوورییەكان زامنی گەیشتنە بە ئامانجەكان و لە سەرووشیانەوە پاراستنی پێگەی دەستووریی هەرێمی كوردستان.