ڕووبار حەسەن دزەیی، مامۆستایە لە بەشی ئەندازیاریی نەوت لە زانكۆی كوردستان و قوتابی قۆناغی كۆتایی دكتۆرایە هەر لە بواری ئەندازیاریی نەوت. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (بایەخی وزە لە دووبارە داڕشتنەوەی ستراتیژیەتی هاوكێشە سیاسییەكان لە ناوچەكەدا)، بەمجۆرە دید و تێڕوانین و بۆچوونەكانی خۆی خستەڕوو:

 

ئەمڕۆ لێرە كۆبووینەتەوە بۆ تاوتوێكردنی بایەخی ستراتیژیی وزە، ئەو بوارەی كە نەك تەنیا وەك بزوێنەرێكی ئابووری، بەڵكو وەك كۆڵەكەیەكی سەرەكیی ئاسایشی نێودەوڵەتی دەبینرێت. پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە: ئایا نەوت و گاز دەتوانن عێراق و هەرێمی كوردستان بكەنە ئەكتەرێكی سەرەكی لە هاوكێشەكانی جیهاندا؟

دەبێت ئەوە ڕوون بێت كە سەرچاوە سرووشتییەكان بە تەنیا توانای گۆڕینی ناوچەیەكی پڕ كێشەیان بۆ هێزێكی جیهانی نییە. نەوت و گاز تەنیا دەرفەت و بنەمایەكن بۆ گەشانەوە، بەڵام ئەوەی دەبێتە هۆی پێشكەوتن، یان دروستبوونی ململانێ، تەنیا جۆری «بەڕێوەبردن» و «سیاسەتی وزە»یە. بۆیە، داڕشتنی یاسایەكی جێگیر و نیشتمانی بۆ نەوت و گاز زەروورەتێكی هەنووكەییە بۆ تێپەڕاندنی قەیرانەكان و هەنگاونان بەرەو سەقامگیری.

گرنگیی ستراتیژیی ئەم سامانە تەنیا كاتێك دەردەكەوێت كە بەغدا و هەولێر بگەنە ڕێككەوتنێكی گشتگیر. پێویستە لەبری ئەوەی وەك دوو بەرهەمهێنەری ناكۆك و دابەشبووی سیاسی بناسرێن، وەك «دابینكارێكی متمانەپێكراو» لە بازاڕە جیهانییەكاندا دەربكەون. بە ڕەچاوكردنی ئەو بڕە یەدەگە نەوتەی كە لە بڵاوكراوەكاندا باس دەكرێت ( ١٤٥ ملیار بەرمیلی عێراق و ٤٥ ملیار بەرمیلیی هەرێمی كوردستان)، شانبەشانی یەدەگی گاز، ئێمە خاوەن بنەمایەكی زۆر بەهێزین بۆ ئەوەی ببینە جەمسەرێكی كاریگەری وزە لە ئاستی جیهاندا. ئێمە خاوەنی سەرچاوەی دەوڵەمەندین، بەڵام ئەوەی گەشەپێدان مسۆگەر دەكات، بەڕێوەبردنێكی ستراتیژییە. بۆ ئەوەی عێراق و هەرێمی كوردستان ببنە جەمسەرێكی كاریگەری وزە لە ناوچەكەدا، پێویستە سەرەتا ژینگەیەكی ئارام و سەقامگیر بڕەخسێنرێت، چونكە كۆمپانیا گەورەكانی جیهان لەو ناوچانە دوور دەكەونەوە كە كێشەی سیاسی و یاساییان تێدایە، یان بە ئاستێكی زۆر نزم وەبەرهێنانی تێدا دەكەن.

یەكێك لە ئاستەنگە سەرەكییەكان، نەبوونی دڵنیاییە لە پاراستنی گرێبەستەكان. ناكرێت گرێبەستە نەوتییەكان بكرێنە قوربانیی ململانێیە سیاسییەكان، یان لەلایەن دادگای فیدڕاڵییەوە بە ناڕەوا هەژمار بكرێن، لە كاتێكدا ئەو گرێبەستانە لەسەر بنەمای یاسایی و فەرمی واژۆ كراون. بێگومان بەردەوامیی گرژییەكانی نێوان بەغدا و هەولێر، پێگەی ئابووریی وڵات لاواز دەكات و متمانەی وەبەرهێنەرە بیانییەكانیش لاواز دەكات، كە ئەمەش زیانێكی گەورە بە ناوبانگی نێودەوڵەتیی عێراق دەگەیەنێت.

چارەسەری بنەڕەتیی ئەم دۆخە تەنیا لە دەركردنی یاسایەكی تۆكمە، سابت و جێگیر بۆ «نەوت و گاز»دا چڕ دەبێتەوە. بوونی یاسایەكی لەو شێوەیە، نەك تەنیا كەرتی وزە لە هەژموونی ململانێ سیاسییەكان دەپارێزێت و جێگیریی بۆ دەگەڕێنێتەوە، بەڵكو دەبێتە هۆی دروستبوونی متمانەیەكی پتەو بۆ كۆمپانیا جیهانییەكان تاوەكو بە شێوەیەكی بەردەوام و دوور لە دڵەڕاوكێ لەم كەرتە ستراتیژییەدا وەبەرهێنان بكەن. بەم هەنگاوە، وزە لە جیاتی كێشە، دەبێتە هۆی ئاوەدانی.

لە لایەكی دیكەوە، نەبوونی ژێرخانێكی بەهێز و پەككەوتنی ئەو ئامراز و كەرەستانەی لەبەردەستدان، ئاستەنگێكی گەورەن لەبەردەم ڕاكێشانی سەرمایەی بیانی. حكومەتی عێراق تا ئێستا نەیتوانیوە بە شێوەیەكی گونجاو پارێزگاری لە ژێرخانی وزە بكات، ئەمەش كاریگەرییەكی نەرێنیی ڕاستەوخۆی هەیە، چونكە هیچ وەبەرهێنەرێك ئامادە نییە، سەرمایەكەی لە ناوچەیەكی پڕكێشەدا بخاتە مەترسییەوە و هەمیشە بە دوای ژینگەیەكی ئارام و پارێزراودا دەگەڕێت. بۆیە پێویستە گرێبەستەكان دڵنیایی یاساییان هەبێت و لایەنی خاوەن دەسەڵات و بەرپرس بە ڕوونی دیار بێت، ئەگەر ئەم ڕوونییە نەبێت، سەرمایەداران لە ناوچەكە دوور دەكەونەوە.

جگە لە كێشە ناوخۆیی و كارگێڕییەكان، ئالنگارییەكی جیهانیش لە ئارادایە، ئەویش هەوڵی وڵاتانە بۆ گۆڕینی سەرچاوەكانی وزە لە سووتەمەنیی فۆسیڵییەوە بۆ وزەی پاك و نوێبووەوە، بەڵام دەبێت ئەوە بزانین كە ئەم گۆڕانكارییە بە چەند ساڵێكی كەم ڕوو نادات و دەیان ساڵی پێویستە تاوەكو جیهان بە تەواوەتی دەستبەرداری نەوت و گاز ببێت. لە ڕاستیدا، بۆ ئەنجامدانی ئەم پڕۆسەی گواستنەوەیە، جیهان هێشتا پشتبەستنێكی زۆری بە «گازی سرووشتی» هەیە، وەك سەرچاوەیەكی كاتی و گرنگ. لێرەدا دەرفەتێكی زێڕین بۆ هەرێمی كوردستان ڕەخساوە تاوەكو ئەم هەلە بقۆزێتەوە، سوود لە سەرچاوی گاز وەربگرێت و پێگەی ئابووریی خۆی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بەهێزتر بكات.

سەبارەت بەو پرسیارە جەوهەرییەی كە ئایا هەرێمی كوردستان دەتوانێت ببێتە پردێكی ستراتیژی بۆ گواستنەوەی وزە بەرەو ئەوروپا؟ وەڵامەكە «بەڵێ»یە، بەڵام ئەمە پڕۆسەیەكی ئاسان نییە. پێش ئەوەی بیر لە بوون بە پردێك بۆ ئەوروپا بكەینەوە، پێویستە سەرەتا ببینە سەرچاوەیەكی وزەی متمانەپێكراو بۆ پێداویستیی ناوخۆ بۆ هەرێمی كوردستان و عێراق و وڵاتانی دراوسێ، پاشان ئەوروپا، ئەمەش بۆ ئەوەی پیشانی وڵاتانی ئەوروپی بدەین كە وزەی كوردستان كێشەی ژێرخان و یاسایی نییە و دەتوانرێت پشتی پێ ببەسترێت بۆ پلانی درێژخایەن. چارەسەركردنی كێشە هەڵپەسێردراوەكانی نێوان هەولێر و بەغدا و گەیشتن بە ڕێككەوتنێكی توندوتۆڵ لەگەڵ توركیا، مەرجی سەرەكین بۆ ئەوەی ببینە دەروازەیەك بەرەو بازاڕەكانی ئەوروپا. دەبێت ئەوەش بزانین كە ئەوروپا كاتێك متمانەی تەواوەتی دەخاتە سەر گازی هەرێم كە دڵنیایی سیاسی و یاسایی هەبێت. هەرچەندە یەدەگی گاز لە كوردستان هەیە، بەڵام بە تەنیا بەشی هەموو پێداویستییەكانی ئەوروپا ناكات، بۆیە پێویستە بەربەستەكان لادەین، تاوەكو وەك دابینكارێكی تەواوكەر جێگەی خۆمان بكەینەوە. بێگومان بونیادنانی ژێرخانی پێویست بۆ پڕۆسێسینگ و گواستنەوەی گاز، پێویستی بە سەرمایەگوزاریی و سەرمایەی یەكجار زۆر هەیە كە ئەمەش بەبێ سەقامگیری نایەتە دی.

لە لایەكی دیكەوە، پرسیارەكە ئەوەیە كە ئایا دەتوانین وزە وەك «هێزی نەرم» (Soft Power) بەكار بهێنین، هاوشێوەی ئەوەی وڵاتانی كەنداو دەیكەن؟ ڕاستییەكەی، ئێمە ناتوانین هەمان مۆدێلی كەنداو بە تەواوەتی كۆپی بكەین، چونكە ئەوان دەوڵەتی سەربەخۆن و بڕیاری سیاسی و ئابوورییان لە دەستی خۆیاندایە و كاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر بازاڕی جیهانی هەیە. بەڵام هەرێمی كوردستان هێشتا لە ڕووی بوودجە و بڕیارەوە بە حكومەتی ناوەندییەوە بەستراوەتەوە. سەرەڕای ئەمەش، دەكرێت سوود لە ئەزموونی ئەوان وەربگیرێت، بەتایبەتی لە پرسی دروستكردنی «سندوقی وەبەرهێنان». وڵاتانی كەنداو بەشێك لە داهاتی نەوت بۆ وەبەرهێنانی دەرەكی بەكار دەهێنن، تاوەكو سەرچاوەكانی داهاتیان هەمەجۆر بكەن و تەنیا پشت بە نەوت نەبەستن، ئەمەش وای كردووە كە گۆڕانكارییەكانی بازاڕی وزە كاریگەرییەكی كتوپڕ و وێرانكەر لەسەر ئابووریی ناوخۆیی و مووچەی فەرمانبەرانیان دروست نەكات. بۆ ئێمەش، دروستكردنی سندوقێكی وەبەرهێنان و ئەنجامدانی وەبەرهێنانی دەرەكی، دەبێتە هۆی دروستكردنی پەیوەندیی نێودەوڵەتیی درێژخایەن لەگەڵ وڵاتانی وەك ئەمریكا و هێزە جیهانییەكان، كە ئەمەش متمانەی وەبەرهێنەران بە هەرێم زیاد دەكات.

ئێستا لە عێراق و هەرێمی كوردستان تا ڕادەیەكی زۆر پشت بە داهاتی نەوت دەبەسترێت، بەڵام سیستەمی «ڕانتیێر» یان ئابووریی پشتبەستوو بە تاكە سەرچاوەیەك (كە نەوتە)، زیانێكی گەورە بە پێكهاتەی دەوڵەت دەگەیەنێت، چونكە ئەم سیستەمە دەبێتە هۆی دروستبوونی دامودەزگای لاواز و بێ بەرهەم. كاتێك دامەزراوەكان لاواز بوون، پێویستییان بە چاودێرییەكی وردتر و سیستەمێكی شەفافتر دەبێت، بۆ ئەوەی تووشی گەندەڵی و لادان نەبن. ڕاستییە تاڵەكە ئەوەیە كە لە عێراقدا بە ڕێژەی ٩٠٪ بۆ ٩٥٪ی داهاتی گشتی تەنیا لە فرۆشتنی نەوتەوە بەدەست دێت، لە كاتێكدا وڵاتانی كەنداو وەك سعودیە، توانیویانە ئەم ڕێژەیە زۆر كەم بكەنەوە. ئەوان لە ئێستاوە بە جددی كار لەسەر قۆناغی «دوای نەوت» دەكەن و پلان و پڕۆگرامی تۆكمەیان هەیە بۆ ئەوەی بزانن چۆن سەرچاوەكانی داهاتیان مسۆگەر بكەن.

بۆ ئێمەش لە هەرێمی كوردستان و عێراق، هەمەجۆركردنی سەرچاوەكانی داهات (Diversification) زەروورەتێكی ژیانییە. هەرچەندە پڕۆسەی گۆڕینی ئاراستەی ئابووری كاتێكی زۆری دەوێت، بەڵام جێبەجێكردنی ئەم پڕۆژانە پێویستی بە سەرمایە و بوودجەی بەردەوام هەیە، باشترین ڕێگەش ئەوەیە كە سندوقێكی وەبەرهێنان لە داهاتی ئێستای نەوت و گاز دروست بكرێت و بەشێكی ئەو پارەیە بۆ بونیادنانی ژێرخانی «وزە نوێبووەوەكان» تەرخان بكرێت، بەتایبەتی وزەی خۆر و وزەی گەرمی نێو زەوی (Geothermal). بەپێی ئامارەكان، لە ئێستادا تەنیا ٢٪ی وزە لە عێراق و هەرێم لە سەرچاوە نوێبووەوەكانەوە دابین دەكرێت، ئەمەش ڕێژەیەكی زۆر كەمە لە كاتێكدا ئێمە ناوچەیەكی دەوڵەمەندین بە تیشكی خۆر.

جێگەی داخە كە تا ئێستا زۆربەی داهاتی نەوت تەنیا بۆ مووچە و خەرجییە بەكاربەرییەكان دەچێت، نەك بۆ پڕۆژە ستراتیژییەكان. عێراق هەوڵێكی داوە لە ڕێگەی پڕۆژەی «ڕێگەی گەشەپێدان» گۆڕانكارییەك دروست بكات، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە: ئایا ئەمە تەنیا وەك ڕێڕەوێكی گواستنەوە و ترانزێت دەمێنێتەوە، یان دەتوانرێت لەگەڵ پیشەسازییەكانی نەوت، گاز، كارەبا و پێترۆكیمیا یەك بخرێت؟ بۆ ئەوەی وزە لە هۆكاری ناكۆكییەوە بگۆڕێت بۆ ئامرازی تەواوكاریی ئابووری، پێویستە دیدگایەكی نوێمان هەبێت.

بە بڕوای من، كەرتی گازی هەرێمی كوردستان دەتوانێت ببێتە فاكتەرێكی بەهێز بۆ كۆتاییهێنان بە ململانێكان، ئەویش لە ڕێگەی بونیادنانی «ژێرخانی هاوبەش». كاتێك ژێرخانێكی هاوبەشی وزە لە نێوان وڵاتانی كەنداو، عێراق، ئێران و توركیا دروست دەكرێت، بەرژەوەندییەكان بە جۆرێك تێكەڵ دەبن كە ئاسایشی ناوچەكە دەپارێزن. هەمان بۆچوون بۆ عێراقیش دەكرێت ڕاست بێت، ئەگەر گازی هەرێمی كوردستان ببێتە سەرچاوەی بەرهەمهێنانی كارەبا بۆ ناچەكانی دیكەی عێراق. لە ژینگەیەكی وەهادا كە هەمووان سوودمەند بن، هیچ لایەنێك پەنا بۆ تێكدانی ئەو ژێرخانە و هێرشی درۆنی نابات، چونكە زیانەكە بەر هەمووان دەكەوێت. بەم شێوەیە، بەستنەوەی بەرژەوەندییە ئابوورییەكان و دوورخستنەوەی وزە لە ململانێ سیاسییەكان، دەبێتە تەنیا ڕێگەی گەیشتن بە داهاتوویەكی گەش و سەقامگیر بۆ ناوچەیەك كە ساڵانێكی درێژە لەسەر ئاگر دەكوڵێت.