د.بەرۆژ سندی ڕاوێژكاری پێشكەوتوو، بەڕێوەبەری گشتیی كاروباری هونەرییە بەوەكالەت لە وەزارەتی سامانە سرووشتییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (بایەخی وزە لە داڕشتنەوەی ستراتیژیەتی هاوكێشە سیاسییەكان لە ناوچەكەدا)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و بۆچوونەكانی خۆی خستە ڕوو:

 

 

 

بۆ ئەوەی تێگەیشتنێكی بابەتییانەمان بۆ دۆخی ئێستای ناوچەكە و جیهان هەبێت، پێویستە لە گۆشەنیگایەكی فراوانترەوە سەیری ململانێی وزە و ستراتیژیی وڵاتان بكەین. ئەگەر بمانەوێت لە ڕاستی و قووڵایی هەر گۆڕانكارییەكی سیاسی بگەین، دەبێت پەنا بۆ ئەو بنەما زێڕینە ببەین كە بیل كلینتۆن (سەرۆكی پێشووتری ئەمریكا)، جارێكیان ئاماژەی پێ كرد و گوتی: «ئەگەر لە بابەتێك تێنەگەیشتی، هەمیشە شوێن پارەكە بكەوە - Always follow the mone» ئەم ڕستە سادەیە، كلیلێكە بۆ كردنەوەی تەمومژی زۆربەی ئەو ململانێیانەی كە ئەمڕۆ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهاندا دەیانبینین. كاتێك دەبینین سەرمایە و پارە بەرەو كام ئاراستە دەچێت، ئەو كات ستراتیژیی دەوڵەتە زلهێزەكان و نەخشەی داهاتووی سیاسیی وڵاتانمان بۆ ڕوون دەبێتەوە.

پێش ساڵی ٢٠٢٢، جیهان لە ژێر كاریگەریی گوتارێكی بەهێزدا بوو كە پێی دەگوترا «گواستنەوەی وزە - «Energy Transition. وا بڕیار بوو جیهان بە خێرایی ماڵئاوایی لە سووتەمەنییە فۆسیڵییەكان (نەوت و گاز) بكات و بەرەو سەرچاوە نوێبووەكانی وەك (خۆر، با و وزەی ناوكی) هەنگاو بنێت. دامەزراوە داراییە جیهانییەكان و بانكە گەورەكان ئاراستەی سەرمایە و وەبەرهێنانیان بەرەو وزە نوێبووەكان گوڕی و سەرمایەی وەبەرهێنان لە سەكتەری نەوت و گاز زۆر كەمتر بوو، چونكە وایان دەبینی كە داهاتووی بەشێكی زوری وزە لە «وزە سەوزەكاندا» كورت دەبێتەوە. پێشبینییەكان (Forecasts) ئاماژەیان بەوە دەكرد، كە لە ساڵی ٢٠٣٠دا جیهان دەگاتە «لووتكەی بەكاربردنی نەوت» و لەوێوە ئیتر وزە سەوزەكان دەبنە سەرچاوەی سەرەكیی وزە لە جیهاندا، بەڵام جەنگی نێوان ڕووسیا و ئۆكرانیا لە ساڵی ٢٠٢٢دا، هەموو ئەم تێڕوانینەی بە تەواوەتی گۆڕی. ئەم جەنگە دەریخست كە ئابووریی جیهانی هێشتا بە چ ڕادەیەك بەستراوەتەوە بە نەوت و گازەوە و ناتوانرێت بە ئاسانی پشتگوێ بخرێن. جیهان تێگەیشت كە دابینكردنی ئاسایشی وزە تا ماوەیەكی زۆر گرێدراو دەبێت بە سەرچاوە كلاسیكییەكانی نەوت و گازەوە. لێرەوە بوو كە وڵاتانی بەرهەمهێنەری وزە، بە تایبەت لە ناوچەی ئێمە، ستراتیژیی خۆیان دووبارە پێناسە كرد و تێگەیشتن كە هێشتا ئەوان پێگەیەكی سەرەكین لە بازاڕی وزەی جیهانیدا.

* ستراتیژی سێ قۆڵیی وڵاتانی كەنداو (GCC)

وڵاتانی كەنداو، بە تایبەت سعودیە، ئیمارات و قەتەر، ستراتیژێكی زۆر زیرەكانەیان بۆ داهاتوو داڕشتووە كە لەسەر سێ كۆڵەكەی سەرەكی ڕاوەستاوە:

كۆڵەكەی یەكەم: بەردەوامبوون لە پەرەپێدانی كێڵگە نەوتی و گازییەكان بۆ ئەوەی وەك كارەكتەری سەرەكی و یەكلاكەرەوە لە ئابووریی جیهانیدا بمێننەوە. ئەوان دەیانەوێت پێگەی خویان وەك ئەكتەری سەرەكیی وزە لە جیهان بپارێزن.

كۆڵەكەی دووەم: وەبەرهێنان لە سەرچاوەكانی دیكەی وزە و هایدروجین بۆ بەهێزكردنی ئابووریی ناوخۆ و پاراستنی لە گۆڕانكارییەكانی داهاتوو و خستنی زۆرترین بڕی نەوت و گاز بۆ هەناردەكردن و كۆنتڕۆڵكردنی بازاڕی جیهانی.

كۆڵەكەی سێیەم: بەكارهێنانی وەبەرهێنان لە كەرتی وزە، بە تایبەت هێڵی بۆڕی، وێستگەكانی گازی شل وەك ئامرازێكی دیپلۆماسی و پەرەپێدانی نفووزی خویان لە ناوچەكە، بە تایبەت لە عێراق و سووریا. وڵاتانی كەنداو دەیانەوێت لە ڕێگەی وەبەرهێنان لە كەرتی وزەی وڵاتانی دەوروبەر (وەك عێراق، سووریا، ئوردن و میسر)، نفووزی خۆیان لەم ناوچەیەدا زیاتر بكەن و ڕێگری لە هەژموونی وڵاتانی دیكە بە سەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بكەن.

هەر بۆ نموونە كاتێك سەیری جووڵەی پارە دەكەین، دەبینین كۆمپانیایەكی وەك «ئارامكۆ»ی سعودیە نزیكەی ٦٩ ملیار دۆلار تەنیا لە پاڵاوگەكانی چین و كۆریای باشووردا وەبەرهێنان دەكات. مەبەست لەمە چییە؟ مەبەستەكە گەورەیە: «گرێدانی ئابووریی زلهێزە ئاسیاییەكان بە سەرچاوە نەوتییەكانی سعودیە». واتە كاتێك چین سووتەمەنییەكەی لە پاڵاوگەیەك وەردەگرێت كە سعودیە خاوەنیەتی، ئیتر ناتوانێت بە ئاسانی لە سعودیە داببڕێت.

لە لایەكی دیكەوە، «قەتەر ئێنێرجی» پڕۆژەیەكی یەكجار گەورەی دەست پێكردووە بۆ زیادكردنی بەرهەمی گازی شل (LNG) لە ٧٧ ملیۆن تۆنەوە بۆ ١٤٢ ملیۆن تۆن لە ساڵێكدا. ئەمە نیشانەی ئەوەیە كە قەتەر دەزانێت جیهان پێویستی بە گازە. هەروەها كۆمپانیای «ئەدنۆك»ی ئیماراتی نەك تەنیا لە ناوخۆ، بەڵكو لە مۆزامبیك، ئەمریكا و یەكێتیی ئەوروپا خەریكی كڕینی وێستگە و وەبەرهێنانە لە گازی سرووشتیدا، ئەم كۆمپانییانە بە دوای پارەدا دەگەڕێن و لە هەر شوێنێك بەرژەوەندی هەبێت، پێگەی خۆیانی لێ قایم دەكەن.

كاتێك دێینە سەر عێراق، دەبینین دۆخەكە زۆر ئاڵۆز و جێگەی داخە. عێراق وڵاتێكە كە ڕۆژانە بڕێكی یەكجار زۆر گازی سرووشتی لەگەڵ دەرهێنانی نەوتدا بە هەوا دەدات و دەیسووتێنێت، ئەمە گازێكی «بەلاش»ـە كە دەكرێت تەواوی پێداویستییەكانی عێراق بۆ كارەبا و پیشەسازی دابین بكات، تەنیا پێویستی بەوەیە پاك بكرێتەوە و بپاڵێورێت.

زیاتر لە دە ساڵ پێش ئێستا، كۆمپانیای «گازی بەسرە» لەگەڵ كۆمپانیای «شێڵ» ڕێككەوتن بۆ ئەوەی ئەم گازە كۆ بكەنەوە و عێراق لە هاوردەكردنی گاز بێ نیاز بكەن، بەڵام ئەم پڕۆژەیە وەك پێویست جێبەجێ نەكرا. بۆچی؟ چونكە هەژموونی ولاتانی دراوسێ بە سەر سیاسییەكانی بەغدا ڕێگر بوو لەوەی عێراق سەربەخۆیی وزەی هەبێت. ئێستا عێراق ڕۆژانە نزیكەی ملیارێك پێ سێجا گاز دەكڕێت بە نرخێكی زۆر گران، لە كاتێكدا دەیتوانی سەرەڕای دابینكردنی پێداویستیی خۆی، گازیش هەناردە بكات.

لێرەدا دەگەینە ئەو خاڵەی كە بۆچی پڕۆژەكانی وزە لە هەرێمی كوردستان، یان ناوچەكانی دیكەی عێراق بەربەستیان بۆ دروست دەكرێت و بە پێی پێویست بەرەو پێش ناچن. هەڵبەت بە ئەنجامدانی ئەم پڕۆژە ستراتیژییانە لە كوردستان و عێراق هەژموونی وڵاتانی ناوچەكە تووشی كێشە دەبێت و «كارتی فشار»ی وزە وەك پێویست ناتوانن بە كار بێنن، هەر بۆیە كاتێ هەرێمی كوردستان باس لە هەناردەكردنی گاز دەكات، بە درۆن و هجوومی میلیشیاكان وەڵام دەدرێتەوە.

هەرێمی كوردستان لە ڕووی جیوگرافییەوە كەوتووەتە نێوان دوو جەمسەری گەورە: توركیا لە باكوور و عێراق و وڵاتانی كەنداو لە باشوور. ستراتیژی نوێی وڵاتانی كەنداو ئەوەیە كە سیستمی كارەبا و وزەی خۆیان لەگەڵ عێراق، ئوردن، میسر و سووریا گرێ بدەن. مەبەستی سەرەكی لەم پڕۆژانە، كەمكردنەوەی وابەستەیی (Dependency) ئەم وڵاتانەیە بە وزەی ئێران.

هەرێمی كوردستان دەتوانێت ببێتە «پردی پەیوەندی» یان چەقی ئەم گرێدانە. كاتێك باس لە ڕێگەی گەشەپێدان (Development Road) دەكرێت، كە توركیا و عێراق خەریكن دایدەڕێژن، هەوڵێك دەبینرێت بۆ دەوردانەوەی هەرێمی كوردستان، بەڵام واقیعەكە ئەوەیە كە بەبێ سەقامگیری و بەبێ بەشداریكردنی هەرێم، هیچ پڕۆژەیەكی وزە لەم ناوچەیەدا سەركەوتوو نابێت. كوردستان خاوەنی سەرچاوەی سرووشتییە كە دەتوانێت كاریگەری لە هاوسەنگیی هێز لە ناوچەكەدا بكات.

ئەم شەڕ و ئاڵۆزییانەی ئێستا لە نێوان ئێران، ئیسرائیل و ئەمریكادا دەبینرێن، كاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر داهاتووی وزە دەبێت، كاتێ گەرووی هورمز دەكەوێتە ژێر مەترسی، نرخی وزە بە شێوەیەكی خەیاڵی بەرز دەبێتەوە، جیهان ئێستا تێگەیشتووە كە ناتوانێت تەنیا پشت بە یەك ڕێڕەو ببەستێت، لێرەدایە پێگەی هەرێمی كوردستان بۆ گواستنەوەی وزە بەرەو ئەوروپا، گرنگییەكی مێژوویی پەیدا دەكات.

بابەتی دووەم ئەوەیە كە لە ئێستادا ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بە تایبەتیش عێراق و هەرێمی كوردستان، لەناو جەرگەی گۆڕانكارییەكی گەورەی جیۆپۆلیتیكیدان، كاتێك باس لە پرسی وزە و هەژموونی وڵاتانی ناوچەكە دەكەین، توركیا وەك ئەكتەرێكی سەرەكی دەردەكەوێت. ستراتیژیەتی دەوڵەتی توركیا ڕوون و ئاشكرایە، ئەوان دەیانەوێت ببنە چەق و مەڵبەندێكی جیهانی (Energy Hub) بۆ گواستنەوەی وزە لە ڕۆژهەڵاتەوە بەرەو ڕۆژئاوا. توركیا تەنیا وەك ڕێڕەوێكی ترانزێت خۆی نابینێت، بەڵكو دەیەوێت كاریگەری و نفووزی خۆی لە سووریا و عێراق بەردەوام بكات، بەتایبەت لەو ناوچانەی كە سەرچاوەی دەوڵەمەندیی نەوت و غازیان تێدایە، لێرەوەیە كە هەرێمی كوردستان بەتایبەتی و عێراق بەگشتی، دەبنە مەیدانی ڕكابەری و ململانێی توندی نێوان سێ جەمسەر و تێڕوانینی جیاواز. ئەم پێگەیەی هەرێم لە لایەك مەترسییەكی گەورەیە بۆ سەر سەقامگیرییەكەی، بەڵام لە لایەكی دیكەوە دەرفەتێكی زێڕینە ئەگەر بە ژیرییەوە مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت، دەتوانێت ئایندەیكی گەشی ئابووری بۆ هەرێم و ناوچەكە دابین بكات.

دەرفەتەكان بۆ هەرێمی كوردستان لە دوو ڕەهەندی سەرەكییەوە سەرچاوە دەگرن. یەكەمیان پێگە جوگرافییەكەیەتی، هەرێم دەكرێت ببێتە پردێكی ستراتیژی بۆ گواستنەوەی وزەی عێراق و وڵاتانی كەنداو بەرەو توركیا و لەوێشەوە بۆ بازاڕەكانی ئەوروپا. دووەمیان، بوونی سەرچاوە سرووشتییە گەورەكانی ناوخۆی هەرێمە، چ لە كێڵگە نەوتییەكان و چ لە یەدەگی دەوڵەمەندی گازی سرووشتی، بەڵام وەك زۆرێك لە چاودێران ئاماژەی پێ دەدەن، گەورەترین بەربەست لەبەردەم ئەم گەشەسەندنەدا كێشەكانی هەرێم و بەغدا و نەبوونی یاسایەكی فیدڕاڵیی نەوت و گازە لە عێراقدا. لە دوای نووسینەوەی دەستووری عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥ـەوە تا ئەمڕۆ، ئەم یاسایە نییە. هەرچەندە چەندین ڕەشنووس ئامادە كراوە، بەڵام بە هۆی ناكۆكییە قووڵەكانی نێوان هەولێر و بەغدا، نەگەیشتوونەتە لێكتێگەیشتنێكی هاوبەش.

هۆكاری سەرەكیی ئەم چەقبەستووییە یاساییە دەگەڕێتەوە بۆ دوو خوێندنەوەی تەواو جیاواز بۆ دەستووری عێراق. لایەنی كوردی پێیوایە عێراقی نوێ لەسەر بنەمای ڕێككەوتن و شەراكەتی نێوان پێكهاتەكان دامەزراوە. كاتێك لە ساڵانی ٢٠٠٣ بۆ ٢٠٠٥ گفتوگۆكانی نووسینەوەی دەستوور بەڕێوە دەچوون، جەنابی سەرۆك بارزانی جەختێكی زۆر جددی لەسەر ئەوە كردەوە، كە دەبێت مافی هەرێمەكان لە پرسی نەوت و گازدا بە ڕوونی جێگیر بكرێت. ئەم سووربوونە بۆ ئەوە بوو كە ڕێگری بكرێت لە دووبارەبوونەوەی ئەزموونی تاڵی دیكتاتۆریەت و سەنتڕالیەت كە عێراق لە مێژووی خۆیدا تەنیا ئەو جۆرە حوكمڕانییەی بینیبوو. ئامانج ئەوە بوو داهات و دەسەڵاتەكان لە وڵات بە شێوەیەكی دادپەروەرانە دابەش بكرێت و هیچ دەسەڵاتێكی ناوەندی نەتوانێت وزە وەك چەكێك دژی پێكهاتەكان بەكار بهێنێت.

ماددەی ١١٢ی دەستووری عێراق لەم ڕووەوە زۆر ڕوونە. ئەم ماددەیە ئاماژە بەوە دەكات كە ئیدارەدانی كێڵگە «حاڵی و بەرهەمهێنەكان» (واتە ئەو كێڵگانەی پێش ٢٠٠٥ بەرهەمهێنانیان هەبووە) دەبێت بە هاوبەشی لە نێوان حكومەتی فیدڕاڵ و حكومەتی هەرێم، یان پارێزگاكاندا بێت، بەڵام سەبارەت بەو كێڵگانەی كە نوێن، یان دوای ئەو بەروارە دۆزراونەتەوە، دەستوور مافی ئیدارەدان و سەرپەرشتیكردنی بە هەرێم و پارێزگاكان داوە. خوێندنەوەی لایەنی كوردی لێرەدا پشت دەبەستێت بەو كۆنووس و گفتوگۆیانەی كە لە كاتی نووسینەوەی دەستووردا كراون و هەروەها ڕای پسپورەكانی دەستوور لە جیهاندا، لە بەرانبەردا، واقیعی سیاسی لە بەغدا بە شێوازێكی دیكەیە. دەوڵەتی عێراق لە سەرەتای دروستبوونیەوە تا ساڵی ٢٠٠٣ تەنیا یەك جۆرە حوكمڕانی ناسیوە، ئەویش حوكمی سەنتڕاڵیی ڕەها بووە، ئەم عەقڵییەتە تا ئێستاش لە ناو وەزارەتی نەوتی عێراقدا ڕەنگی داوەتەوە، زۆرێك لە كادیر و پسپۆڕانی ئەو وەزارەتە، چەمكی «فیدڕاڵییەت لە كەرتی نەوتدا» بە چەمكێكی نامۆ و مەترسیدار دەبینن. لای ئەوان دەبێت هەموو بڕیارەكان، گرێبەستەكان و ئیدارەدانی ورد و درشتی مەلەفی نەوت لەژێر چنگی وەزارەتی نەوتدا بێت، ئەم تێڕوانینە وای كردووە كە وەزارەتی نەفتی عێراق، بەبێ بوونی بنەمایەكی یاسایی نوێ و شەرعی، كارەكانی ڕاپەڕێنێت و یاسا كۆنەكانی سەردەمی ڕژێمی پێشوو بەكار بهێنێت. لە ڕاستیدا حكومەتی فیدڕاڵ لە ئێستادا ئامرازەكانی دەوڵەت بەكار دەهێنێت بۆ پەكخستنی مافە دەستوورییەكانی هەرێم و پارێزگاكان، ئەمەش گەورەترین بەربەستە لەبەردەم گەشەپێدانی ئابووریی گشتگیر لە تەواوی عێراقدا، بەڵام سەرەڕای هەموو ئەم ئاستەنگانە، حكومەتی هەرێمی كوردستان هەوڵی داوە بە واقیعبینییەوە مامەڵە بكات.

 بۆ پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییە یاساییەی كە بەغدا دروستی كردبوو، هەرێم لە ساڵی ٢٠٠٧ یاسای نەوت و گازی خۆی پەسەند كرد، لەژێر سایەی ئەم یاسایەدا، زیاتر لە ٥٠ گرێبەستی نەوت لەگەڵ كۆمپانیا جیهانییەكان واژۆ كران، هەرچەندە هەندێك لەو گرێبەستانە بەهۆی نەبوونی نەوت، یان كێشەی تەكنیكییەوە سەركەوتوو نەبوون، بەڵام بەشێكی بەرچاویان بوونە هۆی دۆزینەوەی كێڵگەی نوێ و گەشەپێدانی ژێرخانی ئابووریی هەرێم.

لە ئێستادا هەرێمی كوردستان تێگەیشتنی تەواوی بۆ تەحەددییاتە جیۆپۆلیتیكییەكان هەیە. بۆ نموونە، نیشاندانی نەرمیی زۆر بۆ فرۆشتنی نەوت لە ڕێگەی كۆمپانیای «سۆمۆ»وە، نیشانەی ئەوەیە كە هەرێم دەیەوێت كێشەكان چارەسەر بكات، نەك تەنیا لەبەر ئەوەی ئەو ڕێكارە شەرعییەتی یاسایی تەواوی هەیە، بەڵكو وەك هەنگاوێكی پێشوەختە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاكان و جێگیركردنی پێگەی هەرێم لە نەخشەی وزەی داهاتووی جیهاندا. هەرێمی كوردستان نایەوێت ببێتە بەشێك لە كێشەكان، بەڵكو دەیەوێت ببێتە كلیلی چارەسەر و سەرچاوەیەكی متمانەپێكراوی وزە بۆ ناوچەكە و جیهان.

لە دوماهیدا جەخت لەسەر ئەوە دەكەمەوە كە ململانێی نەوت و گاز لە نێوان هەولێر و بەغدا تەنیا كێشەیەكی تەكنیكی، یان دارایی نییە، بەڵكو ململانێی نێوان دوو فەلسەفەی حوكمڕانییە. فەلسەفەیەك كە بڕوای بە دابەشكردنی دەسەڵات و فیدڕاڵیەت هەیە و فەلسەفەیەك كە هێشتا لە ناو بازنەی سەنتڕاڵیەتی تونددا ماوەتەوە. هەرێمی كوردستان بە ئیرادەیەكی بەهێزەوە بەرگری لە مافە دەستوورییەكانی دەكات و لە هەمان كاتدا دەرگای گفتوگۆی دانەخستووە. ئایندەی وزە لەم ناوچەیەدا بەندە بە گەیشتن بە ڕێككەوتنێكی سیاسی و یاسایی كە تێیدا هەموو لایەك براوە بن و داهاتی وڵات ببێتە هۆكارێك بۆ خۆشگوزەرانی، نەك بۆ سەپاندنی هەژموونی سیاسی، پەرەپێدانی ئەم كەرتە نەك تەنیا بۆ هەرێمی كوردستان، بەڵكو بۆ توركیا و ئەوروپا و خودی عێراقیش گرنگییەكی ستراتیژی و ژیاریی هەیە.