كەمال محەمەد ساڵح، وەزیری سامانە سرووشتیەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستانە. بڕیار بوو ڕاستەوخۆ لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (بایەخی وزە لە دووبارە داڕشتنەوەی ستراتیژیەتی هاوكێشە سیاسییەكان لە ناوچەكەدا)، ئامادە بێت، بەڵام پێش دەستپێكردنی گفتوگۆكە پابەندبوونێكی بۆ هاتە پێشەوە، بۆیە بەم نووسینە بەشداری كردین و بەمجۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خستەڕوو:

 

زۆر خۆشحاڵم كە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی مەكتەبی سیاسیی پارتی دیموكراتی كوردستان، لە ڕوانگەی خەمخۆریی نەتەوەیی و نیشتمانییەوە، بابەتێكی گرنگی وەكو «وزە»یان هەڵبژاردووە بۆ گفتوگۆكردن لەگەڵ دەستەیەك لە پسپۆڕان و شارەزایانی ئەم بوارە. وەك لای هەمووان ئاشكرایە، هەرێمی كوردستان بە درێژایی مێژووی خەباتی خۆی، شەهید و قوربانییەكی زۆری لە پێناو ئازادی و پاراستنی مافی كورد و كوردستانییان بەخشیوە. ئەو ئازادییەی كە بەشێكی بە هۆی دەوڵەمەندیی خاكەكەی لە سامانی سرووشتییەوە نەك تەنیا لێی زەوت كراوە، بەڵكوو بە داهاتی ئەو سامانە نەوتەشەوە، دوژمنانی كورد شاڵاوەكانی ئەنفال و وێرانكردنی گوندەكان و ژێرخانەكەی و دەیان كۆمەڵكوژیی دیكەیان دەرهەق بە كورد و كوردستانییان ئەنجام داوە.

لەو ڕوانگەیەوە، سیمبولی نەتەوەیی، «مەلا مستەفا بارزانی» لە شۆڕشی ئەیلوولدا خەباتێكی گەورەی ساز دا و كوردی بە جیهان ناساند بۆ بەدیهێنانی مافە ڕەواكانی گەلی كورد، كە یەكێك لەو مافانە، دەستەبەركردنی ژیانێكی پڕ لە كەرامەت و سەربەستی و ئازادی و خۆشگوزەرانی بوو. ئەم ڕێبازە لەلایەن سەرۆك بارزانییەوە درێژەی پێدرا و لە كابینەی نۆیەمیشدا داواكردنی ئەم مافە دەستووری و یاساییانە بەردەوام بووە. ئەوە بوو دەرهێنان و هەناردەكردنی نەوت، وەك مافێكی سرووشتیی گەلەكەمان و بەپێی دەستوور و یاسا و عورفە نێودەوڵەتییەكان ئەنجام دراوە و لە دەستووری هەمیشەیی عێراقدا لە چەندین ماددەدا جەختی لەسەر كراوەتەوە. كاتێكیش مێژوو خۆی دووبارە كردەوە و ویسترا ئەم مافە ڕەوایە لە گەلی كوردستان زەوت بكرێت و ڕێگری لە سوودوەرگرتن لە نەوت كرا و بە بیانووی جۆراوجۆر و بەسیاسیكردنی دادگای فیدڕاڵی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمیان ڕاگرت و پرسی نەوتی هەرێمیان وەك هەموو كێشە هەڵپەسێردراوەكانی دیكە كردە بەربەستێكی گەورە لەبەردەم سەقامگیریی ئابووری و سیاسیی هەرێم و ئاساییبوونەوەی پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا.

لەگەڵ هەموو ئەم گەمارۆ و ئاستەنگ و بەربەستانەشدا كە دەخرایە بەردەم مافی گەلی كوردستان لە خاوەندارێتی و هەناردەكردنی نەوتەكەی و سوودوەرگرتن لە سامانێكی بۆ بونیادنانی ژێرخانەكەی، ڕێزدار مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان، وەك لە كارنامەی وەزارییەكەشیدا هاتووە، بەردەوام بوو لەسەر نزیكبوونەوە و گەیشتن بە لێكتێگەیشتن لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵی عێراق، لەم پێناوەشدا هەموو ئاسانكاری و هەماهەنگییەكی نواندووە. ئەوە بوو لە هەنگاوێكی مێژووییدا متمانەیەكی نوێی لە نێوان هەولێر و بەغدا بونیاد نایەوە، كاتێك لە ڕێكەوتی ٤ی نیسانی ٢٠٢٣ ڕێككەوتنی هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی واژۆ كرد. ئەمە تەنیا واژۆكردنێكی تەكنیكی نەبوو لەسەر كاغەزێك، بەڵكوو هەنگاوێكی مێژوویی و وەرچەرخانێكی جەوهەری بوو كە كۆتایی بە قۆناغێكی پڕ لە گرژی هێنا و دەرگای بۆ چارەسەری ڕیشەییی كێشەكان واڵا كرد، بەمەش سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان توانی كۆتایی بە چەقبەستوویی ڕاگرتنی هەناردەی نەوتی هەرێم بهێنێت، كە نەك هەر زیانی بۆ ئابووریی كوردستان هەبوو، بەڵكوو لێدانێكی كوشندە بوو لە كۆی داهاتی نیشتمانیی عێراق و زیادبوونی كورتهێنانی بوودجەی فیدڕاڵی. لێرەوە گرنگیی ئیرادەی سیاسیی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێم دەردەكەوێت، كە هەر لە سەرەتای دەستبەكاربوونیەوە پرسی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان و چارەسەری دەستووریی كێشەكانی لە پێشینەی كارەكانی دانا، هەربۆیە توانی گەورەترین گرێ كوێرە بكاتەوە و ڕێگەی نەدا ئاستەنگە سیاسییەكان ببنە ڕێگر لە سەقامگیریی ئابووریی وزە كە بەشێكی دانەبڕاوەیە لە سەقامگیریی عێراق.

بەڕێزان، ئەم پێشەكییە زۆر گرنگ بوو بۆ وتووێژەكانی ئەمجارەی بازنەی گفتوگۆ؛ چونكە قۆناغەكانی دۆسیەی نەوت لە نێوان هەرێم و عێراق سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە كە «وزە» هەروەكو چۆن لەجیهاندا باوە، هەرواش لێرە بزوێنەری هاوكێشە سیاسییەكانە. وزە لە دونیای ئەمڕۆدا تەنیا كاڵایەكی بازرگانی و پیشەسازیی نییە، بەڵكوو چەقی ململانێی نێوان جەمسەرەكانی جیهانە. عێراق و هەرێمی كوردستانیش لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە پێی ئەو پێگە جیوپۆلیتیكییە تایبەتەی هەیەتی لەسەر نەخشەی وزەی جیهانن و تێكەڵ بە ململانێ سیاسییەكانی جیهان و ناوچەكەدایە و زۆر جار بە زیانی ئابووری و سیاسیی عێراق و كوردستانیش تەواو بووە، بۆیە گرنگە بێلایەنی لە ململانێكاندا بپارێزرێت و كەرتی نەوت لە عێراقدا نەكەوێتە ژێر ڕكێف و ئەجندەی دەرەكییەوە. بینیمان شەڕی نێوان ئەمریكا و ئیسرائیل و ئێران و هەڕەشەی داخستنی گەرووی هورمز كە شادەماری تێپەڕبوونی ٢٠٪ی وزەی جیهانە، چ گرژییەكی جیهانیی لێكەوتەوە و مەترسیی گەورەی بۆ سەر عێراقیش دروست كرد كە لە ٩٥٪ی ئابوورییەكەی پشت بە داهاتی پترۆدۆلار دەبەستێت.

لێرەدا جارێكی دیكە گرنگیی هەرێمی كوردستان وەك «ڕێڕەوێكی جێگرەوە» و ستراتیژی بۆ هەناردەی نەوتی عێراق و نەوتی كوردستانیش دەركەوتەوە، كە بۆ ئاسایشی نیشتمانیی عێراق و دابینكردنی وزەی ئەوروپا زەروورەتێكی هەنووكەییە. ڕێزدار مەسرور بارزانی هەموو ئاسانكارییەكی پێشكەش كرد و لە ماوەیەكی كەمدا توانرا، وێڕای زیانی هێرشە درۆنییەكان و ڕاوەستانی زۆربەی بەرهەمهێنانی كێڵگەكان و نەدانی شایستە داراییەكانی كۆمپانیاكان، بە ئیرادەی بەڕێزیان و لە پێناو گەلی كورد و گەلانی عێراقدا، بۆڕیی كوردستان-جەیهان بۆ هەناردەكردنی نەوتی هەرێم و كەركووك بەگەڕ بخرێتەوە، بەمەش هەرێم فریای ئابووریی عێراق كەوت و دواجار هەرێمیش بۆ دابینكردنی مووچەی مووچەخۆران سوودی لێ وەرگرت.

بە شێوەیەكی گشتی، ئیرادەی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان و پاڵپشتییەكانی وای كرد كە كارتی وزە و نەوت و گاز لە فشار و سزای سیاسییەوە بگۆڕێت بۆ كارتێكی بەهێزكردنی پەیوەندییەكان و كۆتاییهێنان بەوەی نەوت دژی خەڵكی كوردستان بەكار بهێنرێت. ئێستا پەیوەندییەكی باش لە نێوان وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان و وەزارەتی نەوتی عێراق و كۆمپانیای سۆمۆدا هەیە. من ناڵێم گرفت و دەستێوەردان نییە، بەڵام ئیرادەكە بە جۆرێكە كە بەسەر كێشەكاندا زاڵ بووین. ئەمە وێڕای ئەوەی نەبوونی یاسای فیدڕاڵیی نەوت و گاز كەلێنێكی یاسایی گەورەیە و بووەتە هۆی خوێندنەوەی جیاواز بۆ ماددەكانی ١١١ و ١١٥ی دەستوور. ئەوەی لای ئێمە گرنگە ئەوەیە كە سەركردە گەورەكان و دڵسۆزانی عێراق گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی كە ئاساییكردنەوەی كێشەی نەوت، دەرفەتێكی زێڕینە بۆ سەقامگیریی ئابووریی عێراق و بەهێزكردنی داهاتی وڵات، كە هەمووان سوودی لێ دەبینن. بۆیە دەنگی ئەوانەی خێریان بۆ وڵات ناوێت و دەیانویست ململانێ تەكنیكییەكان بكەنە شەڕی دەسەڵات، كەمتر بووەتەوە. لە بەرانبەردا بۆ ئەوەی عێراق پێگەی لە بازاڕی جیهانیدا بەهێز بێت، دەبێت فشارەكانی سەر كۆمپانیا نەوتییەكانی هەرێم كەم بكاتەوە و هاوكار بێت.

لێرەدا جێگەی خۆیەتی ئاماژە بە هێرشی گرووپە چەكدارە لەیاسادەرچووەكان بكەین بۆ سەر كێڵگەكانی نەوت و گاز، كە پەیامێكی نەرێنییە بۆ وەبەرهێنەران و زیانی گەورەی بە داهاتی عێراق و هەرێم گەیاندووە، تەنانەت خەڵكی سڤیلی نزیك كێڵگەكانیش كەوتوونەتە مەترسییەوە. بۆیە هەماهەنگیی ئاسایشی نێوان هەرێم و عێراق و بەكارهێنانی سیستەمی دژەدڕۆن و دەستگیركردنی تاوانباران بۆ كۆتاییهێنان بەم مەترسییانە زۆر پێویستە.

بەشداربووانی ئەم گفتوگۆیە، وێڕای باسكردنی گرنگیی وزە لە هاوكێشە سیاسییەكان و زیانی وڵاتان لە بەردەوامیی بارگرژییەكان (وەك ئەوەی لە شەڕی ڕووسیا-ئۆكراینا و گرژیی و جەنگەكانی ناوچەكەدا دەبینرێت)، بە پێویستی دەزانم باسی ئەو دەستكەوتە مێژووییانەش بكەم كە هەرێمی كوردستان بەدەستی هێناون. ئەگەر گەشەكردنی كەرتی وزە و بوونی كۆمپانیا گەورەكان نەبووایە، زیانەكانی خەڵكی كوردستان لە كاتی بڕینی بوودجە و مووچەدا زۆر لەوە زیاتر دەبوو كە بینیمان. لە ئاكامی وەبەرهێنان لە كەرتی وزە، توانرا ڕێگری لە داڕمانی ئابووری بكرێت و گرفتی كۆمپانیاكان تا ئاستێكی باش چارەسەر كرا. ڕێككەوتنی سێ قۆڵیی نێوان وەزارەتی نەوت، سۆمۆ و كۆمپانیاكانی بەرهەمهێنەر، هەنگاوێكی گرنگ بوو بۆ تێپەڕاندنی ئاستەنگە سیاسییەكان و دەستێوەردانە دەرەكییەكان.

لەلایەكی دیكەوە لە ئەنجامی سیاسەتی حەكیمانەی حكومەت، بۆ یەكەمجار لە مێژوودا توانرا كۆتایی بە كێشەیەكی گەورەی كارەبا بهێنرێت و «پڕۆژەی ڕووناكی» بۆ كارەبای ٢٤ كاتژمێری دەستی پێكرد. بڕیارە تا ناوەڕاستی مانگی حوزەیرانی ئەمساڵ، تەواوی هەرێمی كوردستان ببێتە خاوەنی كارەبای ٢٤ كاتژمێری. ئێستا پێنج ملیۆن و پێنج سەد هەزار هاووڵاتی سوودمەندن و زیاتر لە 5900 مۆلیدەی تەنیا گەڕەك كوژاونەتەوە خۆ ئەگەر ژمارەی ئەو موەلیدە تایبەتانەی ئۆفیس و ماڵان و كۆمپانیاكان و هۆتێل و میوانخانەكان و شوێنە گشتی و ئەهلییەكانیش حیساب بكەین، ئەوا زەحمەتە هەروا ئاسان بتوانین داتاو ژمارەیەكی راست و دروستی ئەو موەلیدە زۆرانەمان دەست بكەوێت، هەر چۆنێك بێت تەنیا ئەو نزیكەی شەش هەزار مۆلیدەیەی گەڕەكەكان كە بە هۆی پڕۆژەی ڕووناكی كوژاوەتەوە، كە ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی یەك ملیۆن و سەد هەزار تۆن گازی دووانە ئۆكسیدی كاربۆن دەكات كە وەك ئەوەیە یەك ملیۆن ئۆتۆمبێل لەسەر شەقامەكان لابرابن. ئەم كارەبا 24 كاتژمێرییە زۆربەی هەرە زۆری لە ڕێگەی گازی كێڵگەی كۆرمۆرەوە دابین دەكرێت. هەروەها توانراوە سووتەمەنیی بەنزین و نەوت و گازی ماڵان دابین بكرێت و هەرچەندە هێرشە درۆنییەكان گرفتی كاتییان دروست كرد، بەڵام نەیانتوانی زیانی گەورە بە ژێرخانەكە بگەیەنن.

ئێمە لە وەزارەتی كارەبا و وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان بە جۆرێك كار دەكەین كە كەرتی وزە لە خزمەت ئابووریدا بێت. فرەجۆركردنی سەرچاوەكانی وزەمان كردووەتە ئامانج، تەنیا پشتمان بە گاز نەبەستووە، بەڵكوو وزەی كارۆئاوی و خۆریمان پەرە پێداوە. بەرهەمهێنانی كارەبای خۆر لە ڕێگەی كەرتی تایبەت و ماڵانەوە گەیشتووەتە زیاتر لە 115 مێگاوات، ئەمە جگە لەوەی چەندین وێستگەی دیكەی بەرهەمهێنانی كارەبامان بە وزەی خۆر لەبەرنامەیدایە كە زیاتر لە 500 مێگاوات كارەبا بەرهەم دەهێنن. لەلایەكی دیكەدا لە كابینەی نۆیەمدا ژێرخانێكی بەهێزی كارەبا و نەوت و گاز بونیاد نراوە و سەدان وێستگەی گواستنەوە و دابەشكردن جێبەجێ كراون. لێرەدا نموونەی یەكێك لەو وێستگانەی بەرهەمهێنانی كارەبا لە گەرمیان باس دەكەم كە لەڕێگەی گازی بەفیڕۆچووی كێڵگەیەكی نەوتەوە بەگەڕ خراوە و 165 مێگاوات كارەبای لێ بەرهەم دەهێنرێت. یەكەمجارە لە مێژوودا بە هۆی پەرەپێدانی كەرتی گازی و چاكسازییەكانی كەرتی كارەبا هەرێمی كوردستان توانیویەتی كارەبا هەناردەی ناوچەكانی دیكەی عێراق لە دەشتی نەینەوا و كەركووك و دیالە بكات.

لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، هێشتا ئاستەنگ ماون كە دەبێت حكومەتی عێراق كاریان بۆ بكات، لەوانە: كۆتاییهێنان بە دیاردەی چەكداریی دەرەوەی یاسا و پەسەندكردنی یاسایەكی هاوچەرخی نەوت و گاز كە مافی دەستووریی هەمووان و بەتایبەت مافە دەستووری و یاساییەكانی هەرێمی كوردستان بپارێزێت. ئەم یاسایە دەبێت بە هاوبەشی لە نێوان هەولێر و بەغدا و پارێزگا بەرهەمهێنەكان (وەك بەسرە) دابڕێژرێت و چیتر ڕێگا نەدرێت عەقڵییەتی مەركەزی زیان بەم وڵاتە و گەلانی عێراق و گەلی هەرێمی كوردستان بگەیەنێت. هەروەها پێویستە عێراق وەك چۆن سووتەمەنیی پاڵپشتیكراو بۆ هاووڵاتیانی خۆی دابین دەكات، بۆ هاووڵاتیانی هەرێمیشی دابین بكات. هەروەها بوونی پۆستی جێگری گشتیی كۆمپانیای سۆمۆ بۆ كورد زۆر گرنگە و دەبێت دەسەڵاتی زیاتری پێ بدرێت.

بەشێوەیەكی گشتی كەرتی نەوت و گاز لە هەرێم، بە ئیرادەی سەرۆكی حكومەت لە كارتێكی فشارەوە گۆڕا بۆ كارتێكی هاوبەشی یاسایی. پێشوازیی گەرمی ئەمریكا و نەتەوە یەكگرتووەكان و ئەورووپا لە ڕێككەوتنەكانی نێوان هەرێم و بەغدا، پشتگیرییەكی سیاسی و یاسایی بەهێزی پێ بەخشیوین و ددانپێدانانێكی فەرمییە بەوەی پڕۆسەی نەوت لە كوردستان دەستوورییە. ئێستا نەخشەڕێگایەك بەرەو پەسەندكردنی یاسای نەوت و گازی فیدڕاڵی و جێگیركردنی پشكی هەرێم لە بوودجەدا هەیە، كە ئەمەش سەقامگیریی دارایی درێژخایەن بۆ خەڵكی كوردستان دابین دەكات. ڕێزنەگرتن لە دەستوور و سەپاندنی ناوەندییەت (مەركەزییەت) زیانی گەورەی بە ئابووریی وزە و دیموكراسی و خۆشگوزەرانی گەیاندووە، بەڵام پەیڕەوكردنی فەلسەفەی فیدڕاڵی و نامەركەزییەت وادەكات، وزە و نەوت ببێتە هەوێنی خێر و خۆشی بۆ هەموو پێكهاتەكانی عێراق و گەلی كوردستان.