د.كەبیر ئەحمەد زێباری، پسپۆری جیولۆجییە لە بواری نەوت و ئاو، ئەزموونی كاركردنی هەیە لەگەڵ كۆمپانیای نەوتی باشوور لە عێراق و هەروەها كاركردنی لەگەڵ كۆمپانیا نەوتی DNO لە هەرێمی كوردستان. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (بایەخی وزە لە دارشتنەوەی ستراتیژیەتی هاوكێشە سیاسییەكان لە ناوچەكەدا)، بەم جۆرە دید و تێڕوانییەكانی خۆی بە ڕێگەی سكایب خستە ڕوو:

 

لە ڕووی وزەوە، ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خاوەن گرنگییەكی ستراتیژیی ئێجگار گەورەیە و كێشە و ململانێیەكانی ئەم ناوچەیە بە شێوەیەكی سەرەكی لە دەوری ئەم سامانە دەخولێنەوە. وەك دەبینین، لە ئێستادا جیهان پشتبەستنێكی تەواوەتی و گشتگیری بە نەوت هەیە، بە جۆرێك كە نزیكەی ٨٠٪ی وزەی جیهان لەم سەرچاوەیەوە دابین دەكرێت، هەر بۆیە دروستبوونی هەر كێشەیەك لە كەرتی نەوتدا، كاریگەرییەكی ڕاستەوخۆ و نەرێنی دەكاتە سەر سەرجەم سێكتەرەكانی دیكەی وەك پیشەسازی، كشتوكاڵ، تەندروستی و گواستنەوەی ئاسمانی و دەریایی، كە ئەمەش زیانێكی ئابووریی یەكجار گەورە بە جیهان دەگەیەنێت.

ڕاوەستانی هەناردەی نەوتی ناوچەكە و ئەو شەڕانەی لە پێناو ئەم وزەیەدا بەرپا دەبن، جێگەی تێڕامانن. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە: ئایا ئەم نەوتە بۆ ئێمە نیعمەت و بەخششە، یان بەڵا و نەفرەت؟ ئەم سامانە بووەتە هۆی دروستبوونی ململانێیەكی سیاسیی توند لە نێوان وڵاتانی ناوچەكە و هێزە زلهێزەكانی جیهان، كە هەریەكەیان هەوڵی سەپاندنی هەژموون و كۆنتڕۆڵكردنی ئەم سەرچاوانە دەدەن.

ئەم بارودۆخە عێراق دەخاتە بەردەم بەرپرسیارێتییەكی گەورە تا پەنا بۆ هەمەجۆركردنی ڕێڕەوەكانی هەناردەكردنی نەوت ببات، پێویستە كار لەسەر كاراكردنەوەی هێڵە كۆنەكان و دروستكردنی هێڵی نوێ بكرێت، وەك هێڵی «بانیاس» لە ڕێگەی سووریاوە، هێڵی «عەقەبە» لە ئوردن و هەروەها هەوڵەكان لەگەڵ سعودیە بۆ دۆزینەوەی ڕێگەی جێگرەوە بەرەو دەریای سوور. ئەمانە هەمووی بۆ ئەوەیە كە تەنیا پشت بە بەندەری فاو، یان بەندەر عەباس نەبەسترێت و لە كاتی قەیرانەكاندا هەناردەكردنی نەوت پەككەوتنی بەسەردا نەیەت. بە كورتی، پاراستن و بەڕێوەبردنی دروستی ئەم سامانە، كلیلی سەقامگیریی سیاسی و ئابوورییە لە ناوچەكەدا.

عێراق لە هەوڵدایە تا ساڵی ٢٠٣٠ ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت بۆ هەشت ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێكدا بەرز بكاتەوە، بەڵام لە ئێستادا بەهۆی نەبوونی ژێرخانێكی بەهێز و ئیمكانیاتی پێویست، گەیشتن بەو ئامانجە زۆر سەختە، كێشەی سەرەكی لێرەدا تەنیا لە ئاستی بەرهەمهێناندا نییە، بەڵكو لە شێوازی بەكارهێنانی داهاتی ئەم سامانەدایە، لە ئێستادا داهاتی نەوت تەنیا بۆ دابینكردنی مووچە و خەرجییە ڕۆژانەییەكان بەكاردێت و هیچ پڕۆژەیەكی ستراتیژی و بەرهەمهێنەر نییە كە ئایندەی ئابووریی ناوچەكە مسۆگەر بكات، ئەم پشتبەستنە ڕەهایە بە نەوت، وڵاتی ڕووبەڕووی مەترسییەكی گەورە كردووەتەوە، چونكە ناكرێت بۆ هەتاهەتایە تەنیا بۆ دابینكردنی بژێوی پشت بە تاكە سەرچاوەیەك ببەسترێت كە نرخەكەی لە بازاڕە جیهانییەكاندا جێگیر نییە.

بۆ ڕزگاربوون لەم دۆخە، پێویستە حكومەت بەدوای سەرچاوەی وزەی جێگرەوەدا بگەڕێت، وەك وزەی خۆر، وزەی كارۆئاوی و وزەی با، بەتایبەتی وزەی خۆر لە عێراق و هەرێمی كوردستاندا دەرفەتێكی زێڕینە و پێویستە بایەخێكی یەكجار زۆری پێ بدرێت، چونكە جیاواز لە نەوت، ئەم وزەیە هیچ زیانێكی ژینگەیی نییە و سەرچاوەیەكی هەتاهەتاییە.

ململانێ سیاسی و سەربازییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران و ئەو گرژییە توندانەی لە ناوچەكەدا دەبینرێن، لە جەوهەردا پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆیان بە پرسی وزە و هەوڵدان بۆ سەپاندنی هەژموون بەسەر سەرچاوەكانی وزەدا هەیە. لەبەر ئەوەی نزیكەی ٨٠٪ی ئابووریی جیهان بە شێوەیەكی گشتگیر پشتبەستە بە نەوت، هەر وڵاتێك بتوانێت كۆنتڕۆڵی ئەم سەرچاوەیە بكات، دەتوانێت ئاراستەی سیاسەتی نێودەوڵەتی بگۆڕێت، ناوچەی ئێمە (ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و كەنداو) نزیكەی ٥٠٪ی یەدەگی نەوتی جیهانی تێدا كۆبووەتەوە، ئەمەش وای كردووە ببێتە مەیدانی سەرەكیی كێبڕكێی زلهێزەكان.

ئەگەر سەیری ئامارەكانی بەكاربردن بكەین، دەبینین ئەمریكا ڕۆژانە نزیكەی ٢٠ ملیۆن بەرمیل، ئەوروپا ١٥ ملیۆن و وڵاتی چین زیاتر لە ١٣ ملیۆن بەرمیل نەوت بەكار دەهێنن. بەو پێیەی ئەم وڵاتە پیشەسازییانە پاشەكەوتی ناوخۆییان بەشی خواستە زۆرەكانیان ناكات، چاویان بڕیوەتە نەوتی وڵاتانی كەنداو، سعودیە و عێراق. لە ڕووی ئامارییەوە، ئەگەرچی ڤەنزوێلا بە پاشەكەوتێكی ٣٠٣ ملیار بەرمیلی لە پلەی یەكەمدایە، بەڵام وڵاتانی ناوچەكە پێگەیەكی بێ ڕكابەریان هەیە، سعودیە بە ٢٦٧ ملیار بەرمیل، ئێران بە ٢٠٨ ملیار و عێراق وەك پێنجەم وڵات بە ١٤٥ ملیار بەرمیل یەدەگی نەوت، جێگەی بایەخی جیهانن.

ئەو بارودۆخە نالەبارەی ئێستا لە ناوچەكەدا دەگوزەرێت، ئامانج لێی كۆنتڕۆڵكردنی ئەم سەرچاوە دەوڵەمەندانە و بەهێزكردنی ژێرخانی ئابووریی ئەو دەوڵەتانەیە كە دەیانەوێت فشار بخەنە سەر ڕكابەرەكانیان. هاتنی كۆمپانیا زەبەلاحە بیانییەكان بۆ عێراق و هەرێمی كوردستان تەنیا بۆ مەبەستی بازرگانی نییە، بەڵكو بەشێكە لەو ململانێیە بۆ دەستەبەركردنی داهات.

لەبارەی سرووشتی ئەو گرێبەستانەی كە لە كەرتی نەوتدا واژۆ دەكرێن، پێویستە ئاماژە بەوە بكەین كە زۆربەیان لە جۆری «گرێبەستی هاوبەشی بەرهەمهێنان»ن، ئەم جۆرە گرێبەستانە لە زۆر ڕووەوە زیان بە بەرژەوەندییەكانی دەوڵەت و هاووڵاتییان دەگەیەنن، چونكە كاتێك تێچووی دەرهێنان و خەرجییەكان زیاد دەكەن، بەشێكی هەرە زۆری داهاتی نەوتەكە بۆ داپۆشینی ئەو خەرجییانە دەچێت و ئەوەی بۆ وڵات دەمێنێتەوە بڕێكی كەمە. لێرەوە پێویستە ستراتیژیەتێكی نوێ پەیڕەو بكرێت بۆ ئەوەی داهاتەكانی نەوت بە شێوەیەكی دروست بۆ پەرەپێدانی هەمەلایەنە تەرخان بكرێن. داهاتی ئەم سامانە دەبێت ببێتە بزوێنەری كەرتی پەروەردە، خوێندن و تەندروستی، تا بتوانرێت ژێرخانێكی مرۆیی و ئابووریی بەهێز بۆ ناوچەكە بونیاد بنرێت.

پێویستە پڕۆسەی وەبەرهێنان تەنیا لە نەوتدا قەتیس نەكریت، بەڵكو داهاتەكەی بۆ بووژاندنەوەی كەرتە زیندووەكانی وەك پیشەسازی، كشتوكاڵ و خزمەتگوزارییە تەندروستییەكان بەكار بهێنرێت. ئەم هەمەجۆركردنەی سەرچاوەكانی داهات، ئاسایشی ئابووریی وڵات دەپارێزێت.