دكتۆر یەحیا ئەلسونبول، لەدایكبووی ١٩٦٥ی ئەنبار، سیمایەكی ناوداری ئەكادیمی و میدیایی عێراقە. خاوەنی دكتۆرای ڕاگەیاندنە و ڕاگری پێشووی پەیمانگای لێكۆڵینەوە ستراتیژییەكان بووە، توێژەری گوتاری میدیایی و سەرپەرشتیاری دەیان تێزی زانستییە. دوای ٢٠٠٣، وەك نیشتمانپەروەرێك لە سەكۆ جیهانییەكاندا دژی داگیركاری وەستایەوە. لە ڕووی كۆمەڵایەتیشەوە، سەرۆكی عەشیرەتی (سادەی ئەشراف ئال جەفال/نەعیم) و ئەمینداری گشتیی ئەنجومەنی شێخانی عەشیرەتە عێراقییەكانە. ئەو بە لێهاتووییەوە شارەزایی پیشەیی، بیری ستراتیژی و ڕەسەنایەتیی عەشایەری تێكەڵ كردووە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (بایەخی وزە لە دووبارە داڕشتنەوەی ستراتیژیەتی هاوكێشە سیاسییەكان لە ناوچەكەدا)، بەمجۆرە سەرنج و پێشنیارەكانی خستەڕوو:

 

بێگومان عێراق خاوەنی یەدەگێكی ستراتیژیی گەورە و سامانێكی یەكجار زۆری نەوت و گازی سرووشتییە، ئەمەش وای كردووە، وڵاتەكە لە ڕیزی دەوڵەمەندترین دەوڵەتانی ناوچەكەدا بێت لە ڕووی سەرچاوە سرووشتیەكانەوە، بەڵام جێگەی داخە كە قۆناغی دوای ساڵی ٢٠٠٣ وەرچەرخانێكی نەرێنی لە میتۆدی بەڕێوەبردنی ئەم سامانانەدا بەخۆوە بینی. حكومەتی ناوەندی لە بڕیارەكانیدا بووە بارمتەی ئەجێندا و ئاراستە هەرێمییە دەرەكییەكان و بەرژەوەندییە نیشتمانییە باڵاكانی وڵاتی كردە قوربانی. تەواوكردنی سیستەمی یاسایی لە ڕێگەی پەسەندكردنی ‹یاسای نەوت و گاز›ـەوە، تەنیا بژاردەیەكی تەكنیكی نییە، بەڵكو پێویستییەكی هەنووكەیی و بنەمایەكی سەرەكییە بۆ پاراستنی دارایی و سامانی گەلی عێراق و گەرەنتیی ئاسایشی نەتەوەیی و سەقامگیرییەكی ئابووریی بەردەوام. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم خواست و ئاواتانە بە ڕاستییەكی تاڵ دەپێكرێن، ئەویش باڵادەستی و قورخكاریی میلیشیا چەكدارەكانە بەسەر جومگە زیندووەكانی دەوڵەتدا، لە بەندەرەكانەوە بیگرە تا دەگاتە بیرە نەوتە ستراتیژییەكان، وەك ئەوەی لە كێڵگەی نەوتی ‹عەلاس›دا دەگوزەرێت.

سەرەڕای هەوڵە نێودەوڵەتییە بەردەوامەكان، بەتایبەتی هەوڵەكانی ئەمریكا بۆ لاوازكردنی هەژموونی ئەم گرووپانە و ڕزگاركردنی سەرچاوە نەوتییەكان لە چنگیان، بەڵام دەوڵەتی عێراق هێشتا بەدەست كۆتوبەندكردنی ئیرادەكەیەوە دەناڵێنێت. بڕیارەكان لە دەرەوەی سنوورەكانەوە دەدرێن و باڵادەستیی میلیشیاكان ئەجێندای خۆیان بەسەر ناوەندەكانی بڕیارسازیدا دەسەپێنن، ئەمەش سەروەریی نیشتمانیی وڵاتی پەك خستووە و سەربەخۆیی سیاسی لاواز كردووە.

ئەو دیمەنە تەمومژاوی و ناڕۆشنەی كە ئەمڕۆ بارودۆخی وڵاتی پێ گەیشتووە، هەروەك چۆن برای بەڕێزم پڕۆفیسۆر دكتۆر حەمدی ئاماژەی پێدا، بێ هیچ گومانێك دەیسەلمێنێت كە عێراق بووەتە دەوڵەتێكی ڕەیعیی ڕەها، چونكە بۆ دابینكردنی بوودجەكەی بە ڕێژەی ٩٥٪ تەنیا پشت بە داهاتی نەوت دەبەستێت. ئەم پاشەكشە مەترسیدارە دەرەنجامی ڕاگرتنی زۆرەملێی تەواوی پڕۆژە پیشەسازی و بەرهەمهێنانە گەورەكانە كە پێشتر كۆڵەكەی ئابووریی نیشتمانی بوون، وەك پیشەسازییەكانی فۆسفات، كبریت، ئاسن و پۆڵا، كە لە ڕابردوودا نەك هەر پێداویستیی ناوخۆیان پڕ دەكردەوە، بەڵكو لە ڕێگەی هەناردەكردنەوە دراوی قورسیان بۆ خەزینەی دەوڵەت دابین دەكرد.

لەوەش جەرگبڕتر و ئازاربەخشتر ئەوەیە، كە ئەو پاشماوەیەی لە سەرچاوە ستراتیژییەكانی وڵات مابووەوە، وەك كبریتی «میشراق» و فۆسفاتی «ئەنبار»، لە ماوەی دە ساڵی ڕابردوودا ڕووبەڕووی پرۆسەیەكی تاڵانكاریی سیستماتیك و دەستبەسەرداگرتنی نایاسایی لەلایەن هێزە چەكدارەكان و گرووپە میلیشیاكانەوە بووەتەوە. ئەم سامانە نیشتمانییانە بە شێوەیەكی قاچاخ دەبرێن و لە ڕێگەی بەندەرەكانی دەریای ناوەڕاستەوە هەناردەی دەرەوە دەكرێن، تەنیا بۆ ئەوەی ببنە سەرچاوەی دارایی بۆ ئەجێندای تەسكی حزبی و گرووپە دەستڕۆیشتووەكان، ئەمە لە كاتێكدایە كە خەزینەی دەوڵەتی عێراق لەو هەموو داهاتە بێبەش كراوە و تەنانەت یەك دیناریشی لێ دەست ناكەوێت. ئەم دۆخە گوزارشت لە بەفیڕۆدانی ترسناكی سامانی گشتی و تێكدانی ئەنقەستی ئەو دەرفەت و ئامرازانە دەكات كە دەبوو بۆ نەوەكانی داهاتوو پارێزراو بن.

لەژێر سایەی پەرەسەندنی گرژییە جیۆسیاسییەكانی ئێستا و ململانێی توندی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئێران، كە هاوكات بووە لەگەڵ هەڕەشەی جددی بۆ داخستنی گەرووی هورمز، حكومەتی عێراق خۆی لەبەردەم چەقبەستووییەكی دارایی قووڵ و تەحەددییە ئابوورییە مەترسیدارەكاندا بینییەوە. ئەم ئاڵۆزییانە بوونە هۆی شێواندنی توانای دەوڵەت بۆ دابینكردنی مووچەی فەرمانبەران و پەكخستنی پلانەكانی ئاوەدانكردنەوە و گەشەپێدان لە پارێزگاكاندا. لەبەرانبەر ئەم دیمەنە پڕ لە تەنگژەیەدا، ئەركێكی حەتمی بوو لەسەر دەسەڵاتی ناوەندی لە بەغدا كە بەدوای بەدیلە ستراتیژییە بەردەستەكاندا بگەڕێت و كاریان پێ بكات، لە سەرووی هەمووشیانەوە سوودوەرگرتنی تەواو لەو بۆرییە نەوتەی كە بە هەرێمی كوردستاندا تێپەڕ دەبێت، چونكە ئەم بۆرییە وەك شاخوێنێكی زیندوو، ئارام و دوور لە ناوچەكانی گرژی، تاكە ڕێگەی گەرەنتیكراوە بۆ بەردەوامیی هەناردەكردنی نەوتی خاو.

هەرێمی كوردستان، بەپێی دەقەكانی دەستوور و بەپێی واقیعی سیاسی، بەشێكی ڕەسەن و دانەبڕاوی پێكهاتەی دەوڵەتی عێراقە. ئەم ڕاستییە بەرپرسیارێتییەكی یاسایی، دەستووری و ئەخلاقیی گەورە دەخاتە سەر شانی حكومەتی فیدڕاڵی بەرانبەر بە هەرێم و هاووڵاتییانی لە هەموو بوارەكاندا، كە دەبێت لەسەر بنەمای هاوبەشیی ڕاستەقینەی نیشتمانی لە ماف و ئەركەكاندا بێت. بەڵام جێگەی داخی قووڵە، كە هێشتا گوێمان لەو گوتارە ژەهراوی و هاندەرانەیە دەبێت كە هەندێك هێزی میلیشیا پەیڕەوی دەكەن، ئەوانەی دەیانەوێت لە ڕێگەی هەڵبەستنی تۆمەتی ناڕاست بۆ هەرێمی كوردستان و تۆمەتباركردنی بە دەستبەسەرداگرتنی سامانەكان، ڕاستییەكان بشێوێنن و ڕای گشتی چەواشە بكەن.

ئەم جۆرە گوتارە چەواشەكارییانە نەك هەر هیچ خزمەتێك بە بەرژەوەندییە باڵاكانی نیشتمان ناكەن، بەڵكو هەوڵێكی بێهوودەن بۆ لێكترازانی ڕیزەكانی گەل و نانەوەی دووبەرەكی و ناكۆكیی لاوەكی، تەنیا بە مەبەستی داپۆشینی ئەجێندای تێكدەرانەی ئەو میلیشیایانە و ئەو لایەنانەی لە پشتیانەوە وەستاون، تا بتوانن بەبێ چاودێری و لێپرسینەوە بەردەوام بن لە بەتاڵانبردنی سامانی وڵات و یاریكردن بە سامانی گشتییەوە.

پەسەندكردنی یاسای نەوت و گازی فیدڕاڵی، پێویستییەكی ستراتیژیی هەنووكەییە و واقیعێكە كە چیتر دواخستن هەڵناگرێت، چونكە ئەم یاسایە كۆڵەكەی سەرەكییە بۆ گەرەنتییكردنی ئاسایشی ئابووریی عێراق و پاراستنی سامانە سەروەرییەكان لە بەفیڕۆدان و گەندەڵی. بەڵام بارمتەبوونی بڕیاری سیاسی لە حكوومەتی ناوەندی بۆ داواكاریی و دەستوەردانی دەرەكی و كاریگەریی ئەجێندا سنووربەزێنەكان، لەدایكبوونی ئەم یاسایەی بۆ چەندین دەیە پەك خستووە. زۆر دووریشە ئەم یاسایە ڕووی ڕاستەقینەی خۆی ببینێت، تا ئەو كاتەی بڕیاری نیشتمانی لە ژێر هەژموونی گرووپ و میلیشیاكاندا بێت، كە بەرژەوەندییە تەسەكانی خۆیان لە سەرووی بەرژەوەندیی نیشتمانەوە دادەنێن.

هەوڵە چڕەكان بۆ دۆزینەوەی ڕێگەی بەدیل بۆ هەناردەكردنی نەوت كە بە هەرێمی كوردستاندا تێنەپەڕێت، بەفیڕۆدانی بێ پاساوی داهاتی گشتییە و تێچوویەكی دارایی و لۆجستیی یەكجار زۆر دەخاتە سەر شانی دەوڵەت، لە كاتێكدا وڵات بەدەست قەیرانی فرە ڕەهەندەوە دەناڵێنێت. ئەمڕۆ حكومەتی عێراق لە ناو بازنەیەكی داخراوی قەیراندایە بە هۆی ئەو سنوورداركردنە نێودەوڵەتییانەی خراونەتە سەر گواستنەوەی دراوی قورس، هاوكات لەگەڵ پاشەكشەی توانای هەناردەكردنی بەندەرەكانی بەسڕە. گەڕان بەدوای بەدیلی گرانبەها لە ڕێگەی وڵاتانی دراوسێوە، پێویستی بە توانایەكی دارایی و تەكنیكیی مەزن هەیە، كە لە مەودایەكی نزیكدا بەردەست نین، ئەمەش وا دەكات، گەڕانەوە بۆ لۆژیكی هاوبەشیی دەستووری لەگەڵ هەرێم و كاراكردنەوەی ڕێڕەوەكانی ئێستا، تاكە چارەسەری گونجاو بێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم تەحەددییە دارایی و سەروەرییانە.

كڕۆكی ڕوانگەی من بۆ ئەم كێشەیە لەوەدا كورت دەبێتەوە، كە پاشكۆیەتیی بڕیاری سەروەریی عێراق بۆ دەستوەردانەكانی دەرەوە، هۆكاری سەرەكیی تێكچوونی پردەكانی متمانەیە لە نێوان حكومەتی ناوەندی و حكومەتی هەرێم. ئەگەر سەرچاوەی بڕیارەكان تەنیا بەرژەوەندیی نیشتمانیی پەتی و سەربەخۆ بوایە، بێگومان ئاستێكی باڵاتری هاوكاری و یەكڕیزیمان دەبینی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی تەنگژە گەورەكان، بەتایبەت ئەو زیانانەی بە هۆی ناجێگیریی نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهان، یان قەیرانە داراییە نێودەوڵەتییەكانەوە دروست دەبن. یەكخستنی هەوڵەكان وەك تاكە ڕێگە دەمێنێتەوە بۆ كۆنتڕۆڵكردنی لێكەوتەكانی گەمارۆی ئابووری و بارودۆخە نائاساییەكان، بەتایبەت ئەو گرژییە توندانەی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئێران و كاردانەوە ڕاستەوخۆكانی لەسەر سەقامگیریی وڵات و سامانەكانی.

لە كۆتاییدا، ئەم پێشنیازانە دەخەمە ڕوو بۆ چارەسەركردنی كێشە هەڵپەسێردراوەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و بەغدا و كاركردن بۆ گەڕانەوەی سەروەریی نیشتمانی و بونیادنانی ژێرخانێكی ئابووریی پتەو بۆ تەواوی عێراق:

• پێویستیی پەلەكردن لە پەسەندكردنی یاسای نەوت و گاز بۆ ئەوەی ببێتە بنەمایەكی سەرەكی بۆ پاراستنی سامانی سەروەری لە بەفیڕۆدان و گەرەنتیی دابەشكردنی دادپەروەرانەی، دوور لە ململانێی سیاسی، یان دەستوەردانی دەرەكی، لە پێناو بەدیهێنانی ئاسایشی ئابووریی بەردەوام.

• سەپاندنی دەسەڵاتی تەواوی دەوڵەت بەسەر بەندەرەكان و بیرە نەوتەكاندا، هەروەها سنوورداركردنی هەژموونی میلیشیا چەكدارەكان لە بەكارهێنانی سامانی گەل بۆ ئەجێندای تەسكی حزبەكان.

• كاراكردنەوەی كەرتە پیشەسازییە پەككەوتووەكان وەك فۆسفات و كبریت و ئاسن، بۆ كەمكردنەوەی پشتبەستنی تەواو بە ئابووریی ڕەیعی نەوتی و پاراستنی ئەم سەرچاوانە لە تاڵانكاریی سیستماتیك، بەجۆرێك كە هاوسەنگی و سەقامگیریی دارایی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانە جیهانییەكان گەرەنتی بكات.

• چەسپاندنی هاوبەشیی دەستووری لەگەڵ هەرێمی كوردستان و كاراكردنی هاوكاریی لۆجستی لە ڕێگەی بۆریی نەوتی باكوورەوە، بۆ دابینكردنی بەدیلی هەناردەكردنی ئارام كە وڵات لە مەترسییەكانی گرژییە جیۆسیاسییەكانی گەرووی هورمز بپارێزێت و بەردەوامیی مووچە و ئاوەدانكردنەوە مسۆگەر بكات.

• ڕزگاركردنی بڕیاری سیاسی لە پاشكۆیەتیی دەرەكی بۆ بونیادنانی پردەكانی متمانە لە نێوان ناوەند و هەرێم و دڵنیابوون لە گرتنەبەری ڕێكاری نیشتمانیی سەربەخۆ بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی كارای گۆڕانكارییەكانی نرخی وزە و سنوورداركردنە نێودەوڵەتییەكانی سەر گواستنەوەی دراوی قورس.