حەمدی شەنگالی، جێگری بەڕێوەبەری كۆمپانیای بە بازاڕكردنی نەوتی عێراق «سۆمۆ» یە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (بایەخی وزە لە دووبارە داڕشتنەوەی ستراتیژیەتی هاوكێشە سیاسییەكان لە ناوچەكەدا)، بەمجۆرە دیدو تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو:

 

 

چوونم بۆ بەغدا وەك جێگری بەڕێوەبەری كۆمپانیای سۆمۆ و بەشداریكردنم لە گفتوگۆكانی تایبەت بە دۆسیەی نەوت و گاز، دەروازەیەكی نوێی بۆ تێگەیشتن لە ڕاستیی ململانێكان و جۆری ئەو عەقڵییەتە بۆ كردمەوە، كە لە ناوەندی بڕیاری عێراقدا حوكم دەكات. لە یەكەمین كۆبوونەوەی فەرمیدا سەبارەت بە یاسای نەوت و گاز، ئەوەی وەك تەوەری سەرەكی و زاڵ هەستم پێكرد، دووبارەبوونەوەی بێزاركەرانەی چەمكی «مەركەزییەت» بوو، وشەیەك كە نەك جارێك، بەڵكو دەیان جار بە مەبەستی پاشەكشە لە بنەماكانی فیدڕاڵیزم دووبارە دەكرایەوە.

ئەم تێڕوانینە مەركەزییە نەك هەر لایەنی كوردی، بەڵكو دەنگە ناڕازییەكانی ناوخۆی عێراقیشی تووڕە كردبوو. لەوێدا بینیم كە چۆن «ئەسعەد عیدانی»، پارێزگاری بەسرە، بە توندی ڕووبەڕووی ڕاوێژكارەكەی سەرۆك وەزیران وەستایەوە و پێی گوت: «ئێمە لە ساڵی ٢٠٠٣دا بۆیە ڕژێممان گۆڕی، تا كۆتایی بەو مەركەزییەتە بهێنین كە هەموو دەسەڵاتەكانی لە یەك شوێندا كورت كردبووەوە.» ئەمە دەریدەخات كە لە بەغدا عەقڵییەتێكی سیاسیی كار دەكات دەیەوێت بە هەر نرخێك بێت مێژوو بۆ دواوە بگێڕێتەوە و دەسەڵاتە دەستوورییەكانی هەرێم و پارێزگاكان زەوت بكات. لەلایەكی دیكەوە، ئەم ئەزموونە دەریخست كە ئێمە وەك هەرێمی كوردستان، سەرەڕای هەوڵەكانمان، لە ڕووی گەیاندنی پەیامەكانمانەوە تووشی جۆرێك لە «گۆشەگیریی میدیایی» بووین. گوتاری ڕاگەیاندنی ئێمە تەنیا ڕووی لە ناوخۆیە و بە زمانی كوردییە، لە كاتێكدا لە بەغدا و شەقامی عێراقیدا، سوپایەكی میدیایی دژی مافە دەستوورییەكانی ئێمە كار دەكات. ئێمە خاوەنی دۆزی ڕەواین، بەڵام نەمانتوانیوە بەرگرییەكی كاریگەر بكەین، چونكە بە زمانی عەرەبی و بە شێوازێك كە هاووڵاتیی عێراقی تێی بگات، ڕاستییەكانمان نەخستووەتە ڕوو. بۆیە ئەركێكی هەنووكەییمان ئەوەیە كە گوتارێكی میدیایی و سیاسیی نوێ دابڕێژین كە بتوانێت دیوارەكانی بەغدا ببڕێت و مافەكانمان وەك مافێكی نیشتمانی و دەستووری بۆ هەموو عێراقییەكان ڕوون بكاتەوە.

كێشەی نەوت و گاز لە نێوان هەرێم و بەغدا، تەنیا ململانێیەكی تەكنیكی نییە لەسەر ژمارەكان، بەڵكو كێشەی نەبوونی یاسایەكی سەردەمیانەیە كە مافی هەمووان بپارێزێت. كاتێك ئێمە جەخت لەسەر پێویستیی دەرچوونی «یاسای نەوت و گاز» دەكەینەوە، تەنیا بۆ بەرژەوەندیی هەرێم نییە، بەڵكو بەو قەناعەتە قووڵەوە دەستمان پێكردووە كە ئەم یاسایە خێری بۆ هەموو عێراق تێدایە. لە ڕاستیدا، ئەگەر ئەم یاسایە بە شێوازێكی دادپەروەرانە دابڕێژرێت، سوود و مەنفەعەتی بۆ هاووڵاتیانی ناوەڕاست و بەتایبەت پارێزگاكانی باشوور زۆر زیاتر دەبێت، وەك لەوەی بۆ كورد دەبێت. بەڵام كێشە گەورەكە لێرەدایە كە ئێمە نەمانتوانیوە ئەم پەیامە گرنگە بگەیەنینە شەقامی عەرەبیی عێراقی.

بەهۆی نەبوونی گوتارێكی میدیایی كاریگەر و تێگەیشتوو لە عەقڵییەتی خەڵكی بەسرە، عەممارە، بابل و نەجەف، بۆشاییەكی گەورە دروست بووە. ئەم بۆشاییە ڕێگەی خۆش كردووە، بۆ ئەوەی میدیای نەیار بە ئاسانی مێشكی هاووڵاتییانی باشوور بشواتەوە و وایان تێبگەیەنێت كە «كورد نەوتی عێراق بۆ خۆی دەبات». لە كاتێكدا حەقیقەتەكە پێچەوانەیە، كورد دەیەوێت لە ڕێگەی یاساوە مافی هەمووان جێگیر بكات. بۆیە ئەركی ئێمەیە میدیایەكمان هەبێت كە بزانێت چۆن ڕاستییەكان بۆ گوندنشینێكی بەسرە، یان گەنجێكی نەجەفی ڕوون بكاتەوە، تا تێبگەن كورد چۆن مامەڵە لەگەڵ نەوت دەكات و بۆچی بوونی یاسایەك بۆ هەمووان زەروورەتە.

لە لایەكی دیكەوە، كاتێك سەیری ئەدای دامەزراوەكانی وەك «سۆمۆ» دەكەین، دەبینین سەرەڕای ئەوەی خەڵكی پسپۆڕیان تێدایە، بەڵام هێشتا نەگەیشتوونەتە ئاستێك كە بتوانن لە كاتی تەنگژەدا ئیدارەیەكی سەركەوتووی دۆسیەی وزە بدەن. بۆ نموونە، جێگەی داخە بەڕێوەبەری سۆمۆ شانازی بە فرۆشتنی یەك ملیۆن تۆن نەوتی ڕەشەوە بكات، لە كاتێكدا لە ئیدارەدانی فرۆشتنی ٣ ملیۆن و ٦٠٠ هەزار بەرمیلدا دەستەوەستان بن. ئەمە نیشانەی شكستی ئیدارییە لە دۆخە سەختەكاندا، چونكە لە كاتی ئاساییدا هەموو كەس دەتوانێت بەڕێوەبەر بێت.

خاڵی دووەم: كاتێك لە نزیكەوە لە ناو جەرگەی ڕووداوەكان و ناوەندی بڕیاری سیاسی لە بەغدا دەبین، ڕاستییەكی تاڵمان بۆ دەردەكەوێت، ئەویش ئەوەیە كە بوونی ئێمە وەك كورد لەوێ، زیاتر لەوەی ددانپێدانانێكی ڕاستەقینە بێت بە شەراكەت، جۆرێكە لە «خۆسەپاندنی واقیعی». من بە ڕاشكاوی دەڵێم: ئەگەر بەپێی ویست و عەقڵییەتی باڵادەستی ئەوێ بێت، پێیان باشە ئێمە هیچ بوون و كاریگەرییەكمان نەبێت. كێشەكە تەنیا لە ململانێی سیاسیی سادەدا نییە، بەڵكو لە جۆری مامەڵەكردندایە، ئەوان بە هیچ شێوەیەك ئامادە نین وەك شەریكێكی ڕاستەقینە تەعامولمان لەگەڵ بكەن.

من لە زۆر وێستگەدا ناچار بووم وجوودی خۆم فەرز بكەم، بەتایبەت لە ئیدارەی كۆمپانیاكان و كۆبوونەوە ستراتیژییەكاندا، تەنیا بۆ ئەوەی بزانم چی دەگوزەرێت و چ پلانێك لە دژمان، یان بۆ بەرژەوەندییەكانمان دادەڕێژرێت. پێویستە لە هەموو كۆبوونەوەیەكی ئیداری و بڕیارێكی چارەنووسسازدا دەنگ و ڕەنگی كورد هەبێت، ئەگەرنا بە ئاسانی پەراوێز دەخرێین.

ئەوەی ئازارەكە دوو هێندە دەكات و دەبێتە كێشە گەورەكە، ئەوەیە كە دەبینین هەندێك لە نوێنەرە كوردەكانمان بە هۆی جیاوازی بیروبۆچوونی سیاسیی حزبیانەوە، بوونەتە گوشار و بارێكی دیكەی قورس بۆ دۆزینەوەی میكانیزم و چارەسەرێك بۆ ئەم پرسە گرنگە. من لێرەدا دژی فرەیی حزبی و دیموكراسی نیم، هەر لایەنێك مافی خۆیەتی خاوەنی فیكر و تێڕوانینی جیاوازی خۆی بێت، یەكێتی، نەوەی نوێ، یان هەر هێزێكی دیكە بن، من ڕێز لە بیروبۆچوونیان دەگرم و تەنانەت پێم خۆشە دیالۆگیان لەگەڵ بكەم. بەڵام كێشەكە لێرەدایە: نابێت جیاوازیی حزبی ببێتە ئامرازێك بۆ زەبروەشاندن لە میللەت و قەوارەی هەرێمی كوردستان.

لە سەردەمی جەنابی سەرۆك مەسعود بارزانی و خوالێخۆشبوو مام جەلال، ململانێی حزبی هەبوو، زۆریش توند بوو، بەڵام «هێڵێكی سوور» هەبوو كە كەس نەدەبوو بیبەزێنێت. ئەو هێڵە سوورە «بەرژەوەندیی نەتەوەیی و نیشتمانی» بوو. كاتێك كار دەگەیشتە سەر مافە بنەڕەتییەكانی كورد لە بەغدا، هەموو جیاوازییەكان وەلا دەخران و یەكدەنگ دەبوون. بەداخەوە، نەوەی ئێستای گەنجانی ناو كایەی سیاسی كە خوێنگەرمن و مێژووەكە بە باشی ناخوێننەوە، ئەم قەوارەیەی ئێستای هەرێمی كوردستان كە بەرهەمی خوێنی هەزاران شەهیدە، نابێت لەپێناو ململانێی بچووكی حزبی لە بەغدا بخرێتە مەترسییەوە.

 من چەندین جار بەو برادەرانەم گوتووە كە لە بەغدا بە شێوازێك قسە دەكەن كە زیان لە هەرێم دەدات: «ئاگاداری خۆتان بن، ئەوانەی لەوێ بەڕەو ڕوو دەستخۆشیتان لێدەكەن، بەڵام دواتر لە ڕاستیدا گاڵتەتان پێدەكەن، كاتێك كوردێك دەچێت لە ناوەندی بڕیاری بەغدا دژی مافە دارایی و دەستوورییەكانی هەرێم قسە دەكات، لایەنی بەرانبەر وەك «پاڵەوان» نایبینێت، بەڵكو وەك ئامرازێك دەیبینێت بۆ لاوازكردنی پێگەی كورد. ئەم كارانە ئازاری حزبێكی دیاریكراو نادات، بەڵكو ئازاری هەموو تاكێكی كورد دەدات لە زاخۆوە تا خانەقین. پێویستە ئەم گەنجە سیاسییانە بەهۆش خۆیان بێنەوە و بزانن كە ئەوان نوێنەری نەتەوەیەكن، نەك تەنیا نوێنەری تووڕەیی و كینەی حزبی.

لە لایەكی دیكەوە، نابێت ئێمە وەك حزب، یان حكومەت تەنیا خەڵك تاوانبار بكەین. بەڵكو پێویستە پێداچوونەوەیەكی قووڵ بە كارەكانماندا بكەینەوە. ئێمە مەعسووم نین لە هەڵە. ئەگەر تا ئێستا نەمانتوانیوە یاسایەكی تۆكمەی وەك «یاسای نەوت و گاز» جێگیر بكەین، بێگومان كەموكورتی لە لای ئێمەش هەبووە. دەبێت بوێریی ئەوەمان هەبێت و بڵێین: «بەڵێ، لێرەدا هەڵەمان كردووە». هیچ حكومەت و حزبێك لە جیهاندا نییە ١٠٠٪ ڕاست بێت.

بۆیە گرنگ ئەوەیە ئێمە بتوانین زمانێك بدۆزینەوە كە عەرەب تێی بگات. دەبێت بە عەقڵییەت و زمانی ئەوان، یاساكان و مافەكانمان شەرح بكەین. نەك تەنیا بە كوردی لەناو خۆماندا هاوار بكەین و ئەوان لێمان تێنەگەن. پێویستە نیشانی بدەین كە مافەكانی كورد، هەڕەشە نییە بۆ سەر بەسرە و عەممارە و بابل، بەڵكو بەشێكە لە سەقامگیریی هەموو عێراق.

عێراق وڵاتێكە كە ٩٥٪ی داهاتی لەسەر نەوتە. ئەمە مەترسییەكی گەورەیە. بەراورد بكەن بە وڵاتانی وەك سعودیە كە ڕێژەكەیان بۆ ٤٠-٥٠٪ كەم كردووەتەوە، یان ئیمارات كە گەیشتووەتە ٣٠٪. عێراق لە ٢٠٠٣وە تا ئێستا نەیتوانیوە ژێرخانێكی ئابووریی بەهێز دروست بكات. تەنانەت پاڵاوگە و بۆرییەكانی نەوتیش كێشەی تەكنیكی و گەندەڵییان تێدایە. كاتێك وەزیرێك دەڵێت: «دەترسم نەوت زۆر بنێرین و بۆڕییەكە بتەقێت»، ئەمە نیشانەی شكستی ئیداریی ٢٠ ساڵەی ئەوانە.

ئێمە دەبێت لەسەر ئەم خاڵە لاوازانەی بەغدا هەڵوەستە بكەین، نەك تەنیا لە پێگەی بەرگریدا بین. دەبێت پرسیار بكەین: بۆچی عێراق دوای ئەو هەموو ساڵە هێشتا تەنیا نەوت دەفرۆشێت؟ كوا كەرتی كشتوكاڵ؟ كوا گەشتوگوزار؟ جەنابی سەرۆك مەسعود بارزانی هەمیشە جەخت دەكاتەوە كە ئێمە لە پەرلەمانی عێراق نوێنەرایەتیی هەموو عێراقییەكان دەكەین، چونكە بابل و بەسرە و عەممارە بەشێكن لە مێژوو و جوگرافیای ئێمە. كاتێك حكومەتی عێراق فەشەل دەهێنێت لە دابینكردنی ژیانێكی شایستە بۆ خەڵكی باشوور، ئەمە بەرپرسیارێتییەكی ئەخلاقییە كە ئێمەش باسی بكەین.

سەبارەت بە لایەنی سیاسیی و دیپلۆماتی، عێراق هەمیشە لە دووڕێیانێكی سەختدا بووە لە نێوان ئەمریكا و دژبەرەكانیدا. تەنانەت لەناو دامەزراوەی «سۆمۆ»شدا، هەوڵی زۆر دەدرا كە كەمترین مامەڵە لەگەڵ ئەمریكادا بكرێت، بەڵام ئێستا دەبینین كە ناچارن موراعاتی ئەمریكییەكان بكەن بۆ پاراستنی ئابوورییەكەیان.

ئێمە وەك كورد، دەبێت بزانین كلیلی چارەسەری كێشەكانمان «پەیوەندیی بازرگانی و ئابوورییە». بۆ نموونە، پەیوەندیی ئێمە لەگەڵ توركیا تەنیا لەسەر بنەمای تەبایی سیاسی نییە، بەڵكو لەبەر ئەوەیە كە توركیا سوودێكی ئابووریی گەورە لە هەرێم دەبینێت. كەواتە دەبێت ئێمە پەیوەندییە بازرگانی و گازی و نەوتییەكانمان لەگەڵ وڵاتانی جیهان و دراوسێ بە شێوازێك دابڕێژین كە ئەوان ببنە پارێزەری مافەكانمان. ئەگەر چەند دەوڵەتێكی گەورە بەرژەوەندییان لەگەڵ هەرێم هەبێت، ئەو كات لە كاتی نووسینەوەی یاسای نەوت و گازدا، ئەوان بەرگری لە ئێمە دەكەن، چونكە بەرگری لە بەرژەوەندیی خۆشیان دەكەن.

لە كۆتاییدا، دەمەوێت ئاماژە بەوە بكەم كە بارودۆخی ئێستای پەرلەمانی عێراق زۆر مەترسیدارە. وەك چۆن بە جەنابی سەرۆك وەزیران مەسرور بارزانیم گوت: «ئێمە لەبەردەم چوار ساڵی وشك و سەختداین». ئەم پەرلەمانەی ئێستا زۆرینەكەی عەقڵییەتێكی دژە كوردییان هەیە و ئەگەر بەبێ پشتیوانی نێودەوڵەتی و بەبێ یەكڕیزیی ناوخۆیی بچینە ناو كایەی یاسادانان، ئەوا «بە دەستی بەتاڵ» دەگەڕێینەوە.

پێویستە پشتیوانی دەوڵەتان بەدەست بهێنێن و لۆبییەكی بەهێز بكەین و ناوماڵی خۆمان ڕێك بخەینەوە. دەبێت سیاسییەكانمان تێبگەن كە بەغدا گۆڕەپانی ململانێی مان و نەمانە. ئێمە دەبێت بە پلان و بە عەقڵییەتێكی كراوە و بە ددانپێدانان بە هەڵەكانی خۆمان، بەرەو ڕووی ئەم قۆناغە سەختە بڕۆین.