پڕۆفیسۆر سەرهات ئەكمەن، سەرۆكی ناوەندی پرۆسكۆن «ProScon»ـە بۆ ئاسایش و شیكردنەوەی مەترسییەكان و ناوەندی توێژینەوەی ئاسایشی وزە (TEPAV) لە ئەنقەرە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (بایەخی وزە لە دووبارە داڕشتنەوەی ستراتیژیەتی هاوكێشە سیاسییەكان لە ناوچەكەدا)، بە ناردنی ڤیدیۆیەكی تۆماركراو بەشداری كرد و بەمجۆرە دید و تێڕوانینی خۆی خستەڕوو:

 

سەرەتا، سوپاسی بێپایانی ڕێكخەرانی ئەم گفتوگۆ گرنگ و پڕبایەخە دەكەم و سوپاس بۆ بانگهێشتكردنم. جێی داخە كە بە هۆی هەندێك بارودۆخی تایبەتەوە نەمتوانی لە هەولێر ئامادە بم، بەڵام ئومێدەوارم لە دەرفەتی داهاتوودا بۆ دیداری ئێوە و هەموو هاوكارانم لەوێ بم. بڕوای تەواوم وایە ئەم جۆرە كۆبوونەوانە دیدگایەكی ڕوون بۆ شیكارییەكانی داهاتوو دەخەنە ڕوو.

چەندین پرسیارم لەلایەن دۆست و هاوپیشەكانمەوە پێگەیشتووە تاوەكو وەڵامیان بدەمەوە، كە نزیكەی دە پرسیار بوون، بەڵام بۆ ئەوەی كاتی بەڕێزتان نەگرم، هەموویانم لە چەند وەڵامێكی كورتدا چڕ كردووەتەوە.

یەكەم بابەت كە دەمەوێت باسی بكەم، پرسی سەرچاوەكانی نەوتی هەرێمی كوردستان و بایەخی كۆمپانیا نەوتییەكانە لە هەرێم، لەگەڵ گرنگیی هەرێم بۆ بازاڕەكانی جیهانیی وزە و ئاسایشی وزە.

نزیكەی بیست ساڵ پێش ئێستا، وەرچەرخان و بووژانەوەیەكی گەورە لە كەرتی نەوتی هەرێمی كوردستاندا دروست بوو، چەندین ڕێكخراو و كۆمپانیای بچووك ڕوویان لە هەولێر، دهۆك و سلێمانی كرد، بۆ گەڕان بەدوای ئەو توانایەدا. بەڵام زۆربەی ئەم كۆمپانییانە قەبارەیان بچووك بوو، ئەوان وەك سەرەتا هاتنە عێراق تاوەكو هەندێك دەستكەوت بەدەست بهێنن. نەبوونی یاسایەكی جێی متمانەی نەوت یەكێك بوو لەو هۆكارانەی كە وای كرد، زوو بێنە پێشەوە، چونكە بە دوای قازانجی زۆردا دەگەڕان و ئەو سەردەمە بۆ ئەوان وەك دەرفەتێك بوو. بەڵام لە دیدگای عێراق و هەرێمی كوردستانەوە، هەندێك هۆكاری دیكە هەبوون كە ئێستا پێویست بە باسكردنی هەموویان ناكات، بەڵام دەرەنجامەكە كەمێك جیاواز كەوتەوە. بێگومان نەبوونی یاسایەكی ڕاستەقینەی نەوت و پەرتەوازەیی پێكهاتەی حكومەتی ناوەندی بەغدا، كاریگەری هەبوو لەسەر ڕاكێشانی حەزی كۆمپانیا بچووكەكان بەرەو هەرێمی كوردستان. بەڵام بەپێی سرووشتی كاریان، ئەم جۆرە كۆمپانییانە تەنیا لە ماوەیەكی كورتدا بەدوای قازانجی زۆردا دەگەڕێن و خولیای وەبەرهێنانی گەورە و درێژخایەنیان نییە.

لە كۆتاییدا، یاریزانە گەورەكان و ئەوانەی بە مێژوویی بە «حەوت خوشكەكە» دەناسرێن و نەوە نوێیەكانیان، پێیان باش بوو بە جۆرێك لەگەڵ حكومەتی ناوەندی كار بكەن. دواتر هەندێك لەو كۆمپانییانە بۆ دۆزینەوەی دەرفەت سەردانی هەولێر و سلێمانیشیان كرد، بەڵام دواجار بڕیاریان دا پەیوەندییەكانیان لەگەڵ حكومەتی ناوەندی پەرە پێ بدەن، نەك هەرێم.

بێگومان هۆكاری ئابووری و تەكنیكیی زۆر هەن، بەڵام بڕوام وایە هەر لە سەرەتاوە، بارودۆخی سیاسیی وڵات كاریگەرترین هۆكار بوو لەسەر هەڵوێستی كۆمپانیاكانی نەوت بەرانبەر عێراق و هەرێم. هەر كاتێك عێراق وڵاتێكی سەقامگیر بێت، كۆمپانیا و دامەزراوە زەبەلاحەكانی نەوت خولیای زیاتریان دەبێت، هەر بۆیە دوای ساڵی ٢٠١٤، جۆرەها دیدگای جیاواز بەرەو عێراق هاتنە كایەوە. لە بارودۆخی ئێستاشدا، بەداخەوە پاشەڕۆژی سیاسیی عێراق ژینگەیەكی ڕوون و دیدگایەكی ئاشكرا بۆ وەبەرهێنەران دابین ناكات.

بۆیە وەڵامی یەكەمی من ئەوەیە: تاوەكو عێراق نەبێتە خاوەن سەقامگیریی سیاسی، ڕاكێشانی كۆمپانیا نێودەوڵەتییە گەورەكان بۆ وەبەرهێنان كارێكی ئاسان نابێت. بێگومان ئەمە كاریگەری لەسەر ئابووریی هەرێمی كوردستانیش دەبێت، چونكە ناتوانرێت پێكهاتەی نەوت و بازاڕ و بەرهەمهێنانی عێراق لە هی هەرێمی كوردستان جیا بكرێتەوە. لەم سەردەمەی ئێستاشدا، شەڕ كاریگەری لەسەر زۆر داینەمیك دروست كردووە، كە كەمێكی دی باسیان دەكەین، بەڵام سەقامگیری سیاسی كلیلی سەرەكییە.

دووەم، پرسیار لەبارەی «هێزی نەرم» بوو. دەبێت بزانین كە داهاتەكانی نەوت بە تەنیا لەلایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە وەك هێزی نەرم پێشوازییان لێ ناكرێت. بەڵێ، هەندێك وڵاتی یەكجار دەوڵەمەندمان هەن كە لەلایەن خەڵكی ڕۆژئاوا و جیهانەوە بە هۆی سەرمایەكانیانەوە دەناسرێن، بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە كە خاوەن هێزی نەرمن. كڕینی موڵكی گەورە، تیمە وەرزشییەكان، یان كۆمپانیا ناودارەكان، هێزی نەرم دروست ناكەن. هێزی نەرم كڕۆكەكەی پەیوەستە بە بابەتە كەلتوورییەكانەوە.

بۆیە، بڕوام وانییە تەنیا بە پارەی نەوت و لە ماوەیەكی كورتدا هێزی نەرم لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بەدەست بێت. من پێم باشترە وەبەرهێنان لەسەر سیاسەتی كەلتووری بكرێت، چونكە هەرێمی كوردستان لەم بوارەدا یەكجار دەوڵەمەندە، ئەمە زۆر كاریگەرترە لەوەی هێزی نەرم لە سامانی نەوتەوە بخوازیت.

هەروەكو دەزانین، شەڕی نێوان ئیسرائیل، ئێران و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، نەخشەی جیۆپۆلیتیكی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گۆڕی، عێراقیش یەكێك دەبێت لەو وڵاتە گرنگانەی كە دەكەوێتە بەر كاریگەریی ئەم وەرچەرخانە نوێیە. لە ئەنقەرە كاتێك لەگەڵ هاوپیشەكانمان باس دەكەین، جۆرە هاوكێشەیەكمان هەیە، دەڵێین: ڕەنگە ٢٠٢٤ و ٢٠٢٥ ساڵی سووریا بووبێت، ٢٠٢٦ ساڵی شەڕی ئیسرائیل و ئێران بێت، بەڵام ساڵی ٢٠٢٧ دەبێتە «ساڵی عێراق». پێدەچێت عێراق ببێتە گۆڕەپانی داهاتووی ململانێ سیاسییەكان. من ناڵێم عێراق ڕاستەوخۆ دەگلێتە ناو شەڕەوە، بەڵام ململانێكان كاریگەریی خێرا دەخەنە سەر سیاسەتی وڵات، چونكە ئێستا لە بەغدا و بێگومان لە هەولێریش پرۆسەی پێكهێنانی حكومەت لە ئارادایە. ئەم پرۆسانە كاریگەرییان لەسەر سەقامگیری و داینەمیكە سیاسییەكان دەبێت و ناتوانین ئەم دۆخە لە شەڕی ئیسرائیل و ئێران جیا بكەینەوە.

ڕێگەم بدەن ئەم بابەتە بۆ دوو بەشی سەرەكی دابەش بكەم. سەرەتا، شەڕی ئێستا وای كردووە، گەڕان بەدوای ڕێگە ستراتیژییە نوێیەكان بۆ بەستنەوەی كەنداو بە بازاڕە جیهانییەكانەوە دەست پێ بكاتەوە. وەك دەزانین، گەرووی هورمز لە دۆخێكی نادڵنیاییدایە و مەترسیدارە. لە دوو مانگی ڕابردوودا، نەك تەنیا گەرووەكە، بەڵكو خودی كەنداویش بۆ بازرگانییەكی ئارام تەبا نەبووە. هەر بۆیە وڵاتان بە دوای دەرفەتی نوێدا دەگەڕێن، سعودیە بژاردەی دەریای سووری هەیە كە كارئاسانی بۆ هەناردەكردنی دەكات، بەڵام سعودیە تەنیا ئەكتەر نییە، عێراقیش وەك ئەكتەرێكی سەرەكی لەم هاوكێشەیەدا ئامادەیە.

لەم چوارچێوەیەدا، پڕۆژەی «ڕێگەی پەرەپێدان» ڕۆژ دوای ڕۆژ بایەخی زیاتر پەیدا دەكات. چونكە توانای ئەوەی هەیە ئابووریی عێراق لە دیدگایەكی جێگرەوەوە بە بازاڕە نێودەوڵەتییەكانەوە ببەستێتەوە. ڕاستە عێراق ئێستا لە ڕێگەی بەندەرەكانی بەسرەوە نەوت دەفرۆشێت، بەڵام شەڕی دوایی نیشانی داین كە لە كاتی ململانێدا ئەگەری ڕوودانی شتی مەترسیدار زۆرە. بۆیە بوونی جێگرەوە لە بازرگانی و ئابووریدا هەمیشە بژاردەیەكی باشترە و پڕۆژەی ڕێگەی پەرەپێدان لە ئێستادا تاكە جێگرەوەی گونجاوە. بەڵام، ناتوانین ئەم جێگرەوانە تەنیا لەم پڕۆژەیەدا كورت بكەینەوە، ڕێڕەوی عێراق - سووریا، یان ئەو ڕێڕەوانەی ئاسیای ناوەڕاست و قەوقاز و توركیا بەكار دەهێنن، هەموویان دەبنە بەشێك لەم ڕێگە ستراتیژییە بەرەو بازاڕەكانی جیهان.

بە كورتی، ئەم شەڕە زیانێكی گەورەی گەیاند و بووە هۆی ناسەقامگیری لە ئێران، عێراق و وڵاتانی كەنداویش. بەڵام لە لایەكی دیكەوە، وای كرد شارەزایان بە شێوەیەكی واقیعییانە باس لە دیدگای جێگرەوە بكەن. كەواتە شەڕەكە تەنیا وێرانیی نەهێنا، بەڵكو هەندێك دەرفەتیشی لەگەڵ خۆی هێنا، كە ئەمە لە سرووشتی شەڕدایە.

لە كۆتاییدا، وتەكانم بە شیكارییەكی سیاسی كۆتایی پێ دەهێنم. بڕوام وایە عێراق دەبێتە گرنگترین وڵاتی ساڵی داهاتوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەگەر عێراق نەبێتە خاوەن حكومەتێكی سەقامگیر و پرۆسەیەكی دادپەروەرانەی پێكهێنانی حكومەت، وڵاتەكە ئازاری زۆر دەچێژێت. وڵاتانی كەنداو پێویستیان بە عێراقە تاوەكو بە یەكەوە ببنە پردێك بۆ بازاڕە جیهانییەكان، بەڵام دڵنیا نیم كە وڵاتانی ناوچەكە و جیهان و بەتایبەتی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، حكومەتێكی دیكەی زۆر لایەنگری ئێران لە بەغدا قبووڵ بكەن.

كەواتە ساڵی داهاتوو ڕەوتی پاشەڕۆژی عێراقمان بۆ دەردەخات. وڵاتانی دەوروبەری عێراق هەموو بەشدار دەبن لە پرۆسەی پێكهێنانی حكومەت بۆ ئەوەی وڵاتێكی جێگیر بێت. بەڵام خاڵێكی سەرەكی هەیە كە پێویستە بەبیری بهێنینەوە؛ ساڵانێكی زۆر لە زانكۆكاندا بە قوتابییەكانمان دەگوت ئەگەر شەڕێك لە كەنداو ڕوو بدات، دەبێتە كابۆسێك بۆ هەموو دراوسێكان. ئێستا ئێمە لەناو ئەو كابۆسەداین و زۆرێك لە وڵاتان كەوتوونەتە ژێر كاریگەرییەكەیەوە.

لەبەر ئەوە، لە كاتی ئەنجامدانی هەر شیكارییەكدا، پێویستە لەلایەك سەرنج بخەینە سەر خاڵە ئەرێنییەكان و لەلایەكی دیكەشەوە ڕەهەندە نەرێنییەكان، ئەمەش بەو مانایەیە كە بێگومان دەبێت بایەخ بە ڕووە گەشەكانی گۆڕانكارییەكان بدەین. هەر بۆیە دەبێت ئاماژە بەوە بكەین كە چۆن گرنگیی پڕۆژەی «ڕێگەی پەرەپێدان» وەك دەرهاویشتەیەكی جەنگ زیاتر بووە، بەڵام لە لایەكی دیكەشەوە، نابێت لایەنە تاریكەكانی شەڕ فەرامۆش بكەین، چونكە هەر ململانێیەكی چەكداری كۆمەڵێك كارەساتی گەورە لەگەڵ خۆی دەهێنێت. یەكێك لە گەورەترین كارەساتەكانیش تەنیا ئەوە نییە كە لەسەر زەویدا دەگوزەرێت، بەڵكو ئەو وێرانكارییەیە كە لە مێشك و دەروونی مرۆڤدا دروست دەبێت. هەر بۆیە، پێویستە بۆ خراپترین ئەگەر و سیناریۆكان ئامادە بین. ئەوەی ئێستا لە ئێران و كەنداودا ڕوودەدات، خۆی لە خۆیدا دۆخێكی نالەبارە، بەڵام دەتوانین كار بكەین بۆ ئەوەی خۆمان لە سیناریۆی مەترسیدارتریش بپارێزین.

لێرەدا دەمەوێت جەخت لەسەر ڕاستییەكی بنەڕەتی بكەمەوە كە بۆ بازاڕی وزە، سامانی نەوت، ئابووری و سەقامگیریی عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و توركیاش یەكجار گرنگە، ئەویش ئەوەیە ئەگەر وڵاتانی ناوچەكە، یان دراوسێیەكانی عێراق لە پێكهاتەی حكومەتی داهاتوو ڕازی نەبن، ئەوا مەخابن ڕەنگە عێراق نەتوانێت وەبەرهێنانی نوێ ڕابكێشێت و سەقامگیری بەدەست بهێنێت. پێویستە بڕیاردەرە سەرەكییەكانی عێراق لە كاتی بڕیارداندا ئەوە لەبەرچاو بگرن كە سەقامگیریی وڵاتەكە بەستراوەتەوە بە كۆمەڵێك فاكتەری ئاڵۆزی ناوخۆیی، ناوچەیی و نێودەوڵەتییەوە.

لەم ڕوانگەیەوە، پێم وایە داهاتی نەوت و گاز و كایەی ئابووری، بەداخەوە لە ئێستادا بوونەتە پاشكۆی بڕیارە سیاسییەكان. ئەگەر بڕیاری سیاسیی دروست و حەكیمانە لە ئارادا نەبێت، ئەوا ڕەنگە عێراق بەهۆی هەڵوێستی هەڵەی بڕیاردەرانیەوە تووشی مەینەتی و ناڕەحەتیی زیاتر ببێت.

زۆر سوپاستان دەكەم بۆ گوێگرتنتان.

هیوادارم لە داهاتوویەكی نزیكدا لە شاری هەولێر یەكتر ببینینەوە.