د. ڕێبین سەمەد عەبدوڵڵا، سەرۆكی بەشی ئەندازیاریی ڕووپێوانە لە كۆلیژی تەكنەلۆژیی زانكۆی پۆلیتەكنیكی هەولێر و پسپۆرە لە نەخشەسازیی كێڵگە نەوتییەكان و ژینگە و چەندین توێژینەوەی زانستیی لەسەر ڕووپێوی كێڵگە نەوتییەكان و ژینگەی هەرێمی كوردستان كردووە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتووگۆ»دا (بایەخی وزە لە داڕشتنەوەی هاوكێشە سیاسییەكانی ناوچەكەدا)، جیا لەوەی زۆر ئەكادیمییانە باسی لە بایەخی نەوت و گاز كرد لە دیاریكردنی سیاسەتی نێودەوڵەتی، لە هەمان كاتدا بەشێكی قسەكانیشی بۆ مەترسییەكانی ژینگە تەرخان كرد و بەم جۆرەش دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خستە ڕوو:

 

كاتێ باس لە گرنگی و پێگەی ستراتیژیی نەوت دەكەین، بەتایبەتی لە جوگرافیای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ مێژووی دۆزینەوەی ئەم سامانە. لە كۆتایییەكانی سەردەمی عوسمانیدا، كۆمەڵێك گەڕیدە و جیۆلۆجیناسی بیانی «وەك پاوڵ گلسكۆپ و هاوپیشەكانی» ڕوویان لەم ناوچەیە كرد، پاش لێكۆڵینەوەكان بۆیان دەركەوت كە ئەم خاكە لەسەر دەریایەكی زەبەلاح لە وزە خەوتووە، هەر بۆیە كاتێ زلهێزەكان نەخشەی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان كێشا، بنەمای سەرەكیی كارەكەیان تەنیا پاراستنی بەرژەوەندییە نەوتییەكان بوو، لەم پرۆسەیەدا هیچ بایەخێك بە مافی نەتەوەكان، دیموكراسی و سنوورە مرۆییەكان نەدرا، بەڵكو تەنیا كێڵگە نەوتییەكان بوونە پێوەری دیاریكردنی سنوورەكان لە پێناو پاراستنی بەرژەوەندییەكانیان.

بۆ سەلماندنی ئەم ڕاستییە، باس لە چۆنیەتیی دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق و لكاندنی ویلایەتی مووسل دەكەین، هەروەها دەتوانین ئاماژە بە ڕووداوەكانی ساڵی ١٩٥٨ و هاتنەسەركاری عەبدولكەریم قاسم لە عێراق بكەین. لەو كاتەدا، وەزیری دەرەوەی ئەمریكا بە ڕاشكاوی گوتبووی: «سوپاس بۆ خودا، دەریایەك لە خوێن ڕژا، بەڵام دڵۆپێك نەوت بەفیڕۆ نەچوو». ئەم گوتەیە گوزارشتێكی قووڵە لە جەوهەری سیاسەتی وڵاتانی زلهێز كە تێیدا مرۆڤ و بەهاكانی هیچ نرخێكیان نییە لەچاو یەك بەرمیل نەوتدا.

هەندێك كەس پێیانوایە كە سەردەمی نەوت بەرەو كۆتایی دەچێت، بەڵام ڕاستییە تاڵەكە ئەوەیە كە تا ئێستاش باشترین جێگرەوە بۆ نەوت، هەر خودی نەوتە. ئەگەر بۆ ماوەی تەنیا ٤٨ كاتژمێر هەناردەی نەوت لە بازاڕەكانی جیهاندا بوەستێت، مرۆڤایەتی ڕاستەوخۆ بەرەو سەردەمی بەردین دەگەڕێتەوە، پیشەسازییە قورسەكان، تاقیگەكان و زۆربەی بەرهەمە تەكنەلۆژییەكان تا ئێستاش بەدیلێكی ڕاستەقینەیان بۆ نەوت نییە.

ئەمڕۆ دەبینین بەهۆی ئاڵۆزییەكانی گەرووی هورمز و ئەگەری درێژەكیشانی داخستنی گەرووەكە، جیهان كەوتووەتە لەرزە بۆ نەوت و وزە. ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی لە ترسێكی گەورەدان بە هۆی ئەگەری دروستبوونی هەڵاوسانی گەورەی بازاڕ و پاشەكشەی گەشەی ئابوورییان، چونكە باش دەزانن ئەگەر ئەم دۆخە درێژە بكێشێت، تەنانەت كۆگاكانی ئەمریكا، چین و ژاپۆنیش، كە بڕی ٦٠٠ بۆ ٨٥٠ ملیۆن بەرمیل نەوتیان تێدایە، ناتوانن بۆ ماوەیەكی زۆر بەرگەی تەنگژەكان بگرن. ئەگەر داخرانی گەرووی هورمز بۆ چەند مانگیك درێژە بكێشێت، نرخی نەوت ڕەنگە بۆ سەرووی ٣٠٠ دۆلاریش هەڵبكێشێت، ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت كە هێشتا نەوت شادەمارە سەرەكییەكەی ژیانی ئابووری و پیشەسازیی جیهانە و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش وەك دڵی زیندووی ئەم جیهانە دەمێنێتەوە.

ئەگەر بە زمانی ئامار و داتا باسی بایەخی ستراتیژیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكەین، دەبینین تەنیا لەم ناوچەیەدا 33،555 بیری نەوت و ٨٧٢ كێڵگەی دەوڵەمەند بە نەوت هەیە و ڕۆژانە بڕی ٢٦ بۆ ٢٨ ملیۆن بەرمیل نەوت لەم جوگرافیایەوە ڕەوانەی بازاڕەكانی جیهان دەكرێت. بەپێی ڕاپۆرتە جیهانییەكان، یەدەگی نەوتی ئەم ناوچەیە كە توانای بەبازاڕكردنی هەبێت، دەگاتە ٨٩٨ ملیار بەرمیل، ئەمە سامانێكی خەیاڵییە كە جگە لە غازی سرووشتی و كەرەستەكانی دیكە، وای كردووە، ململانێی وڵاتان و تەنانەت هەوڵەكانی ئیسرائیل بۆ دووبارە داڕشتنەوەی سنوورەكان، تەنیا لەپێناو دابەشكردن و قۆرخكاریی وزەدا بێت.

لە مێژوودا كێشانی هێڵی بۆڕییەكانی «بانیاس» و «حەیفا» بەرەو دەریای ناوەڕاست، یەكێكیان بە ویستی فەرەنسا و ئەوی دیكەیان بە خواستی بەریتانیا بوو، كە نیشانەی دەستتێوەردانی زلهێزەكانە. ئەوروپا پاش وێرانكارییەكانی جەنگی دووەمی جیهانی، ژێرخانی خۆی بە نەوتی كەركووك و عێراق بونیاد نایەوە، لە كاتێكدا بۆ هەر بەرمیلێك تەنیا چوار شیلین (كە هەر شیلینێك ٣٠٠ فلس بوو) دەدرا بە عێراق. بەپێی «ڕێككەوتننامەی هێڵی سوور- Red Line Agreement» بەریتانییەكان گرێبەستێكی ٧٥ ساڵەیان بەسەر عێراقدا سەپاند، ئەوان وایان مەزەندە كردبوو كە پاش ٥٠ بۆ ٦٠ ساڵ نەوتی عێراق تەواو دەبێت و وڵاتێكی بێ سامان بەجێ دەهێڵن، بەڵام ڕاستییەكان پێچەوانە دەرچوون.

لووتكەی ئەم ململانێیە لە ساڵی ١٩٦٣دا بەدیار كەوت، كاتێك لە ٧ی شوباتدا دەزگای هەواڵگریی ئەمریكا «CIA» ئاگادارییەكی توندی دایە «عەبدولكەریم قاسم» كە نابێت «كۆمپانیای نەوتی نیشتمانیی عێراق» دابمەزرێنێت، بەڵام كاتێك قاسم تەحەددای كردن و هەر لەو ڕۆژەدا دامەزراندنی كۆمپانیاكەی ڕاگەیاند، تەنیا پاش ٢٤ كاتژمێر و لە ٨ی شوباتدا كودەتای بەسەردا كرا، ئەم ڕووداوە دەیسەلمێنێت كە گۆڕانكارییە سیاسییەكان لەم ناوچەیەدا هیچ پەیوەندییەكیان بە بلۆكی ڕۆژهەڵات و سۆڤیەتەوە نەبووە، بەڵكو تەنیا پاراستنی بەرژەوەندیی كۆمپانیا نەوتییەكان بزوێنەری سەرەكیی كودەتا و جەنگەكان بووە.

بەڕێوەبردنی كەرتی نەوت و گاز لە عێراق بەتایبەتی و، بە شێوەیەكی گشتی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، پتر لەوەی پرسێكی ناوخۆیی و نیشتمانی بێت، پەیوەندییەكی توندوتۆڵ و ڕاستەوخۆی بە هاوكێشە و بەرژەوەندییە دەرەكییەكانەوە هەیە. یەكێك لە گەورەترین و كوشندەترین هەڵە ستراتیژییەكانی ئێمە لەم بوارەدا، نەبوونی دەستپێشخەرییە بۆ پاراستنی ئەم سامانە نیشتمانییە بە دیدگەیەكی یاسایی و زانستی و كارگێڕی. لێرەدا پێویستە بەوپەڕی ڕێزەوە ئاماژە بەوە بكەین كە ئەگەرچی وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان بەرهەمی خەبات و قوربانییانی ئەم گەلەیە، بەڵام پەراوێزخستنی ناوەندە ئەكادیمییەكان و پسپۆڕانی زانكۆ لە پرۆسەی داڕشتنەوەی سیاسەتی وزەدا، كەلێنێكی گەورەی دروست كردووە كە دەبێت بە زووترین كات پڕ بكرێتەوە.

وەك مامۆستایەكی زانكۆ و وەك بەشێك لە نوخبەی ڕۆشنبیری ئەم كۆمەڵگەیە، مافی خۆمانە بپرسین: ئایا هاووڵاتیی ئاسایی، بەوانەشەوە كە مووچەخۆر نین، چ سوودێكی كۆنكرێتییان لەم هەموو سامانە بینیوە؟ وەڵامەكەی دابینكردنی مووچەیە، باشە بۆ ئەو هاووڵاتییانەی مووچەیان نییە؟ بەڵام دابینكردنی گاز بۆ هاووڵاتیان كێشەی تێدەكەوێت و هاووڵاتی ناچار دەبێت بە دوای لۆرییەكی گازدا ڕابكات، بەڕاستی ئەمە نیشانەی كەموكورتیی كارگێڕی و خەمساردییە.

ئێمە دەبێت ئازایانە پەنجە بخەینە سەر برینەكانمان، كە سیاسەتی تەنیا هاناردەكردن و فرۆشتنی نەوتمان گرتووەتەبەر، هەروەها جێگەی داخێكی قووڵە كە لە ماوەی زیاتر لە ١٤ ساڵ هەناردەكردنی بەردەوامی نەوتدا هێشتا نەمانتوانیوە كۆمپانیایەكی نیشتمانیی وا بونیاد بنێین، كە ئەزموونی كۆمپانیا بیانییەكان بگوازێتەوە بۆ كادیرە ناوخۆییەكانمان، وەك دامەزراندنی كۆمپانیا نەوتی و پاڵاوگە و پترۆكیمیایی نیشتمانی، لە پێناو پاراستنی ئاسایشی وزە و ئابووریمان، لە كاتێكدا كۆمپانیا بیانییەكان زیاتر لە سەدا پەنجای قازانجەكان دەبەن، ئێمە هێشتا لە ڕووی تەكنیكی و ئیدارییەوە پاشكۆین. حكومەتداریی سەركەوتوو بە تەنیا لە ڕێگەی واژۆكردنی كاغەز و بڕیاری كەسییەوە لە وەزارەتەكاندا بەڕێوە ناچێت، چونكە كەسەكان و بەرپرسەكان دەگۆڕێن و دێن و دەڕۆن، بەڵام ئەوەی دەمێنێتەوە دامەزراوە نیشتمانییەكان و ستراتیژییەكی درێژخایەنە كە نەوەكانی داهاتوو سوودی لێ ببینن.

لەتەك بایەخی ئابووریی كەرتی وزەدا، پێویستە سیستمێكی تۆكمە بۆ بەدۆكیومێنتكردن و كۆكردنەوەی داتا وردەكان بنیاد بنرێت. پێویستە دامەزراوە حوكمییەكان بە ڕاپۆرتی زانستی و هەڵسەنگاندنی ورد (Assessment) مامەڵە لەگەڵ پرسی نەوتدا بكەن، نەك تەنیا لەسەر بنەمای زانیاریی ناڕوون و تەمومژاوی كار بكەن. سامانی سرووشتی پرسێكە ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بە ژیان و بژێویی تاك بە تاكی هاووڵاتیانی عێراق و هەرێمی كوردستانەوە هەیە، بۆیە شەفافییەت لەم بوارەدا نەك هەر پێویستییە، بەڵكو مافێكی بنەڕەتییە.

ئەگەر لە ڕوانگەی دەستوورییەوە سەیری بابەتەكە بكەین، ماددەكانی ١١١ و ١١٢ی دەستووری عێراق بە ڕاشكاوی دەڵێن: «نەوت و گاز موڵكی هەموو گەلانی عێراقە»، بە هەمان لۆژیك، نەوت و گازی هەرێمی كوردستانیش موڵكی گشتیی خەڵكی هەرێمە و بە هیچ شێوەیەك موڵكی هیچ حزب، لایەن، یان شەخسێكی سیاسی نییە. لێرەدا پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە: بۆچی تا ئێستا دەستوورێك، یان یاسایەكی سەردەمییانەمان نییە كە پارێزگاری لە پشكی خەڵكی عامە و هەژار بكات لەم سامانەدا؟ نەبوونی چوارچێوەیەكی یاسایی پتەو، ڕێگەی بۆ خراپ بەكارهێنانی دەسەڵات و سامانی گشتی خۆش كردووە.

لایەنێكی دیكەی فەرامۆشكراو كە زۆر مەترسیدارە، پرسی ژینگەیە. ژینگە كۆڵەكەی سەرەكیی گەشەپێدانی هەر وڵاتێكە، بەڵام لای ئێمە دوایین شتە كە بیری لێ دەكرێتەوە. یەكێك لە ڕێگەكانی هەمەجۆركردنی پیشەسازی و كەمكردنەوەی پاشكۆیی بۆ نەوت، گرنگیدانە بە ژینگە و سەرچاوە ئاوییەكان. مێژووی تاڵی هەرێمی كوردستان نیشانمان دەدات كە لە ساڵی ١٩٥٨ تاوەكو ٢٠٠٣، بە مەبەست و بە بڕیاری سیاسی، ڕێگری لە دروستكردنی بەنداوەكان كراوە، ئەمە بۆ ئەوە بووە كە ژێرخانی كشتوكاڵیی گوندەكان دابڕمێنن و خەڵك ناچار بكەن، كۆچ بەرەو شارەكان و «كۆمەڵگە زۆرەملێیەكان» بكەن، ئەم سیاسەتە تەنیا بۆ تێكدانی دیموگرافیا نەبووە، بەڵكو بۆ كوشتنی ڕۆحی بەرهەمهێنان بووە لە گوندەكاندا.

ئامارەكان كارەساتبارن، لە ساڵی ١٩٥٧دا ڕێژەی شارنشینی لە پارێزگای هەولێر تەنیا ٢٤٪ بووە، بەڵام لە ساڵی ٢٠٢٥دا ئەم ڕێژەیە گەیشتە ٨٧٪، ئەم جەنجاڵییە خنكێنەرەی شارەكان و چۆڵبوونی گوندەكان، گەورەترین مەترسییە بۆ سەر ئاسایشی خۆراك و هاوسەنگیی ژینگەیی و كۆمەڵایەتی لە هەرێمی كوردستان، ئەم گۆڕانكارییە دیمۆگرافییە خێرا و ناتەندروستە، ئەركێكی قورس دەخاتە سەر شانی حكومەت كە پێداچوونەوەیەكی ڕیشەیی و سەرتاسەری بە ڕوانگە و ستراتیژیەتی خۆیدا بكات، چ لە بواری بەڕێوەبردنی سامانە سرووشتییەكان و چ لە بواری پلاندانانی شار و گوندەكاندا. كاتی ئەوە هاتووە بەرژەوەندیی نەوەكانی داهاتوو بكرێتە پێوەری سەرەكیی بڕیارە سیاسییەكان.