ئۆز كاتریجی «Oz Katerji»، ڕۆژنامەنووس، شرۆڤەكارێكی سیاسیی بەریتانی-لوبنانییە و بە هۆی ڕاپۆرتە مەیدانییە بوێرەكانی لەسەر ململانێكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئۆكرانیا، ناوبانگێكی جیهانی پەیدا كردووە. ئێستا وەك پەیامنێری شەڕ لە شاری كیێڤ نیشتەجێیە، خاوەنی چەندین خەڵاتی نێودەوڵەتییە، لەوانە خەڵاتی باشترین فیلمی دۆكیۆمێنتاری لە فێستیڤاڵی پۆرتلاند بۆ فیلمی «شەڕێك بۆ كیێڤ -The Battle For Kyiv» لە ساڵی ٢٠٢٤، كە تێیدا گوزارشت لە ڕۆژە سەختەكانی سەرەتای هێرشی ڕووسیا دەكات.

ئەو وەك شارەزایەكی وردی بواری جیۆپۆلەتیك، بەردەوام شرۆڤە بۆ تێوەگلانی ئێران و گرووپە بریكارەكانی لە ناوچەكە و كاریگەرییەكانی جەنگی ئۆكرانیا لەسەر ئاسایشی جیهانی دەكات. بۆ قسەكردن لەسەر ئەو شەڕەی ئێستا تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گرتووەتەوە، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ ڕۆژنامەنووس ئۆز كاتریجی.

 

* ئایا ناكۆكیی ئەمریكا و ئیسرائیل لەسەر شێوازی ڕووبەڕووبوونەوەی ئێران، جیاوازییەكی تەكتیكی كاتییە، یان دابڕانێكی ستراتیژیی قووڵە؟ ئەم دۆخە چۆن ئاراستەی داهاتووی ململانێكە و چارەنووسی پەیوەندیی نێوان ئەم دوو هاوپەیمانە دیاری دەكات؟

- من لەو بڕوایەدام ئەو تێڕوانینەی باس لە بوونی درزێكی گەورە لە نێوان ئیسرائیل و واشنتۆن دەكات، سەبارەت بە چۆنیەتی بەڕێوەبردنی جەنگ لە دژی ئێران، لە ناوەندە میدیاییەكاندا زیادەڕەوییەكی زۆری تێدا كراوە. هەرچەندە پێموایە جیاوازیی ستراتیژی ڕاستەقینە لە نێوان ناتانیاهۆ و ترەمپدا بوونی هەیە، بەڵام بەداخەوە زۆر قورسە لە دەرەوە تێبگەین كە پاڵنەرە بنەڕەتییەكانی ترەمپ لە ڕاستیدا چین، چونكە پەیام و گوتارەكانی ئەمریكا سەبارەت بە ململانێكە بە شێوەیەكی گشتی تەمومژاوی و ناڕوونن. هەر بۆیە، هەوڵدان بۆ لێكدانەوەی وردی سیاسەتە فەرمییەكان تەنیا لە ڕێگەی ئەو پەیامانەوە، كارێكی یەكجار ئەستەم و نیمچە مەحاڵە و ناتوانرێت وەك سەرچاوەیەكی متمانەپێكراو بۆ تێگەیشتن لە ستراتیژیەتی واشنتۆن پشتیان پێ ببەسترێت لەم قۆناغە هەستیارەی ئێستای ناوچەكەدا كە هەمووان بە تامەزرۆییەوە چاوەڕێی ڕوونكردنەوەی زیاتر دەكەن سەبارەت بە ئاراستەی ململانێكە.

* هێرش بۆ سەر دامەزراوەكانی وڵاتانی ئیقلیمی ئەم شەڕەی ئاڵۆزتر كرد. ئایا ئەمە مەترسی فراوانبوونی شەڕ و هێرش بۆ سەر وڵاتانی كەنداو و كەرتی وزە زیاد دەكات؟

- لێكدانەوەی دۆخی ئێستا دەریدەخات كە هەرچەندە هێرشەكان زیانی قورسیان بە تواناكانی ئێران گەیاندووە، بەڵام هێشتا ئاسۆكانی ڕووخانی ڕژێم، یان ڕاپەڕینێكی جەماوەریی ناوخۆیی بەدی ناكرێن. تاران لەم قۆناغەدا تەنیا ستراتیژیی «مانەوە» پێڕەو دەكات. ئەگەر ئێران بتوانێت لە بەرانبەر هەڵمەتە ئاسمانییەكانی ئیسرائیل و ئەمریكادا خۆی ڕابگرێت، ئەوا دەتوانێت وەك «سەركەوتنێكی پڕ لە قوربانی» (Pyrrhic Victory) وێنای بكات.

لە ڕاستیدا، مانەوەی ڕژێمی ئێران لە دوای ئەم هەموو فشارە، بە جۆرێك لە سەركەوتن بۆ ئەوان هەژمار دەكرێت، مەگەر ئەوەی هێرشەكان لە ئاستی بۆردومانی ئاسمانییەوە بۆ هێرشی سەربازیی زەمینی و گشتگیر پەرەبسێنن. كەواتە، هەرچەندە ڕژێم بەهۆی شەڕەكەوە لاواز بووە، بەڵام هێشتا نیشانەكانی هەرەسهێنانی لێ بەدی ناكرێت و توانای خۆڕاگریی ماوە.

* ئایا گرووپە نادەوڵەتییەكانی وەك میلیشیا چەكدارەكان هێشتا هێزێكی سنووردارن، یان لەناو ئەم ئاڵۆزییانەدا دەتوانن تواناكانیان بۆ پەرەپێدانی شەڕ و ڕووبەڕووبوونەوەی زیاتر نوێ بكەنەوە؟

- لە ڕوانگەیەكی وردی سیاسی و سەربازییەوە، دەردەكەوێت كە سەرجەم گرووپە بریكارەكانی ئێران لە ناوچەكەدا لە دۆخێكی پڕ لە تەنگژەدا دەژین و پێگەی ئەوان وەك هێزێكی «ڕێگریی - Deterrent» لە بەرانبەر ئیسرائیلدا بە تەواوی تووشی داڕمان بووە. ئەم میلیشیایانە كە بڕیار بوو وەك قەڵغانێكی ستراتیژی بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانی تاران كار بكەن، ئێستا توانای وەڵامدانەوەی كاریگەریان لەدەست داوە. لە ڕاستیدا، تاكە سەرمایەی ستراتیژیی ڕاستەقینە كە بۆ ئێران مابێتەوە، توانای داخستنی گەرووی هورمزە، كە ئەمەش كارێكە ئێران دەتوانێت بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ و بێ گەڕانەوە بۆ بریكارەكانی ئەنجامی بدات.

سەبارەت بە حزبوڵڵای لوبنان، هەرچەندە هێشتا لە شەڕدایە، بەڵام ئەمە تێچوویەكی وێرانكەری بۆ سەر ژێرخانی لوبنان و پێگەی سەربازیی خۆی هەبووە، ئاستی ئەو زیانە مرۆیی و فەرماندەییەی كە بەر ئەم ڕێكخراوە كەوتووە، گەیشتووەتە ڕادەیەك كە مەحاڵە بتوانێت بۆ ماوەیەكی درێژخایەن لەسەر ئەم شێوازە بەردەوام بێت. ئەمە دەریدەخات كە تێچووی شەڕەكە بۆ حزبوڵڵا زۆر لەوە گەورەترە كە لە پلانە سەرەتاییەكانیدا بۆی داڕێژرابوو.

* ئایا ڕەهەندی وزە و هەڕەشەی داخستنی گەرووی هورمز دەبێتە فشارێكی كاریگەر لەسەر بڕیارەكانی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی؟ ئایا ئەمە ئاراستەی ململانێكە دەگۆڕێت، یان تەنیا زیادەڕەوی لە هەڵسەنگاندنی تواناكانی ئێراندا دەكرێت؟

- ستراتیژیی ئێران لەم ململانێیەدا لەسەر بنەمای «تیۆریی سەركەوتن» لە ڕێگەی فشارە ئابوورییەكانەوە داڕێژراوە. بەوپێیەی تاران باش دەزانێت كە لە ڕووی سەربازی و تەكنەلۆژییەوە توانای ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ و یەكلاكەرەوەی لەگەڵ ئیسرائیل و ئەمریكادا نییە، بۆیە پەنا بۆ بەكارهێنانی «كارتی وزە» وەك چەكێكی كاریگەر دەبات. هەڕەشەی داخستنی گەرووی هورمز، یان بە ئامانجگرتنی ژێرخانی نەوتی وڵاتانی كەنداو، هەوڵێكە بۆ گرانكردنی تێچووی ئابووریی جیهانی و دروستكردنی هەڵاوسان، بەو هیوایەی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و بازاڕەكان فشار بخەنە سەر واشنتۆن تا ڕێگری لە پەرەسەندنی زیاتری هێرشەكانی ئیسرائیل بكات.

بەڵام ئەم ستراتیژییە مەترسییەكی گەورەی تێدایە و وەك شمشێرێكی دووسەر وایە، چونكە تێوەگلانی وڵاتانی كەنداو لەم ململانێیەدا و زیانگەیاندن بە سەرچاوە داراییەكانیان، دەبێتە هۆی گۆڕانكارییەكی بنەڕەتی و نەرێنی لە هاوكێشە ناوچەییەكاندا. ئەو وڵاتانەی كەنداو كە پێشتر هەوڵی جۆرێك لە بێلایەنی، یان دیپلۆماسییان دەدا، لە دوای ئەم جۆرە هێرشانە بە تەواوی هەڵوێستیان دەگۆڕێت و دەبنە نەیاری سەرسەختی تاران، ئەمەش نەك هەر دەبێتە هۆی گۆشەگیركردنی سیاسیی ئێران لە ناوچەكەدا، بەڵكو لە قۆناغی دوای شەڕدا، ئێران ڕووبەڕووی بەرەیەكی یەكگرتووی هەرێمی دەبێتەوە كە ئاسایش و سەقامگیرییەكەی لە درێژخایەندا دەخاتە ژێر هەڕەشەیەكی جددی و بەردەوامەوە.

* ئایا داینامیكەكانی شەڕی ئۆكرانیا، وەك وزە، لۆجیستی و پشتگیریی دەرەكی، لە ململانێی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەمان گرنگییان هەیە، یان ئەم شەڕە خاوەن لۆژیكێكی جیاوازە و بە بنەما و هاوكێشەی دیكە بەڕێوە دەچێت؟

- بە پێچەوانەی ململانێی ئۆكرانیا كە تێیدا لۆجیستی فاكتەرێكی چارەنووسساز و پڕ لە گرفتە، لە شەڕی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ئەم بابەتە تا ئێستا كەمتر بووەتە ئاستەنگ بۆ هاوپەیمانان. ئەم جیاوازییەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە زۆربەی ئۆپەراسیۆنەكان لە ڕێگەی ئاسمان و دەریاوە ئەنجام دەدرێن، كە تێیدا ئەمریكا و ئیسرائیل خاوەنی باڵادەستییەكی ڕەهای تەكنەلۆژین و دەتوانن هێڵەكانی گواستنەوە و دابینكردنی كەرەستە سەربازییەكانیان بە پارێزراوی بپارێزن. بەڵام، پێویستە ئاماژە بەوە بكرێت، كە ئەگەر ئاراستەی ململانێكان بەرەو هێرشێكی زەمینیی بەرفراوان بۆ سەر قووڵایی خاكی ئێران بگۆڕێت، ئەوا لۆجیستی دەبێتە گەورەترین تەحەددیی ستراتیژی. بەهۆی پانتایی فراوانی جوگرافیای ئێران و سەختیی سرووشتی ناوچەكە، بەڕێوەبردنی هێزی زەمینی لەو ئاستەدا پێویستی بە پشتیوانییەكی لۆجیستیی ئێجگار ئاڵۆز و تێچوویەكی بێشومار هەیە، كە بە تەواوی هاوكێشەكانی شەڕەكە بەرەو قۆناغێكی نادیار دەبات.

* لەنێوان هێرشەكانی ئێران و ململانێی ئەمریكادا، ئایا هەرێمی كوردستان دەتوانێت بە دیپلۆماسی پێگەی خۆی وەك ئەكتەرێكی سەقامگیركەر بپارێزێت، یان فشارە ناوچەییەكان بێلایەنییەكەی لاواز دەكەن و دەورەكەی سنووردار دەكەن؟

- لە ڕاستیدا، هەرێمی كوردستان لە ئێستادا لە پێگەیەكدا نییە كە بتوانێت لە ڕێگەی ئامرازە دیپلۆماسییەكانەوە كاریگەرییەكی بنەڕەتی و یەكلاكەرەوە لەسەر ڕێڕەوی ئەم ململانێ گەورەیە دروست بكات. كێشەكە لێرەدا ئەوەیە كە تاران و بریكارەكانی، هەرێمی كوردستان وەك گۆڕەپانێكی ئاسان بۆ ناردنی پەیامە سیاسی و سەربازییەكانیان بەرەو ڕووی ئەمریكا بەكار دەهێنن. ئەگەر كاردانەوەیەكی سەربازیی توند و ڕێگریكەر لە بەرانبەر ئەم دەستدرێژییانەدا بوونی نەبێت، ئەوا زۆر دوورە كە ئێران دەستبەرداری ئەم جۆرە ئیستفزازانە ببێت. بۆیە دەتوانین بڵێین تا ئەو كاتەی هاوكێشەی هێز و تێچووی هێرشەكان بۆ سەر هەرێم نەگۆڕدرێت، كوردستان وەك ئامانجێكی بەردەوام لە ناو جەرگەی ئەم ململانێیەدا دەمێنێتەوە و تەنیا هەوڵە دیپلۆماسییەكان ناتوانن بەبێ پشتێنەیەكی بەرگریی بەهێز، پارێزبەندییەكی ڕاستەقینە بۆ هەرێمەكە دابین بكەن.

* ئایا مەترسیی گۆڕانی هەرێمی كوردستان بۆ گۆڕەپانی ململانێی ناڕاستەوخۆی نێوان ئێران و ئەمریكا، چۆن كاریگەری لەسەر ئاسایشی ناوخۆیی و هاوكێشە سیاسییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا دەبێت؟

- هەرێمی كوردستان لە ئێستادا لەژێر هەڕەشەیەكی سەربازیی جددی و ناسەقامگیرییەكی قووڵدایە كە بەهۆی دەستوەردان و كردەوە تێكدەرانەكانی میلیشیای شیعەكان لە ناوخۆی عێراقدا دروست بووە. ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم بارودۆخە ئاڵۆزە بە تەنیا بۆ هەرێم كارێكی ئەستەمە، بۆیە پێویستە هەرێمی كوردستان لە ڕووی سیاسییەوە هەوڵی دروستكردنی هەماهەنگی و بەرەیەكی هاوبەش بدات لەگەڵ ئەو هێز و لایەنە نیشتمانییانەی بەغدا كە پاشكۆی ئەجێنداكانی ئێران نین.

ئەم جۆرە لێك نزیكبوونەوەیە دەبێتە هۆی پاراستنی سەروەریی وڵات و ڕێگری دەكات لەوەی هەرێمی كوردستان ببێتە قوربانیی ململانێیەكی دەرەكی كە تەنیا مەبەستی تێكدانی ئاسایشی ناوچەكەیە. لەم قۆناغەدا، یەكخستنی هەڵوێستە ناوخۆییەكانی عێراق بەرانبەر دەستوەردانەكان، تاكە ڕێگەیە بۆ كەمكردنەوەی فشارەكان و پاراستنی سەقامگیریی درێژخایەن.