پڕۆفیسۆر ئەیمی درو ستانلی لە زانكۆی شیكاگۆ بۆ گوڵان: لە ئەمریكا مەیلی ناسیۆنالیستیی توند و خواستی ئازادی و یەكسانی پێكەوە لە ئارادان
ئەیمی درو ستانلی، پڕۆفیسۆری مێژوووە لە زانكۆی شیكاگۆ و بایەخێكی تایبەت دەدات بە یاسا و سەرمایەداری و ئازادی و نەبوونی ئازادی و مافەكانی مرۆڤ و پەیوەندیی نێوان ژیانی خێزانی و ژیانی ئابووری و ئەزموونی مێژوویی كێشە ئەخلاقییەكان. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە پتر پەیوەست بوون بەو بوارانەی بوونەتە جێی بایەخپێدان و توێژینەوەكانی.
* بە گوێڕەی توێژینەوەكانتان، «ماڵ» ئەو شوێنە گرنگەیە كە ئیعیتبارە ئەخلاقی و ئابورییەكانیان تێیدا یەك دەگرنەوە. ئەگەر لەم ڕووەوە ئێمە جەخت لەسەر «ماڵ» بكەینەوە نەك «بازاڕ» وەك یەكەی سەرەكیی شرۆڤەكردن، ئیتر چۆن دەبێ لەو نایەكسانییە ئابوورییە بڕوانین كە لە ئێستادا لە ئارادایە؟
- لە ڕاستیدا جەختكردنەوە لەسەر «ماڵ»، دەبێتە هۆی ئەوەی بتوانین تێگەیشتنمان بۆ دروست بێت لەبارەی ئەو نایەكسانییە ئابوورییە كە تەنیا بە شێوە جیاوازەكانی سەروەت و سامان- واتە كرێی و داهات- پێوانە ناكرێن. هەروەها ڕۆشنایی دەخاتەسەر دەرفەتە سنووردارەكانی ژیان بۆ سەرجەم ئەندامانی خێزانەكان (باوان و منداڵان)، كە ئەویش لە دەستڕاگەیشتنی نایەكسان بە شوێنی نیشتەجێبوون و خۆراك و چاودێریی تەندروستی و پەروەردە و باری كولتورییەوە سەرچاوە دەگرن. هەروەها جەختكردنەوە لەسەر ماڵ پەردە لەسەر ئەوە لادەدات كە چۆن نایەكسانی ئابووری گوشاری كاری ماڵەوە زیاتر بكات كە كرێی لەسەر وەرناگیرێت- كە ئاشكرایە كاری ناوماڵ زیاتر ئافرەتان ئەنجامی دەدەن-كە ئەم كارەش پاڵپشتییە بۆ بەردەوامبوونی ژیانی كۆمەڵایەتی و پاراستنی سەقامگیریی ژیانی خێزانەكان. لێرەدا مەبەستم ئەوەیە كە لەبەرچاوگرتنی نایەكسانیی ئابووری لە ئێستادا،- هەروەك ئەمە حاڵەتەكەش بووە لە ڕابردوودا- پێویستی بەوەیە كە تەنیا سەرنجەكانمان لەسەر شوێنی كار و بازاڕ كورت نەكەینەوە، بەڵكو پرسەكانی پەیوەست بە خێزان و نەوەكان و پەیوەندییەكانی ناو خێزانیش لەبەرچاو بگرین.
* ئێوە لە توێژینەوەكانتاندا زیاتر جەخت دەكەنەوە لەسەر ئەزموونی مێژوویی كێشە ئەخلاقییەكان. ئایا مێژووونووسەكان چۆن دەتوانن گفتوگۆیەكی ئەخلاقی بكەن، لەسەر ناكۆكیی نێوان حوكمدانی ئەخلاقی و هەلومەرجە مێژوووییەكان لە سەروەختێكدا كە دووبارە مشتومڕ دەكرێتەوە لەبارەی دادپەروەریی مێژووویی؟
-من نامەوێ لێرەدا بە گشتی قسە بكەم. بەڵام دەمەوێت سەرنجی ئەوە بدەم كە لێكۆڵینەوەی مێژووویی پتر پاڵنەری پەیوەست بە پرسە ئەخلاقییەكان و بابەتە پەیوەندیدارەكان بە دادپەروەریی لە پشتە، كە بریتین لەو تێڕوانینانەی بەهۆی ڕووداوەكانی ئێستاوە گەڵاڵە دەبن. شتێكی بەڵگەنەویستە كە تێكڕای مێژووو بریتییە لە مێژوووی هاوچەرخ، واتە مێژووو لەلایەن هەر نەتەوەیەكەوە دووبارە دەنووسرێتەوە. من هیچ دژبەرییەك بەدی ناكەم لە نێوان ئەو كارە مێژوووییەی ڕەنگە پاڵپشت بێت بە داواكارییەكانی قەرەبووكردنەوە و شرۆڤەكارییەكی تەوەربەند لەسەر ڕاستییەكان لەبارەی ئەزموون و هەلومەرجەكانەوە. بە دڵنیاییەوە ئەمە جێبەجێ دەبێت بەسەر مێژوووی كۆیلایەتی و دەرهاویشتەكانی لە ئەمریكا. مێژووونوسان مەیلی ئەوەیان نییە بانگەشەی ڕوونی پێوەرئاسا بكەن (بە پێچەوانەی تیورسینە ئەخلاقییەكانەوە)، بەڵام بانگەشەی پێوەرئاسانیش بە زۆری پاڵپشتی كراون بەو گێڕانەوە مێژوووییانەی كە پەردە لەسەر نادادییەكانی ڕابردوو لادەدەن.
* ئێوە لە كارەكانتاندا گومان لەسەر ئەو بیرۆكەیە دروست دەكەن كە ئازادی بەشێكی دانەبڕاوی سەرمایەداری بێت. ئایا پێتانوایە سیستمە هاوچەرخەكانی كاركردن لە جیهاندا- بە تایبەتی ئەوەی پەیوەست بێت بە كاری كۆچبەرانەوە- ئاماژەیە بە نەبوونی ئازادی وەك بەشێكی بنەڕەتی سەرمایەداری؟
-لە ڕاستیدا لەبەر ئەوەی مێژووونووسان تاوتوێی بارە لەناكاو و گۆڕانكارییەكان دەكەن، ئەوا گومان دەكەین لەسەر خەسڵەتە بنەڕەتییەكان. بەم شێوەیە كارەكانی من تەحەددای ئەو بیرۆكەیەیان كرد كە پێیوایە ئازادی بەشێكی دانەبڕاوە لە سەرمایەداری، ئەو بیرۆكەیەی لەلایەن لیبراڵیزمی تەقلیدی و نیۆلیبڕاڵیزمەوە پەرەی پێدراوە. لە كارەكانمدا ئەوەم خستووەتەڕوو كە چۆن پەرەسەندنی سەرمایەداری و هەڵكشانی كاری بە كرێ لە ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا بووەتە هۆی كەمبوونەوەی ئازادی. مەبەستم ئەوەیە بڵێم: نەبوونی ئازادی لە سایەی سیستمی سەرمایەداریدا دۆخێكی نائاسایی نەبووە. ئەوەتا كاری كۆچبەران و كاری كرێكاری نێو كاركەكان كە ئیستیغلاكردن لەخۆ دەگرێت، هەروەها كاری خزمەتگوزاریی كرێ كەم، هەموویان بەڵگەی ڕوونن لەسەر بوونی ئیستیغلالكردن كە پەیوەندییە ناڕێكخراوەكانی بازاڕ دروستیان كردووە و جیهانگەراییش هێندەی دیكە دۆخەكەی خراپتر كردووە. لە هەمان كاتدا چوونە نێو بازاڕی كارەوە هەندێ بەدیلی بۆ ئافرەتان دروست كرد، بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی و خۆڕزگاركردن لە پاشكۆیەتی.
* ئێوە باس لەوە دەكەن كە ڕزگاربوون نوێنەرایەتیی یاسایی ناچاركردنی گۆڕیوە لەبری ئەوەی لە ناوی ببات، ئەویش لە ڕێی گۆڕینی كۆیلایەتییەوە بۆ كاری بە كرێ. ئایا پێتانوایە هێشتا تێڕوانینەكانی سەدەی نۆزدە لە بارەی سەربەخۆیی و ڕەزامەندییەوە لە یاسای هاوچەرخی كاردا بوونیان هەیە؟
- بە دڵنیاییەوە، چونكە سەرباری زەمانەتە یاسایییەكانی پەیوەست بە مافی كاركردن و پاراستنەوە، هێشتا پرەنسیپەكانی ئەنجامدانی گرێبەست بە شێوەیەكی ئازادانە لە نێو یاسای كاری نوێی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا چەسپێنراون. واتە لایەنەكانی نێوان گرێبەستەكە لە پێگەیەكی یەكساندان و وەك كەسێكی سەربەخۆ دەچنە نێو مامەڵەكەوە، پەیوەندییەكانی كاركردنیش لەسەر بنەمای ڕەزامەندیی تاكەكەسەكانە. بەڵام كار و توێژینەوەكانی من ئەوەیان خستووەتەڕوو كە ئازادیی ئەنجامدانی گرێبەست لە شوێنی كاردا وەهمە، لەبەر ئەوەی خاوەن كۆمپانیاكان و كرێكارەكان لە پێگەیەكی یەكساندا نین، كاتێك دەچنە نێو پەیوەندیی كارەوە لەگەڵ یەكتردا. لە هەمان كاتدا، لە ئێستادا كۆمپانیاكانی نێو ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا چالاكییە بە كۆمەڵەكانی سەندیكاكان دەشێوێنن و وەك كارێكی ناچاری وێنای دەكەن و بانگەشەی ئەوە دەكەن كە ئەمە دەستتێوەردانە لە مافی كاركردندا. هەروەها پاراستنی پەیوەست بە مۆڵكدارێتیی تایبەتی كە دەسەڵاتی خاوەن كارەكان بەهێز دەكات، هێندەی دیكە وەهمی گرێبەستی ئازاد تۆخ دەكاتەوە.
* ئێوە لە كارەكانتاندا جیاكارییەكی ڕوون ناكەن لە نێوان ئابووریی ئەخلاقی و ئابووریی بازاڕدا، كەواتە چۆن مێژووونووسان دەتوانن بە شێوەیەی كاراتر شرۆڤەكاری بكەن، بۆ هەوڵی بەدەستهێنانی قازانج و بیركردنەوەی ئەخلاقی پەیوەست بە دامەزراوە سەرمایەدارییەكانەوە؟
- من لە توێژینەوەكانمدا ئەوەم خستووەتەڕوو كە چۆن پاساوی ئەخلاقی بۆ ئابووریی بازاڕ هێنراوەتەوە لە ڕێی مشتومڕێكەوە كە بەراوردی نێوان بازاڕی ئازاد و كۆیلایەتی دەكات. وەك دەوترێت كە لایەنە خراپەكانی كۆیلایەتی كە بریتین لە موڵكدارێتیكردنی مرۆڤەكان، لە ناوبردنی خێزان و توندوتیژی و ناچاركردن دژ و پێچەوانەن لەگەڵ ئابووریی بازاڕدا كە تێیدا هەوڵدان بۆ بەدەسهێنانی قازانج بەندە بە پرەنسیپەكانی ئازادیی فەرمی و یەكسانی یاساییەوە. یەكێك لەو ڕێگەیانەی بە هۆیانەوە مێژووونووسان شیكاری دەكەن بۆ ئەوەی چۆن دامەزراوە سەرمایەدارییەكان هەم پشتبەستوون بە بەدەستهێنانی قازانج و هەم بە بیركردنەوەی ئەخلاقی، بریتییە لە تاوتوێكردنی ستراتیژەكانی گوتار و شێوازەكانی بیركردنەوە كە لە ڕێی ئەم دژبەرییانەوە كار دەكەن. واتە بە بەراورد بە كۆیلایەتی و شێوازە توندەكانی دیكە هەژموونكاری، ئەوا پراكتیزی هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی قازانج لە بازاڕە ئازادەكاندا شەرعییەتی ئەخلاقی بەدەست هێنا.
* چۆن پەیوەندیی نێوان هاووڵاتیبوونی یاسایی و پەراوێزخستن و ئینیتمای ئابووری هەڵدەسەنگێنن لەبەر ڕۆشنیاریی گۆڕانكارییە هاوچەرخەكاندا، وەك سەرهەڵدان و هاتنەئارای ناسیۆنالیستی پۆپۆلیستی لە ڕێی سەرۆكایەتیی دۆناڵد ترەمپەوە؟ ئایا ئەم گۆڕانكارییانە ئاماژەن بە دابڕانی مێژووویی، یان بە درێژبوونەوەی مێژوووی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە بواری ئازادییەكاندا؟
- مێژووی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا مەیلی دژبەیەكی لەخۆیدا كۆكردووەتەوە، وەك خواستی ئازادی و یەكسانیی پەیوەست بە مافە مەدەنییەكان و پراكتیزی پەراوێزخستن و جیاكاری. واتە مێژوووی ئێمە مێژوووی ئازادییەكی مەرجدارە، بەڵام لە هەمان كاتدا مێژوووی بەرەنگاربوونەوەی ستەم و داواكاریی ئینتیمای دیموكراتییە. پێكەوەژیانی ناسیۆنالیزمی پۆپۆلیستی و بەرهەڵستیكردنی (دووبارە مەزەنكردنەوەی ئەمریكا) بەرجەستەبوونی ئەم دژبەرییەیە لە مێژوووی ئەمریكادا. بە درێژایی سەدەكان، مێژوووی ئەمریكا مەیلی ناسیۆنالیستی توندی بەسەردا زاڵ بووە، بەڵام لە هەمان كاتدا خواستی دادپەروەری و یەكسانی و ددانپێدان بە مافەكانی مرۆڤیشی لەخۆ گرتووە، لە ئێستاشدا ئەمە دژبەرییەكی توندە و لە ئەمریكادا بەدی دەكرێت.
* ئایا پێتانوایە سەرمایەداری دەتوانێت ڕێگەیەكی تەواو دابڕاو لە ناچاری و نایەكسانی بگرێتەبەر؟ بە لەبەرچاوگرتنی شرۆڤەكاریی مێژوووییتان ئایا چۆن سەرمایەداری توانیویەتی لەگەڵ شێوازە جیاوازەكانی نەبوونی ئازادی پێكەوە بژێیت و بگرە پشتیان پێببەستێت؟ ئایا ئەم دژبەرییە لە شێواز و فۆرمی یاسایی و كۆمەڵایەتیی نوێدا دووبارە دێنەوەئارا؟
- وەك مێژووونووسێك دوودڵم لەوەی پێشبینی لەبارەی داهاتووە بكەن. بەڵام ئەگەر ڕابردوو پێشەكی بێت بۆ داهاتوو (كە ئەمە قسەی شكسپیرە لە شانۆی گەردەلوول) ئەوا زەحمەتە بڵێین نەبوونی ئازادی شان بە شانی سەرمایەداری بەردەوام نابێت، بە تایبەتی كە لە ئێستادا و لە سەرتاسەری جیهاندا دیموكراسی هەڕەشەی لەسەرە و مافەكانی مرۆڤیش لە مەترسیدان.
