پڕۆفیسۆر ئارشین ئەدیب - مۆقەدەم، كە بە یەكێك لە گەنجترین و كاریگەرترین ئەكادیمیستەكانی بریتانیا دادەنرێت، خاوەنی پاشخانێكی دەوڵەمەندی زانستییە لە زانكۆكانی ئۆكسفۆرد، كامبریج و هامبۆرگ. كتێبە ناودارەكانی وەك «ئێران چییە؟» و «ئایا ژیریی دەستكرد ڕەگەزپەرستە؟»، لەگەڵ سەرپەرشتیكردنی زنجیرە بڵاوكراوەكانی زانكۆی كامبریج بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، پێگەیەكی بێوێنەیان لە ناوەندە فیكرییەكاندا پێ بەخشیوە. ئەو تەنیا لە هۆڵەكانی زانكۆدا نەمایەوە، بەڵكو وەك شرۆڤەكارێكی قووڵ لە میدیا جیهانییەكانی وەك (BBC، CNN، Al Jazeera و Guardian) دەركەوتووە و تیشكی خستووەتە سەر پاتۆلۆژیای دەسەڵات و دەروونناسیی سیاسیی وڵاتان. بۆ قسەكردن لەسەر دەرەنجامەكانی ئەو شەڕەی ئێستا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گرتووەتەوە، ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر ئارشین ئەنجام.

 

 

 

* وێڕای ناوزەدكردنی هەڕەشەكانی گەرووی هورمز لەلایەن ئێرانەوە وەك دۆكتراینێكی بەرگری، هێرشە مووشەكی و درۆنییەكان بۆ سەر هەرێمی كوردستان و دەوڵەتانی ناوچەكە بەردەوامن. ئایا ئەمە تەنیا جێبەجێكردنی ستراتیژییە كۆنەكەیەتی لە واقیعدا؟

- لە ڕاستیدا، تاكتیك و ستراتیژییە گشتییەكانی ئێران لە ناوچەكەدا، كاتێك دەخرێنە ژێر وردبینیی شیكارییە سیاسییەكانەوە، بە ئاسانی تێگەیشتنیان بۆ دروست دەبێت. ئەم وڵاتە لە ئێستادا ڕووبەڕووی هەڕەشەی ڕاستەوخۆی دوو هێزی گەورە بووەتەوە، كە مێژوویەكی دوور و درێژیان لە بەرپاكردنی جەنگ و وێرانكاریدا هەیە. ئێران، وەك هەر دەوڵەتێكی دیكە، بینەری ئەو هێرشە جینۆسایدئامێزانە بووە كە ئیدارەی بنیامین ناتانیاهۆ لە غەززە ئەنجامی دا، لە لایەكی دیكەوە، دۆناڵد ترەمپیش هاوبەشێكی سەرەكیی ئەم هاوكێشە توندوتیژەیە. لای ناتانیاهۆ و ترەمپ، توانای كوشتن و تەختكردنی شارەكان وەك پێوەرێك بۆ هێزی گەورە و سەركەوتن تەماشا دەكرێت.

ئێمە وەك ڕۆژنامەنووس، ڕۆشنبیر و چالاكی مەدەنی، ئەركێكی ئەخلاقیمان لەسەر شانە كە ڕاستییەكان وەك خۆیان ناو بنێین. ناوزەدكردنی ڕەفتارەكانی ئەوان لە كاتی جەنگدا بە ‹سادیستی›، نەك تەنیا وەسفێكی ڕووت، بەڵكو لە ڕووی شیكارییەكی زانستییەوە كارێكی تەواو دروستە. لەم سۆنگەیەوە، تاكتیكەكانی ئێران وەك وەڵامێكی هاوتا بۆ قەبارەی ئەو هەڕەشانە دەردەكەون كە لەسەر خاكەكەیەتی. دۆكتراینە ستراتیژییەكەی ئێران لەسەر بنەمای تۆڵەكردنەوە لە دەستدرێژییەكان داڕێژراوە، ئەویش لە ڕێگەی لێدانی بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل لەو شوێنانەی كە دەستی ئێرانیان پێدەگات، بەتایبەتی لە ناوچەی كەنداوی فارس. هێرشەكان بۆ سەر ناوچە كوردییەكانی عێراقیش لە چوارچێوەی هەمان لۆژیكدا بوون.

* هەرێمی كوردستان، كە بەشێك نییە لەم شەڕە، بەردەوام دەكرێتە ئامانجی هێرشەكان. چۆن ئەم پەلامارانە لە ناو لۆژیكی ستراتیژیی سەربازی و جەنگ لێكدەدەیتەوە؟ ئایا ئەم دۆخە چ مەترسییەك بۆ ئەكتەرە بچووكەكان دروست دەكات، كاتێك دەكەونە ناو ململانێ هەرێمی و سیاسییەكانەوە؟

- مێژووی سیاسیی ناوچەكە بە ڕوونی پێمان دەڵێت: ئەمە یەكەم جار نییە گرووپە جیاوازەكانی كوردستان دەبنە كەرەستە و ئامرازێك لە كایە گەورەكانی دەسەڵاتدا، كە لە نێوان جەمسەرە ناكۆكەكانی وەك ئێران، عێراق، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بەڕێوە دەچن. ئەم ململانێیانە ڕەگێكی مێژوویی قووڵیان هەیە كە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی شای ئێران لە حەفتاكانی سەدەی ڕابردوو و قۆناغەكانی دوای ئەویش، كە تێیدا هەمیشە كورد وەك كارتێكی فشار لە ململانێ نێودەوڵەتییەكاندا بەكار هێنراوە. تراژیدیای گەورەی كوردانی عێراق لە برینە ساڕێژنەبووەكانی هەڵەبجە و سەردەشتدا بە ڕوونی دەردەكەوێت، ئەو كارەساتە مرۆییە گەورانەی كە ڕژێمی پێشووی عێراق بە هاوكاری و هاندانی ڕاستەوخۆی كۆمپانیا ڕۆژئاواییەكان ئەنجامی دان، كاتێك ژێرخانی پێویستیان بۆ بەرهەمهێنانی چەكی كیمیایی بۆ دابین كرد، تا دژی گەلی كورد و سەربازانی ئێران بەكاری بهێنێت. جێگەی داخە كە تا ئێستا جەختكردنەوەی پێویست لەسەر ئەو هاوسۆزییە مرۆییە تێپەڕێنەرەی سنوور لە نێوان هەردوو گەلی ئێران و عێراق نەكراوەتەوە و ڕێوڕسیمێكی هاوبەش، یان یادگارییەكی نیشتمانیی یەكگرتوومان نییە، بۆ نیشانەكردنی ئەو مێژووە پڕ لە ئازارە. لە ڕوانگەی شیكارییەوە، دەكرێت بڵێین: پارچەپارچەكردنی ئێران ئامانجێكی ستراتیژیی كۆتایی حكومەتەكەی ناتانیاهۆیە، چونكە ئیدارە توندڕەوەكەی ناتانیاهۆ تەنیها كاتێك دەتوانێت پڕۆژەی «ئیسرائیلی گەورە» جێبەجێ بكات، كە هێزە بەرپەرچدەرەوە و كاریگەرەكانی وەك ئێران و هاوپەیمانەكانی، لەگەڵ گەلی فەلەستین و توركیای سەردەمی ئەردۆغان، لە گۆڕەپانی ململانێكاندا لاواز بكرێن، یان بە تەواوی لە ناو ببرێن. ئەم ململانێیانە نیشاندەری ئەوەن كە ناوچەكە لە بەردەم قۆناغێكی نوێی دابەشكاریی سیاسی و سەربازیدایە.

* گرژییەكانی نێوان ئێران، ئیسرائیل و ئەمریكا خەریكە عێراق دەكەنە گۆڕەپانی شەڕ. ئایا ئەمە تەنیا ململانێیەكی سنووردارە، یان ئاماژەیە بۆ بڵاوبوونەوەی جەنگێكی ناوچەیی گشتگیر كە هەمووان دەگرێتەوە؟

-هەر كەسێك كەمترین شارەزایی لە مێژووی جیۆپۆلیتیكی ناوچەكەدا هەبێت، تێدەگات كە ئەم ململانێیە بەرەو هەڵكشانێكی بێوێنەی ناوچەیی و جیهانی هەنگاو دەنێت. هیچ گومانێك لەوەدا نییە كە ئێران ئەمجارە زنجیرەی «بەرزترین ئاستی گرژییەكان» (Maximal Escalation) ناشكێنێت، چونكە ئەزموونی ڕابردوو سەلماندی كە سیاسەتی «ددانبەخۆداگرتن» و هەوڵدان بۆ هێوركردنەوەی دۆخەكە، نەك هەر نەبووە هۆی پاراستنی بەرژەوەندییەكانی، بەڵكو نەیتوانی ڕێگری لە تیرۆركردنی زانایانی ئەتۆمی، كوشتنی فەرماندە سەربازییەكان، بۆردومانكردنی نوێنەرایەتییە دیپلۆماسییەكان و سەپاندنی سزای ئابووریی توند بكات.

ناكرێت ئەم ململانێیە تەنیا وەك شەڕێكی ناوخۆیی ناوچەكە ببینرێت، بەڵكو بە هۆی هەژموونی ئێران بەسەر گەرووی هورمز و توانای پەكخستنی ڕەوتی وزەی جیهانی، وەك قەیرانێكی نێودەوڵەتی دەردەكەوێت. ئەگەر لە حەفتاكانی سەدەی ڕابردوودا، شێخ ئەحمەد زەكی یەمانی، وەزیری نەوتی سعودیە، توانی لە ڕێگەی «سەپاندنی بایكۆتی نەوت»ـەوە وەك ئامرازێكی دیپلۆماسیی توند بەرانبەر ئەمریكا و ئیسرائیل بوەستێتەوە، ئەوا ئێستا ئێران و هاوپەیمانەكانی خۆیان لە بەردەم هەمان پێویستیی ستراتیژیدا دەبیننەوە.

جیاوازییەكە لێرەدایە، لەبەر ئەوەی ئێران وەك سعودیەی سەردەمی ١٩٧٣ خاوەنی ئەو جۆرە فشارە ئابوورییە نەرمە نییە، پێیان وایە تەنیا ڕێگە بۆ ناچاركردنی لایەنی بەرانبەر بۆ سازش و ڕێگری لە جەنگی گشتگیر لە داهاتوودا، بەكارهێنانی «هێزی سەربازییە بۆ پەكخستنی هەناردەی نەوت». ئەمەش ستراتیژییەكە بۆ بەرزكردنەوەی تێچووی جەنگ بۆ ئەوپەڕی ئاست، تا ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی ناچار بن پێداچوونەوە بە هاوكێشەكاندا بكەن.

* تا چ ڕادەیەك ئەزموونی جەنگی ئێران- عێراق داڕێژەری كولتووری ستراتیژیی ئێرانییە؟ ئەم یادەوەرییە مێژووییە چۆن كاریگەری كردووەتە سەر پەنابردنی تاران بۆ ئامرازە ناهاوسەنگەكانی وەك درۆن و مووشەك بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەكانی ئەمڕۆ؟

- دەوڵەتەكان لە ڕاستیدا وێنایەكی گەورەكراوی تاكەكانن، ئەوان خاوەنی تێڕوانین، بەرژەوەندی و ناسنامەی تایبەت بە خۆیانن كە ڕەفتارەكانیانی پێ دەناسرێتەوە. دەوڵەتی ئێرانیش، بە هەمان شێوە، هەڵگری كۆمەڵێك نیشانەی نۆرماتیڤ و ماددییە كە شیكردنەوەیان دەبێتە كلیلێك بۆ تێگەیشتن لە «دەروونناسیی ناسیۆنالیزمی ئێرانی» و دۆكترینە ستراتیژییەكەی. زۆرێك لە ڕەفتارەكانی ئێستای تاران ڕەگیان لە «میتا-مێژوو»یەكی قووڵدا هەیە، كە لێوانلێوە لە ڕووبەڕووبوونەوەی هەژموونی ئیمپریالیستی و جەنگ و پشتگوێخستنی نێودەوڵەتی. لەم چوارچێوەیەدا، جەنگی ئێران-عێراق تەنیا ڕووداوێكی مێژوویی تێپەڕبوو نییە، بەڵكو ئەزموونێكی بونیادنەرە كە شێوازی خوێندنەوەی نوخبەی ئێرانی بۆ چەمكەكانی «هەڕەشە، سەروەری و مانەوە» داڕشتووە.

ئەم جەنگە تێڕوانینی «تەنیایی ستراتیژی» لە لای ئێران چەسپاند، چونكە تاران لە گۆشەگیرییەكی بێوێنەدا دژی ڕژێمێكی وەك عێراق دەجەنگا كە لەلایەن هێزە ناوچەیی و جیهانییەكانەوە بە چەكی هەرە پێشكەوتوو پڕچەك كرابوو. لەم هەستی «تەنیاییە ستراتیژییەوە»، دەتوانین بەردەوامییەكی ماددی و دۆكتریناتی ڕوون لە هەشتاكانەوە تا ئەمڕۆ بەدی بكەین. ئێران هەر لە ناو جەنگەكەدا دەستی بە تاقیكردنەوەی فڕۆكە بێفڕۆكەوانە سەرەتاییەكان كرد، چونكە جەنگەكە خاڵە لاوازەكانی لە هێزی ئاسمانی و دەریاییدا دەرخست، ئەمەش وای كرد تاران بەرەو بەرهەمهێنانی سیستمە «كەم تێچوو و ناوخۆییەكان» هەنگاو بنێت، كە دواتر گۆڕا بۆ دۆكترینێكی سەربازیی چەسپاو كە مووشەك و درۆن وەك ئامرازی سەرەكیی «بەرپەرچدانەوە» دەبینێت. ئەمڕۆ، ئەم ئامرازانە تەنیا كەرەستەی لاوەكی نین، بەڵكو بڕبڕەی پشتی ستراتیژیی ئێرانن بۆ پەكخستنی لۆجستی و ماندووكردنی ئابووریی نەیارە پێشكەوتووەكانیان. هاوكات ئێران لە ڕێگەی سیستمی هاوپەیمانییەكانیەوە، هەستی تەنیایی ستراتیژیی گۆڕیوە بۆ گوتاری «تەوەرەی بەرگری».

* ئایا هێزە نێودەوڵەتییەكان بۆ ئەگەری پەككەوتنی گەرووی هورمز ئامادەن؟ یان قەیرانێكی درێژخایەن لەم شادەمارە ستراتیژییەدا، كەموكووڕییە پێكهاتەییە قووڵەكانی سیستەمی جیهانی و ئاسایشی وزە دەخاتە ڕوو؟

-ڕاستییە شیكارییەكان لەم پرسەدا گەلێك ڕوون و حاشاهەڵنەگرن، بەڵام كێشە جەوهەرییەكە ئەوەیە كە ئێمە لەبەردەم دوو ئیدارەی سیاسی لە «واشنتۆن و تەلئەبیب»داین كە لەناو «وەهمەكانی خۆیاندا» قەتیس ماون. ئەم سەركردانە بڕوایان وایە دەتوانن تەنیا لە ڕێگەی داڕشتنی گوتاری جەنگ و كۆنتڕۆڵكردنی میدیاوە، واقیعێكی نوێ لەسەر زەوی بخوڵقێنن. من ئەم دۆخە بە «وەهمی پاتۆلۆژی» ناوزەد دەكەم، چەمكێك كە لە توێژینەوە نوێیەكانمدا سەبارەت بە فەلسەفەی ژیریی دەستكرد (ئەفسانەی ژیریی دەستكردی باش، ٢٠٢٥) بە وردی باسم لێوە كردووە.

ئەم وەهمە پاتۆلۆژییە، گوتارێكی سیاسیی غروورە كە بە تەواوی لە ڕاستییەكان و ئەزموونە مەیدانییەكان دابڕاوە. بۆ نموونە،. بانگەشە بێبنەماكانیان بۆ «گۆڕینی ڕژێم» لە ئێران، یان «لەناوبردنی تەواوەتیی بەرنامەی ئەتۆمی»، وەك سیستمێكی باوەڕی داخراو كار دەكەن، كە تەنیا لەناو بازنەی میدیا هاوسۆزەكاندا دەنگ دەدەنەوە و جێگە بە ڕاستییە ئاڵۆزەكان لێژ دەكەن. ئەم داینامیكیەتە لە ژێر سێبەری گوتاری «سەروەریی ناوازە»دا (Sovereign Exceptionalism) گەشەی كرد، كە ئەمریكا وەك هێزێكی هەمیشە سەركەوتوو نیشان دەدات و پشتبەستنی جیهانی بە یەكتری فەرامۆش دەكات.

لێرەوە دەبینین كە ئەمە تەنیا سیاسەتی وەهمەكان نییە، بەڵكو بەرجەستەبوونی پاتۆلۆژییەكی ناعەقڵانییە كە هیچ پەیوەندییەكی بە ڕاستیی جیهانەوە نییە. ترەمپ و نەتانیاهۆ هەرچی بڵێن، ڕاستییە تاڵەكە ئەوەیە: هیچ چارەسەرێكی سەربازی بۆ پاراستنی هاتوچۆ لە گەرووی هورمزدا بوونی نییە، ئەگەر ئێران ڕەزامەند نەبێت.

* ئایا لە سایەی هەڵكشانی گرژییەكاندا دەرفەتی هێوركردنەوە ماوە، یان بەرەو ناسەقامگیرییەكی درێژخایەن دەڕۆین، كە نەخشەی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ ساڵانی داهاتوو دووبارە دادەڕێژێتەوە؟

- ناوچەی ڕۆژئاوای ئاسیا بەرەو گۆڕانكاریی ڕیشەیی هەنگاو دەنێت و تێیدا چەندین تێڕوانینی كۆن خەریكە تێكدەشكێن. ئەو سایە ئەمنییەی ویلایەتە یەكگرتووەكان دوای ساڵی ١٩٩١ بونیادی نا، نەیتوانی ئەو ئارامییە دەستەبەر بكات كە وڵاتانی كەنداو ملیاران دۆلاریان بۆ تەرخان كرد. شێوازی ئاسایشی جیاكەرەوە كە لەسەر بنەمای دوورخستنەوەی ئێران و عێراق لە هاوكێشەكان بونیاد نرابوو، تووشی هەرەسی گەورە بووە. ناعەقڵانییە وا بپێورێت كە دەكرێت هێرش بكرێتە سەر وڵاتێك كە درێژترین كەناراوەی لەسەر كەنداوی فارس هەیە، بەبێ ئەوەی كاردانەوەی مەترسیداری بۆ سەر ئەو وڵاتانە هەبێت كە بنكەی سەربازیی ئەمریكیان تێدایە لەبەر چاو بگیرێت. تاقیكردنەوەی «ئاشتیی ئەمریكی» تەنیا ئەزموونێكی كاتی و كورتخایەن بوو، هێرشەكانی ئەم دواییەش سنوورداریی ئەم هێزەیان بە ڕوونی سەلماند. دۆناڵد ترەمپ وەك ئەو سەرۆكە دەچێتە مێژووەوە كە متمانەی بە هاوپەیمانیی ئەمریكا وەك سەرچاوەی پاراستنی بەردەوام تێكشكاند. لە ئەنجامدا، چین و ڕووسیا دەبنە براوەی ڕاستەقینەی ئەم هاوكێشە نوێیە و شكستی سیاسەتەكانی ئەمریكاش بەرجەستە دەبێت.