د.مورشید خەزنەوی پسپۆڕ لە شەریعەت و زانستە ئیسلامییەكان بۆ گوڵان: سەرۆك بارزانی وەك ڕێبەرێكی نەتەوەیی، توانیویەتی بیری نەتەوەیی بكاتە چەترێكی كۆكەرەوە بۆ هەموو پارچەكانی كوردستان
لە كایەی سیاسی و مەعریفیی كوردیدا، كەمن ئەو كەسایەتییانەی بتوانن لە یەك كاتدا نوێنەرایەتیی ڕەسەنایەتیی ئایینی و دیدگەی كراوەی نەتەوەیی بكەن. لەم دیمانە تایبەتەدا، میوانداریی زانا و بیرمەندێك دەكەین كە لە بنەماڵەیەكی پڕ لە زانست و قوربانیدانەوە هاتووە «دكتۆر مورشید خەزنەوی» كوڕی شەهید شێخ مەعشوق خەزنەوی.
دكتۆر مورشید خەزنەوی، كە هەڵگری بڕوانامەی دكتۆرایە لە زانستە ئیسلامییەكاندا، تەنیا وەك كەسایەتییەكی ئایینی و پسپۆڕی شەریعەت دەرنەكەوتووە، بەڵكو وەك دەنگێكی عەقڵانی و میانڕەو، هەمیشە هەوڵی داوە، ئایین و ئایدیۆلۆژیا بخاتە خزمەت پرسی ڕەوای گەلەكەی. ئەو كە ئەزموونی وتارخوێنیی لە شارە گرنگەكانی وەك حەسەكە و دیمەشق هەبووە و خاوەنی پێگەیەكی كۆمەڵایەتی و ئایینیی بەهێزە، لەم دیمانەیەدا بە وردی و بە دیدگەیەكی ستراتیژییەوە دەچێتە ناو قووڵایی پرسە چارەنووسسازەكان.
* تا چەند گۆڕانكاری و شەڕەكان پرسی كوردییان لە بابەتێكی ناوخۆییەوە گۆڕی بۆ پرسێكی نێودەوڵەتی؟
- گۆڕانكارییە قووڵەكانی چەند دەیەی ڕابردوو و كزیی دەوڵەتە ناوەندییەكان، پرسی كوردییان لە بابەتێكی ناوخۆیی و پەراوێزخراوەوە گۆڕی بۆ پرسێكی نێودەوڵەتیی كاریگەر، بۆ ماوەیەكی زۆر مافەكانی كورد لە چوارچێوەی سنوورەكاندا دەستبەسەر كرابوون، بەڵام ڕووداوەكان سەلماندیان كە پشتگوێخستنی گەلێكی گەورە، هەڕەشەیە بۆ سەر ئاسایشی هەموو ناوچەكە.
ئەم نێودەوڵەتیكردنە نەك بە ڕێككەوت، بەڵكو بەرهەمی خەباتێكی پڕ قوربانی و دانایی سەركردایەتی بوو لە قۆستنەوەی دەرفەتە مێژووییەكاندا. كورد بە ڕووبەڕووبوونەوەی تیرۆری نێودەوڵەتی، سەلماندی كە تەنیا هێزێكی سەربازی نییە، بەڵكو كارەكتەرێكی سیاسی و ئەخلاقییە كە دەتوانێت لەژێر سەخترین بارودۆخدا سەقامگیری بپارێزێت.
شەڕەكان پەردەیان لەسەر شكستی سنوورە دەستكردەكان لادا و جەختیان كردەوە كە كێشە نەتەوەییەكان بە زەبری هێز ناسڕێنەوە. ئێستا كە جیهان وەك هاوبەشێكی ستراتیژی سەیری كورد دەكات، بەرپرسیارێتییەكی گەورەتر دەكەوێتە سەر شانیان، ئەویش پێشكەشكردنی دیدگەیەكی سیاسیی یەكگرتوو و پێگەیشتووە بۆ چەسپاندنی مافە ڕەواكانیان. لە كۆتاییدا، ئەم پێگەیەی ئێستا كە بە خوێنی قوربانیان و وردبینیی سیاسی بەدەست هاتووە، دەستكەوتێكی مێژووییە و تەنیا بە یەكڕیزی و دووركەوتنەوە لە پەرتەوازەیی دەپارێزرێت.
* ڕۆڵی سەرۆك بارزانی لە پرسی نەتەوەییدا چییە و تا چەند توانیویەتی بەشەكانی كوردستان نزیك بكاتەوە؟
- قسەكردن لەسەر ڕۆڵی سەرۆك مەسعود بارزانی، قسەكردنە لەسەر قۆناغێكی زیندووی مێژووی هاوچەرخی كورد، كە وەك ڕێبەرێكی نەتەوەیی، توانیویەتی لە ناو جەرگەی ئاڵۆزییە سیاسی و ئەمنییەكانی ناوچەكەدا، پارێزگاری لە ناسنامەی نەتەوەیی كورد بكات، بارزانی جەختی لەسەر ئەو ڕاستییە كردەوە كە كورد سەرەڕای دابەشكاریی جوگرافی، یەك نەتەوەی خاوەن یەك چارەنووسە.
سەرۆك بارزانی لە ڕێگەی دیپلۆماسییەت و پێگەی سیاسیی خۆیەوە، بووەتە پردی پەیوەندی و گفتوگۆ لە نێوان هێزە كوردییەكانی پارچە جیاوازەكاندا، یەكێك لە دیارترین دەستكەوتە ئەخلاقی و نەتەوەییەكانی، هەوڵە بەردەوامەكانی بووە بۆ ڕێگریكردن لە خوێنڕێژیی ناوخۆیی و كەمكردنەوەی گرژییەكان، چونكە پاراستنی تەبایی نێوان كوردانی بە بنەمای كەرامەت و مانەوە زانیوە.
هەرچەندە نزیككردنەوەی بەشەكانی كوردستان پڕۆژەیەكی گشتگیرە و پێویستی بە ئیرادەی هەموو لایەك هەیە، بەڵام سەرۆك بارزانی توانیویەتی بناغەیەك بۆ ئەو ڕوانگە نەتەوەییە دابنێت، كە یەكگرتن لەپێش دابەشبوون دادەنێت. كار و تێكۆشانیشی بەشێكی سەرەكییە لەو ڕێڕەوە مێژووییەی كە ئامانجی كۆكردنەوەی هێز و وزەی كوردە لەپێناو داهاتوویەكی گەشتر. بە كورتی، ڕۆڵی سەرۆك بارزانی لە چەسپاندنی بیری نەتەوەییدا وەك چەترێكی كۆكەرەوە، لە مێژوودا بە درەوشاوەیی دەمێنێتەوە.
* لەم شەڕانەدا، گرنگیی ئەو لۆژیكە چییە كە بارزانی پەیڕەوی كردووە بۆ ئەوەی كوردستان نەبێتە بەشێك لە میحوەرەكانی ململانێ؟
- ناوچەكە لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا، بووەتە گۆڕەپانی ململانێیەكی كراوە لە نێوان هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكاندا، هەر لایەنێكیش هەوڵی داوە لایەنەكانی دیكە پەلكێشی ناو میحوەر و پلانەكانی خۆی بكات، لە هەلومەرجێكی ئاوادا، بڕیاری سیاسیی زیرەكانە ئەوەیە كە گەلەكەت لەو شەڕانە دوور بخەیتەوە، كە هیچ پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆت پێیانەوە نییە و نەیانگۆڕیت بۆ سووتەمەنیی ململانێكانی دیكە. لێرەدا گرنگیی ئەو ڕێبازەی سەرۆك مەسعود بارزانی دەردەكەوێت كە ڕێگری كرد لەوەی كوردستان بكەوێتە ناو میحوەرەكانی شەڕەوە.
ئەم ڕەفتارە تەنیا هەڵبژاردنێكی سیاسی نەبوو، بەڵكو هەڵبژاردنێكی ستراتیژی بوو بۆ پاراستنی سەقامگیریی ناوخۆ، پاراستنی دامەزراوەكانی هەرێم لە هەڕەشەی لاوازبوون و دوورخستنەوەی گەل بوو لە ئاكامی ئەو شەڕە گەورانەی كە لە توانای هەرێم زیاترن. چونكە چوونە ناو میحوەرەكانی ململانێ بە واتای لەدەستدانی سەربەخۆیی بڕیاردان دێت، كە وا دەكات هەرێم ببێتە گۆڕەپانی یەكلاكردنەوەی حیساباتی هێزە دەرەكییەكان.
لەبەر ئەمە، سیاسەتی «بێلایەنییەكی ئەرێنی» بووەتە پارێزەرێك بۆ هەرێم لە شەڕی وەكالەت (نیابەتی)، و وای كردووە هەولێر ببێتە ناوەندێكی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی نەك گۆڕەپانی شەڕ، ئەم ڕێبازە وێنەی كوردی لەبەردەم جیهاندا پاراستووە و پیشانی داوە كە هێزێكی بەرپرسیارە و هەوڵی زیادكردنی ئاژاوە نادات، بەڵكو سەقامگیری دەخوازێت.
بە گشتی، دووركەوتنەوە لە میحوەرەكان بە واتای دابڕانی سیاسی نایەت، بەڵكو بە واتای پاراستنی سەربەخۆیی بڕیاردان و پاراستنی ناوخۆی هەرێم دێت لە گەشەكردنی شەڕی نیابەتی و بەوەكالەت.
* لەو وڵاتانەی كورد تێیاندا دابەش كراوە و توندبوونی تایفەگەری تێیاندا زیاد دەكات، پێویستە كورد چی بكات؟
- زیادبوونی تایفەگەری لە ناوچەكەدا تەنیا كێشەیەكی كۆمەڵایەتی نییە، بەڵكو گۆڕانكارییەكی سیاسیی قووڵە كە هاوسەنگیی هێز دەگۆڕێت، لەم هەلومەرجە ئاڵۆزەدا، بەرپرسیارێتیی كورد قورستر دەبێت؛ چونكە كورد مێژوویەكی دوور لە شەڕی مەزهەبیی هەیە و هەمیشە وەك فاكتەرێكی ئارامی و هاوسەنگی ناسراوە.
زیرەكیی كورد لەوەدایە ئەم ڕۆڵە بپارێزێت و نەبێتە بەشێك لە ململانێیەكی تاییفی كە نە سوودی بۆ داهاتووی خۆی هەیە و نە بۆ ناوچەكە. چوونە ناو ئەم جۆرە جەنگانە بەواتای لەدەستدانی سەربەخۆیی بڕیاردان و بوون بە سووتەمەنیی یاریی هێزە ناوچەییەكان دێت، بە پێچەوانەوە، پەیوەستبوون بە ناسنامەی نەتەوەیی و پاراستنی «بێلایەنییەكی ئەرێنی»، پێگەی كورد وەك هێزێكی سەربەخۆ بەهێزتر دەكات.
لە ڕووی كۆمەڵایەتییەوە، كۆمەڵگەی كوردی فرەڕەنگە و پاراستنی ئەم پێكەوەژیانە پێویستی بە هۆشیاریی سیاسی و دامەزراوەی مەدەنی هەیە. لە ڕووی ئایینییشەوە، تایفەگەری «فیتنە»یە و كۆمەڵگە هەڵدەوەشێنێتەوە، بۆیە پێویستە كورد ببێتە دەنگی عەقڵ و فاكتەری ئارامكردنەوەی قەیرانەكان. بە كورتی، هێزی كورد لەوەدایە كە نەبێتە لایەنگری هیچ جەمسەرێكی مەزهەبی، بەڵكو وەك چەترێكی هاوسەنگ بمێنێتەوە، كە ئەمەش ڕێز و كاریگەرییان لە داهاتوودا زیاد دەكات.
* كورد چۆن دەتوانێت هاوسەنگیی هەرێمی و قەوارەكەی خۆیشی بپارێزێت؟
- پاراستنی هاوسەنگیی هەرێمی لە ناوچەیەكی یەكجار ئاڵۆزی وەك ناوچەی ئێمەدا، ئەگەرچی كارێكی ئاسان نییە، بەڵام بۆ كورد پێویستییەكی بوونییە (وجوودی). ئەو جوگرافیایەی تێیدا دەژین، لەلایەن هێزە هەرێمییە گەورەكانەوە دەورە دراوە، كە هەر یەكێكیان بەرژەوەندیی تایبەتی خۆیان هەیە، بۆیە هەر تێكچوونێك لەم هاوسەنگییەدا، ڕاستەوخۆ كاردانەوەی لەسەر گەلی كورد و داهاتووە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكەی دەبێت. بەڕێوەبردنی ئەم هاوسەنگییەش، پێویستی بە دیدگەیەكی سیاسیی پێگەیشتوو و خوێندنەوەیەكی ورد بۆ گۆڕانكارییەكان هەیە.
هێزی كورد لەوەوە نایەت لایەنگریی میحوەرێك بكات دژی میحوەرێكی دیكە، بەڵكو لە توانای بنیادنانی پەیوەندییەكی هاوسەنگ لەگەڵ هەموواندا سەرچاوە دەگرێت، بەبێ پاشكۆیەتی و دوژمنایەتییەكی دەستكرد. لەگەڵ گۆڕانی سیاسەتی دەوڵەتەكان و وەرچەرخانی هاوپەیمانیەتییەكاندا، دەبێت بەرژەوەندیی گەلی كورد وەك بنەمایەكی نەگۆڕ بمێنێتەوە، ئەمەش پێویستی بە سیاسەتێكی دەرەوەی واقیعی هەیە، كە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش، ڕێزگرتن لە سەروەریی ئەوانیتر و دووركەوتنەوە لەو ململانێیانە بێت، كە خزمەت بە داهاتووی نەتەوەكە ناكەن. هەروەها، پاراستنی قەوارەی كورد بەبێ یەكڕیزیی ناوخۆیی نایەتە دی. ماڵێكی لەتكەراو ناتوانێت ڕێزی خۆی بەسەر كەسدا بسەپێنێت، بەڵام ماڵێكی تەبا و یەكگرتوو توانای وتووێژ و پاراستنی خۆی لە فشارەكان هەیە، بۆیە بەهێزكردنی یەكڕیزیی نیشتمانی، پتەوكردنی دامەزراوەكان و كەمكردنەوەی گرژییە ناوخۆییەكان، توخمە سەرەكییەكانی بنیادنانی هێزێكی سیاسیی بەردەوامن.
لە ڕوانگەیەكی ستراتیژییەوە، ئابوورییەكی بەهێز یەكێكە لە گرنگترین ئامرازەكانی پاراستن. ئەو كۆمەڵگەیەی لە ڕووی ئابوورییەوە پشت بە خۆی دەبەستێت، كەمتر ڕووبەڕووی باجگیریی سیاسی (الابتزاز) دەبێتەوە و توانایەكی زیاتری بۆ بڕیاردانی سەربەخۆ دەبێت. هەر بۆیە وەبەرهێنان لە ژێرخان، پەروەردە، وزە و كەرتی تایبەتدا، بەشێكی جەوهەرییە لە پاراستنی قەوارەكە و تەنیا پڕۆژەیەكی گەشەپێدان نییە.
كورد ئەمڕۆ لەبەردەم دەرفەتێكی مێژووییدایە تا خۆی وەك هێزێكی بەرپرسیار بە جیهان بناسێنێت، هێزێك كە توانای بەڕێوەبردنی كاروباری خۆی، بنیادنانی پەیوەندیی هاوسەنگ و پاراستنی گەلەكەی هەبێت بەبێ چوونە ناو سەركێشیی سیاسییەوە. ئەگەر كورد بتوانێت دانایی سیاسی، یەكڕیزیی ناوخۆیی و هێزی ئابووری پێكەوە گرێ بدات، ئەوا شوێنێكی جێگیر و شایستە لە داهاتووی ناوچەكەدا بۆ خۆی مسۆگەر دەكات.
* هەڵوێستی كورد لە ڕۆژئاوا بەرانبەر بە هێرشەكان بۆ سەر هەرێمی كوردستان چۆن لێك دەدەیتەوە؟
- هەڵوێستی گەلی ڕۆژئاوا بەرامبەر هێرشەكان بۆ سەر هەرێمی كوردستان، گوزارشتێكی ڕاستگۆیانەیە لە هاوسۆزیی نێوان دوو بەشی نەتەوەیەكە لە كاتی تەنگانەدا و، خوێندنەوەیەكی ورد نیشان دەدات، كە ڕۆژئاوا بە سەركردایەتی و گەلەوە، بە بەیاننامەی فەرمی و خۆپیشاندانی جەماوەری، جەختیان لەوە كردەوە كە ئاسایشی هەرێم بەشێكی دانەبڕاوە لە ئاسایشی گشتیی كورد. ئەم هەڵوێستە لە كاتێكدایە كە ڕۆژئاوا خۆی لە واقیعێكی سیاسی و ئەمنیی یەكجار ئاڵۆزدایە، بەهۆی فشارە هەرێمییەكان و دانوستان لەگەڵ دیمەشق، مەودای جووڵەی سیاسیی یەكجار تەسكە. سەرەڕای ئەمانەش، دوودڵ نەبوونیان لە پشتیوانیكردنی هەرێم، قووڵایی ئەو ویژدانە نەتەوەییە دەسەلمێنێت كە لە كاتی مەترسیدا هەمووان یەك دەخات و بەرپرسیارێتیی هاوبەش دەجووڵێنێت.
لە لایەكی دیكەشەوە، هەرێمی كوردستان لە قۆناغە سەختەكاندا هەمیشە پشتیوانیی سیاسی و مرۆیی بۆ ڕۆژئاوا دابین كردووە و دەرگای بۆ ئاوارەكانیان واڵا كردووە، ئەم ئاڵوگۆڕە لە هەڵوێستەكاندا دووپاتی دەكاتەوە كە پەیوەندییەكانیان كاتی و سەرپێیی نین، بەڵكو پەیوەندییەكی نەتەوەیی، برایانە و چارەنووسێكی هاوبەشن، ئەگەرچی بارودۆخی سیاسیی هەر گۆڕەپانێك جیاواز بێت.
ئەوەی ئەمڕۆ پێویستە، هێشتنەوەی ئەم هێڵە پشتیوانییە و بەڕێوەبردنی جیاوازییەكانە بە ڕۆحێكی بەرپرسیارانە. پرسی كورد لە هەر سنوورێكی دەستكرد و هەر ململانێیەكی تاكتیكی گەورەترە. ئەوەی زمان، كولتوور، خوێن و چارەنووس كۆمان دەكاتەوە، زۆر لە جیاوازیی هاوپەیمانییەتی یان كارە لەپێشینەكان بەهێزترە. ئەم هاوسۆزییەی ڕۆژئاوا پەیامێكی ڕوونە: نەتەوەی كورد هەرچەندە لە قەیراندا بێت، هێشتا دەتوانێت لە كاتی مەترسیدا وەك یەك جەستە پێكەوە بوەستێت.
* چۆن دەكرێت دروشمی یەكبوون و یەكگرتوویی لە گوتارەوە بگوێزرێتەوە بۆ پراكتیزەكردن؟
- دروشمی «یەكبوون» یەكێكە لە پڕبەكارهێنەرترین چەمكەكان لە گوتاری كوردیدا، بەڵام زۆرجار وەك دروشمێكی بێ كردار ماوەتەوە، یەكگرتوویی تەنیا ئاواتێكی ڕۆمانسی نییە، بەڵكو پڕۆژەیەكی سیاسی و كۆمەڵایەتیی ستراتیژییە كە پێویستی بە ئیرادەیەكی ڕاستەقینە و دامەزراوەی نیشتمانی هەیە بۆ ئەوەی ببێتە واقیع.
بۆ گۆڕینی ئەم دروشمە بۆ پراكتیكی، پێویستە بەم هەنگاوانەدا تێپەڕین:
یەكەم: دداننان بە واقیعی جیاوازیی بارودۆخ و هاوپەیمانیەتییەكانی هەر پارچەیەكی كوردستان. یەكێتیی ڕاستەقینە لەسەر سڕینەوەی جیاوازییەكان بنیاد نانرێت، بەڵكو لەسەر لێكتێگەیشتن و بەڕێوەبردنی ئەو جیاوازییانە بنیاد دەنرێت، بە جۆرێك كە بەرژەوەندیی نەتەوەیی تێدا پارێزراو بێت.
دووەم: بنیادنانی متمانە لە ڕێگەی هەڵوێستی بەرپرسیارانەوە. متمانە تەنیا بە گوتار دروست نابێت، بەڵكو پێویستی بە ڕاگرتنی هەڵمەتە ڕاگەیاندنەكان و بڕینی تۆمەتی خیانەت هەیە. دەبێت متمانەیەك دروست ببێت كە هیچ لایەنێك ئەویتر بە هەڕەشە نەبینێت، تا گفتوگۆ ببێتە بنەمای لێك نزیكبوونەوە.
سێیەم: دروستكردنی چوارچێوەیەكی دامەزراوەیی هەمیشەیی. ناكرێت یەكێتی تەنیا لە كۆنفرانس و كۆبوونەوەی كاتیدا كورت بكرێتەوە، پێویستمان بە دەزگایەكی نەتەوەیی هاوبەش هەیە بۆ هەماهەنگی لە پرسە چارەنووسسازەكانی وەك ئاسایش، پەیوەندییە دەرەكییەكان و میدیا. بەبێ دامەزراوە، یەكێتی هەر بە دروشم دەمێنێتەوە.
چوارەم: ڕێكخستنی گوتاری ڕاگەیاندن. پێویستە «پەیمانی شەرەفی ڕاگەیاندنی كوردی» دابڕێژرێت كە هێڵی سوور بۆ پاراستنی پیرۆزییە نەتەوەییەكان دابنێت و ڕێگری بكات لە بەكاربردنی میدیا بۆ هاندانی ناوخۆیی. لەم پڕۆسەیەدا، ڕۆڵی كۆمەڵگەی مەدەنی و ڕۆشنبیران یەكجار گرنگە بۆ دروستكردنی فشار و پاراستنی هاوسەنگی.
لە ڕوانگەیەكی ستراتیژییەوە، یەكێتی زەرورەتێكی بوونییە. هێزە جیهانییەكان بەپێی ئاستی تەبایی گەلان مامەڵەیان لەگەڵ دەكەن، هەرچەندە ماڵی كورد یەكگرتووتر بێت، توانای زیاتری دەبێت بۆ سەپاندنی ڕێزی خۆی و پاراستنی مافەكانی لە هەر هاوكێشەیەكی سیاسیی ناوچەییدا. گۆڕینی یەكێتی بۆ كردار، پێویستی بە بوێریی سیاسی و لەخۆبردویی هەیە لەپێناو چارەنووسی هاوبەشدا.
* ئایین و ئایدیۆلۆژیاكان چ ڕۆڵێكیان دەبێت لە خزمەتكردنی نەتەوەی كورددا؟
- ئایین و ئایدیۆلۆژیا لە بنەڕەتدا پەیامگەلێكی قووڵن بۆ بنیادنانی مرۆڤ و كۆمەڵگە، بەڵام كاتێك دەكرێنە ئامرازی ململانێ و سەپاندنی هەژموون، لە فاكتەری هێزەوە دەبنە هۆكاری پارچەپارچەبوون، بۆ ئەوەی ئەم دوو چەمكە خزمەت بە نەتەوەی كورد بكەن، پێویستە لە چوارچێوەیەكی نەتەوەیی ڕووندا ڕێك بخرێن، كە ڕێگری لە قۆستنەوەیان بگرێت.
مەترسیدارترین هەڕەشە بۆ سەر كورد، «بەسیاسیكردنی ئایین» و «بەئایینیكردنی سیاسەتە». گۆڕینی ئایدیۆلۆژیا بۆ ناسنامەی جێگرەوە، یەكڕیزیی كۆمەڵگە تێك دەدات و دەبێتە دەروازەیەك بۆ دەستێوەردانی دەرەكی. لەكاتێكدا ئایین دەبێت پارێزەری ئەخلاق بێت و ئایدیۆلۆژیاش بیركردنەوە ڕێك بخات، تەنیا «ناسنامەی نەتەوەیی»یە كە پارێزگاری لە بوونی سیاسی و مێژوویی كورد دەكات.
كۆمەڵگەی كوردی بە سرووشتی خۆی فرەڕەنگە (موسڵمان، ئێزدی، مەسیحی، زەردەشتی، عەلمانی، چەپ و لیبڕاڵ). ئەم فرەچەشنییە نەك هەر مەترسی نییە، بەڵكو سەرچاوەی دەوڵەمەندی و هێزە، بە مەرجێك بە دانایی سیاسی بەڕێوە ببرێت. نەتەوە بەهێزەكان وەبەرهێنان لە جیاوازییەكانیاندا دەكەن و ڕێگری دەكەن لەوەی هیچ لایەنێك دیدگەی خۆی بەسەر ئەوانی دیكەدا بسەپێنێت.
ڕۆڵی ڕاستەقینەی ئایین و ئایدیۆلۆژیا لە سێ خاڵی ستراتیژیدا كۆ دەبێتەوە:
1- ببنە سەرچاوەی بەها بەرزەكان بۆ بەهێزكردنی تەبایی كۆمەڵایەتی، نەك هۆكاری تەكفیر و دووركەوتنەوە.
2- وەك ئامرازی هۆشیاریی سیاسی و مرۆیی بەكار بێن، نەك بۆ قۆرخكردنی بڕیار و دروستكردنی كێشەی ناوخۆیی.
3- لەژێر چەتری ناسنامەی نەتەوەییدا كۆ ببنەوە، بە جۆرێك كە كوردبوون ببێتە سەكۆی هەموو جیاوازییەكان.
ئەگەر ئەم هاوسەنگییە بپارێزرێت، ئایین وەك هێزێكی ئەخلاقی و ئایدیۆلۆژیا وەك ئامرازی ڕێكخستنی فكری دەمێننەوە و نەتەوەش لە بەرامبەر تەحەددییەكاندا یەكگرتوو دەبێت. بە پێچەوانەوە، ململانێی ئایینی و ئایدیۆلۆژی كۆمەڵگە لاواز دەكات و دەرفەت بۆ بێگانە واڵا دەكات، تا یاری بە چارەنووسی نەتەوەكەمان بكات.
