د.جەلال ئەحمەد، ئەندامی بازنەی گفتوگۆی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانە، كۆمەڵناسە و مامۆستایە لە كۆلێژی ئەدەبیاتی زانكۆی سەڵاحەدین، لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (كوردستان لە ناو گێژاوی شەڕێكی نەخوازراودا)، بەم جۆرە دیدوتێڕوانین و بۆچوونەكانی خۆی خستەڕوو.

 

لەوێوە دەست پێدەكەم و پێموایە شەڕی ئەمریكا و ئیسڕائیل لەگەڵ ئێراندا بۆ ئێمە لەوە دەرچووە نەخوازراو بێت، بەڵكو شەڕێكی داسەپاوە بەسەر هەرێمی كوردستاندا، هێزە پڕۆكسی و پرۆئێرانییەكانی نێو عێراق لە هێرشكردندا درێخییان نەكردووە، جار جارە ئێران خۆیشی ڕاستەوخۆ گورگایەتی و دێوەزمەیی خۆی نیشانی كورد دەدات، دواتریش پۆزش و پاساوێكی بێ بنەما دەهێنێتەوە، ئێمەش بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخ و تواناكان، دەستمان نەكردووەتەوە، بەو پێیەی جەنگەكە بەرژەوەندییەكی ئەوتۆی جیۆسیاسی و ئابووری بۆ هەرێم و كورد بەگشتی تێدا بەدی ناكرێت، بەڵام بە حوكمی پێگەی جیۆسیاسییەكەی، خەریكە بە تینی ئاگری هەردوولا بسووتێ، كە ئێران دراوسێیەكی بەدگومان و بەهەنجەتە، ئەمریكاش دۆستێكی ڕواڵەتی و بەرژەوەندیخوازە.

ڕاستە هەڵگیرسانی جەنگ كردە و خواستێكی تاكەكەسییە و زیاتر لە بەرژەوەندیی ئەو كەس و لایەنانەدایە كە هەڵیانگیرساندووە، سەرمایەگوزاری لەسەر ئەنجامەكانی و بنیادنانەوەی ئەوەش دەكەن، كە خۆیان تێكیان داوە، بەڵام دەرەنجام و لێكەوتەكانی كۆ و گشتین و بێدەرەتانەكان زیاتر باجەكانی دەدەن، هەر بۆیەش دەبینین «ماركس» سوور بووە لەسەر ئەوەی جەنگەكان ڕەنگدانەوەی ململانێ چینایەتییەكان و كێبڕكێن لەسەر سەرچاوەكانی داهات، هەر جەنگێك كە بەرپا دەكرێت، ئامانجە سەرەكی و دوورمەوداكەی پاراستنی بەرژەوەندییە سەرمایەدارییەكان و پاوانخوازییە لە پشت گوتارێكی درۆینەی نەتەوەیی و دیموكراسییەوە. بۆیەش ئەو قسە هێشتا بەهای خۆی لەدەست نەداوە، كە دەڵێت: «كاتێك دەوڵەمەند و دەستڕۆیشتووەكان جەنگ بەرپا دەكەن، هەژارەكان باجەكانی دەدەن». بە گشتییش لە ڕوانگەی كۆمەڵناسانەوە جەنگ دیاردەیەكی كۆمەڵایەتیییە بەوەی جۆرێك لە ململانێی كۆمەڵایەتی و مەجازی سیاسی و ڕێكخستنێكی دامەزراوەیی و بەكارهێنانێكی میتۆدییانەی توندوتیژی تێدایە و، هەر تەنیا گوزارشت لە ناكۆكی و ململانێیەكی سەربازی ناكات، بەڵكو دیاردەیەكی فرەڕەهەندە و ڕەنگدانەوەی بنیادێكی كۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی و كولتووری و ئایینی/مەزهەبی و ئایدیۆلۆژیشە بە ڕادەیەك، كە كارلێك و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی نێوخۆ و جیهانی دەرەوەش فۆرمەلە دەكاتەوە و، فۆڕمێكی نوێی ژیان دادەهێنێت، ئەمەش بەوپێیەی «دۆركهایم» گوتەنی جەنگ وەزیفەی كۆمەڵایەتی هەن و، زۆرجار دەبێتە هۆی تۆكمەكردنی ناسنامەی نیشتمانی و بەرەوپێشچوون لەڕووی تەكنەلۆژییەوە، كە دەتوانین بڵێین خودی ئێران نموونەیەكی لەم جۆرەیە، كە شەڕ و ئابڵوقەی ئابووریی چەند ساڵە، هۆكارێك بوون بۆ ئەوەی لەڕووی تەكنەلۆژیای سەربازییەوە هەنگاوی گەورە بنێت و، دەمێكە خۆیشی بۆ ئەگەرەكانی بەردەمی ئامادە كردووە، ئەم خۆ ئامادەكردنەش ئەگەر بۆ پاراستنی سەروەری و شەرعییەت بێت، ئاساییە، بەڵام كە تۆ پەلت بۆ دەرەوەی سنوورەكانی خۆت هاوێشت و، دەستتوەردایە كاروباری نێوخۆی وڵاتانی دیكە، دەبێ چاوەڕوانی ئەو ئەگەرانەش بكەیت، جا هەرچەندە و وەك لە وێنای «ماكس ڤێبەر»یشدا هاتووە، كە جەنگێك ئەگەر بۆ پاراستنی دەسەڵات و سەپاندنی هەیمەنە و پاراستنی شەرعییەت بێت، ئاساییە ئاستێك لە توندوتیژیشی تێبكەوێت، بەڵام هەردوو لای ئەمریكی و ئێرانی، لە مەسەلەی پاراستنی شەرعییەت تێیان پەڕاندووە. ئەمریكا كە نەیتوانیوە لە ڕووی ئابوورییەوە پێشبڕكێ لەگەڵ چین بكات و، پێدەچێت تا ڕادەیەك لەو بارەیەوە بێ هیوا بووبێت، بۆیە هەوڵ دەدات بارەكە بە سەپاندنی هەیمەنە بەسەر شادەماری ئابووری و وزەی جیهاندا ڕاست بكاتەوە.

نەمانی ڕژێمی ئێستای ئێران تا ئێرە ئەگەرێكە و، من بە نزیكی نازانم وەها زوو ڕووبدات، ئەمەش بەو پێیەی، كە وەك جێفیر ئەلیكسەندەر لە چوارچێوەی كۆمەڵناسیی شۆك، یا تراوما (صدمە)دا پێیوایە زەبروزەنگ و ناسەقامگیری، دەبنە مایەی دروستكردنی ناسنامەیەكی هاوبەشی بە كۆمەڵ و، بەو واتایەش شەڕێك، كە چوارچێوەیەكی فراوان بەخۆیەوە بگرێت، دەكرێت لە نێوخۆی وڵاتدا كۆدەنگیی كاتی لە هەمبەر دوژمن و هێرشەكانی دەرەوە بۆ سەر وڵاتەكە دروست بكات. لە ئەگەری وەرچەرخانی ئەنجامەكانی ئەم شەڕە بە هەر لایەكدا، وا هەست ناكەم بۆ كورد بە گشتی خێری تێدا بێت، كوردی ڕۆژهەڵات بە دەست كەمینەی توركمان و ژمارەیەكی زۆری ئازەرییەكانەوە، تووشی داوی خۆیان دەبن، ئەمەش بەو پێیەی هێڵێكی تەماسی هەستیاریان لەگەڵ كورددا هەیە، ئێرانیش دراوسێی ئازەربایجان و وڵاتی توركیایە و، بە ئاسانی لێ ناگەڕێت كوردی ڕۆژهەڵات هەناسەیەكی قووڵ هەڵمژن، لەو بارەیەوە ئاژانسەكان باس لە گەلەكۆمەكییەكی پێشوەختە دەكەن لە نێوان توركیا و چەندین وڵاتی دیكەدا بۆ ئەوەی «بەلووچ و كوردەكان» دەستكەوتێكی ئەوتۆیان نەبێت لە ئەگەری گۆڕانی ڕژێمەكەدا. لەو لاشەوە بۆ ئێمە لە هەرێم، ئەگەر ئەمریكا و ئیسڕائیل براوەی شەڕەكە بن، ڕاستە لە دەست ویزەی درۆن و مووشەكەكانی حەشد و شەڕی ئابووری تا ڕادەیەك ڕزگارمان دەبێت، بەڵام پڕۆژەی ئەمریكا وەك دیارە خەریكی دروستكردنەوەی بەرەیەكی سوننیی بەهێزە لە سووریا و عێراق و ئێمەی كوردیش لە هەرێم هاوسنوورین لەگەڵ عەرەبە سوننەكانی هەردوو وڵات و، گەف و گوفی هێزە سوننییەكان لە ناوچە دابڕێندراوەكان و، مشتومڕەكانی نێو پەرلەمان و ڕاوەشاندنی پەنجەی سەرۆكی ئێستای پەرلەمان، ئاماژەی باشیان لێ ناخوێندرێتەوە.

ڕاستیشە دەگوترێت، كورد كە خێری لە شەڕ نەبینیوە، ئێ خۆ خێری زۆریشی لە ئاشتی نەبینیوە، ڕاستییەكەی من لەو باوەڕەدام لە ململانێی نێوان زلهێزەكاندا، نەتەوە سەردەستەكان زۆر زەرەر ناكەن و، ئێتنۆگرووپەكان ڕەنگە زیاتر بكەونە ژێر هەڕەشەی توانەوە و پاشەكشێ. بۆ ئەم قسەیەم عێراق دوای ساڵی 2003 و ڕووخانی ڕژێمی بەعس بە نموونە دەهێنمەوە. سەیركەن نفووزی عەرەبی شیعە لە چ ئاستێكدایە و سوننەكانیش دوای لاوازبوونی دەسەڵاتیشیان، هێشتاش لە بەرانبەر كورد و ئێتنۆگرووپەكانی دیكەی عێراق، خۆیان بە لاواز نابینن، كەچی ئێمەی كورد ئەگەر پاڵپشتیی هاوپەیمانان نەبایە، لە دۆخێكی نەرێنیتردا دەبووین.

سەبارەت بەوەی كورد چی بكات باشە، تا ئێرە ئەوە باش بووە، كە كورد لای خۆیەوە نەچووەتە نێو جەنگەكەوە، بەڵام لە هەمووی خراپتر ئەوەیە، وەك پێویست خۆی بۆ ئەم ئەگەرە ئامادە نەكردووە، گرنگترین شتیش كە بیكات و باشە، ئەوەیە هەوڵی یەكڕێزی و خۆڕێكخستنەوەی نێوخۆیی بدات، تاوەكو بە گوتار و ئەجێندایەكی سیاسیی هاوبەش و سیاسەتێكی سەربازییانەی هاوچەرخ، خۆی بۆ ئەگەرەكان دوای ئەم جەنگە ئامادە بكات، ئەمەش بەوپێیەی دۆخێكی نوێ بەڕێوەیە و دیار نییە ئاخۆ لە بەرژەوەندیی كورددا دەبیت، یان نا!