زۆربەی پێناسەکانی قەیران لە دەوری دۆخێکی نائاساییدا دەسوڕێنەوە کە دەکەوێتە دەرەوەی بازنەی کۆنترۆڵ و بەڕێوەبردن و دەبێتە هۆی پەککەوتن لە کارکردنی دامەزراوەکاندا. قەیرانەکان بە شێوازی جۆراوجۆر پۆلێن دەکرێن، یان بەپێی جۆری هۆکارەکە (سروشتی، مرۆیی، تەکنەلۆژی) یان بەپێی بابەتەکە (ئابووری، کۆمەڵایەتی، سیاسی).

 ئامانجی سەرەکی چالاکیی میدیایی لەم قۆناغەدا دڵنیابوونە لە گەیشتنی ڕێکوپێکی زانیاری دروست، بە لەبەرچاوگرتنی تینوێتی گشتی لە کاتی قەیرانەکاندا بۆ هەموو زانیارییە پەیوەندیدارەکان، لە کاتی جەنگ و قەیرانەکاندا میدیا دەبێتە ئامرازێکی ستراتیژی هاوشان لەگەڵ کردوە سەربازییەکان، وە نەبێت ڕۆڵی تەنیا ئامادەکردنی ڕاپۆرت و هەواڵەکان، بەڵکو گەیاندنی زانیاری دروست بی لایەن بۆ رای گشتی،  میدیا ئامرازێکە بۆ بەڕێوەبردنی ململانێ و بڵاوکردنەوەی پڕوپاگەندە و دەستکاریکردنی زانیاری بۆ بەهێزکردنی خۆڕاگری یان لاوازکردنی دوژمن، هەموو ئەمانە لەکاتێکدا بەرپرسیارێتییەکی رەوش و ئەخلاقی پێشەیی لە خۆ دەکرێت. و بەشێکی دانەبڕاوە لە بڵاوکردنەوە و لێکدانەوەی زانیاری: ئەمەش بە ڕۆڵێکی هۆشیاری و زانیاری دەست پێدەکات، پاشان دەچێتە سەر شیکردنەوەی قەیرانەکان و لێکدانەوەی ڕەهەندەکانی و پێشکەشکردنی ڕێوشوێنی خۆپارێزی.

 

وێستکەکانی قەیران  و شێوازی  ڕووماڵکردنی لە لایان دەزگاکانی میدیا:

 

لەگەڵ دروست بوونی یا سەرهەڵدانی قەیران، دەبێ راگەیاندن و دەزگاکانی میدیا هەوڵ بدەن بە پێدانی زانیاری سەرەتایی بە هاووڵاتیان لەسەر بنەماکانی رەوشی رۆژنامەگەری، و هەوڵدان بە راڤەکردنی هۆکاری سەرهەڵدانی قەیرانەکان و هەوڵدان بۆ وە دەست هێنانی زانیاری، و نابێت ببێتە بەشێک لەو قەیرانە ئەگەر لە وڵاتەکەی رووی نەدابێت، بەڵکو دەبێ بێلایانە بۆ چوونەکان بخاتە روو.

 

رووبەرووبوونەوەی میدیا بۆ قەیرانەکان

·       هەوڵ بداات لە دەنگۆ و هەواڵی ساختە خۆی بەدرو بکرێت بۆ ئەوەی ئارامی بپارێزێت.

·       دەبێ ئاسایشی نیشتمانی و پێداویستییەکانی بپارێزێت.

 

بەگوێرەی هەندێ زانایان کە پێیان  وایە  کەوا قەیران لە سێ قۆناغ پێکدێت:

·       پێش قەیران: ئەمەش بریتییە لە پێشبینیکردنی قەیرانەکە و گرتنەبەری ڕێوشوێنی پێشوەختە بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی.

·       وەڵامدانەوەی قەیرانەکان: ئەمەش بریتییە لە گرتنەبەری ڕێوشوێنەکان بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییە زیانبەخشەکان و سنووردارکردنی مەودای کارکردنی.

·       کرداری دوای قەیران: ئەمەش بریتییە لە لێکۆڵینەوە و هەڵسەنگاندنی ئەوەی ڕوویداوە، چۆن ڕوویداوە، هەروەها داڕشتنی ستراتیژ بۆ ڕێگرتن لە دووبارەبوونەوەی قەیرانی هاوشێوە.

 

بەڵام هەندێ زانایانی دیکە پێیان وایە کە قەیران لە پێنج قۆناغی سەرەکی پێکدێت:

 

·       قۆناغی دیاریکردنی نیشانەکان: زۆرجار نیشانەکانی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە پێش قەیرانێک دەبن، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ڕوودانی ئەگەری، بەزۆری قەیرانەکان بەهۆی گوێنەدان بەم نیشانانە ڕوودەدەن.

·       قۆناغی ئامادەکاری و خۆپاراستن: ئەم قۆناغە بریتییە لە پەرەپێدانی سیناریۆی جۆراوجۆر بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ قەیرانە ئەگەرییەکان و کەمکردنەوەی مەترسییەکانیان.

·       قۆناغی کاردانەوە: ئەمە قۆناغی قەیرانە، کە پلانەکانی خۆپارێزی پێداچوونەوەیان بۆ دەکرێت و دەستکاری دەکرێن بە پشتبەستن بە دۆخی ڕاستەقینە و ڕادەی کاریگەرییەکانی دەرەنجامی و هەوڵەکان بۆ گەڕاندنەوەی دۆخی ئاسایی. قۆناغی چاکبوونەوە: ئەمەش بریتییە لە ئامادەکردن و جێبەجێکردنی بەرنامەکان بە ئامانجی گەڕاندنەوەی وێنەی گشتی ئەرێنی ڕێکخراوەکە لە ڕێگەی چالاکییە بەردەوامەکانی پەیوەندیکردن.

·       قۆناغی فێربوون: ئەمەش بریتییە لە چاودێریکردن و هەڵسەنگاندنی ئەو وانانەی کە دەزگاکانی راگەیاندن لە ئەنجامی قەیرانەکەدا فێری بووە و چۆنیەتی چارەسەرکردنی.

·       گرنگیدان بە لێدوانە فەرمی و سیاسییەکان کە یارمەتیدەرن لە داڕشتنی ڕای گشتی سەبارەت بە قەیرانەکان، داننان بەو هەڵانەی کە لەوانەیە لە کاتی ئۆپەراسیۆنەکانی هۆشداری و فریاگوزاریدا ڕوو بدەن، بەتایبەتی لە حاڵەتی قەیران و کارەساتی سروشتیدا، بۆ بەدەستهێنانی متمانە، و توانای مامەڵەکردن بە شێوەیەکی بابەتیانە و هێمنانە لەگەڵ ڕووداوەکان.

لە لایەکی دیکە دەبێ پەلە بکەن لە بڵاوکردنەوەی خێرای ڕاستییەکان بۆ دروستکردنی ژینگەیەکی تەندروست کە کاریگەرییەکانی قەیران کەم بکاتەوە و بەرپەرچدانەوەی ئەو دەنگۆ نادروستانە بدنەوە کە لە کاتی قەیرانەکاندا گەشە دەکەن، و گرنگیدان بە ڕاپۆرتکردنی دەستبەجێی ڕووداوەکان لە شوێنەکانیانەوە، بوونی لە ناوچە زیانلێکەوتووەکان، و گرنگیدان بە ماددە بینراوەکان.

 

گرنگیدان بە ڕاپۆرتی هەواڵ و شیکاری و شرۆڤە لەسەر قەیرانەکە و پێشهاتەکانی.

 

دەبێ راگەیاندن دوور بێت لە بەخشنەکردنی یان شاردنەوەی زانیاری، بەجۆرێک کە گاریکەری نابەجێ یا سلبی لەسەر هاووڵاتی دروست بکات، وگرنگی بە یەکخستنی ئەو زانیاریانە بدرێت کە سەبارەت بە قەیرانەکە پێشکەش دەکرێن، بە ڕەهەندە جیاوازەکانی،  هەروەها بایەخدان بە چاودێریکردنی بەردەوامی قەیرانەکە و کاردانەوەکانی لە قۆناغە جیاوازەکاندا.

گرنگە کەناڵی پەیوەندی ڕاستەوخۆ لە نێوان میدیا و جەماوەردا دابنرێت بۆ دابینکردنی پێویستی تێگەیشتن و زانینیان سەبارەت بە قەیران و پێشهاتەکانی، و پابەندبوون بە گەیشتنی ئازادی زانیارییەکان بەبێ هیچ سانسۆرێک یان کۆنترۆڵکردنی پێشوەختە، ئەمەش پێویستی بەوەیە ڕۆژنامەنووسان خۆیان لە خۆسانسۆریکردن لە مامەڵەکردن لەگەڵ ڕووداوەکاندا بەدوور بگرن، ئەوەی زۆر گرنگە و دەبێ بەهەند وەربگیرێت ئەویش کارکردن بۆ پاراستنی ئاسایشی ناوخۆ و سەلامەتی هاوڵاتیان و بەرژەوەندییە گرنگەکانیان ،دڵنیابوون لەوەی کە زانیاری و داتای پێویست بە شێوەیەکی گونجاو و بەبێ بۆچوونی پێشوەختە بگاتە هاوولاتیان،پێشکەشکردنی هاوسەنگی دیدگا جیاوازەکان سەبارەت بە قەیرانەکە پێویستە و دەرفەتی گفتوگۆ بڕەخسێت.

 

ئەو ئەرکانە چییە لە کاتی قەیرانەکاندا پێویستە میدیا جێبەجێ بکات:

 

میدیا لە قەیرانە نێودەوڵەتییەکاندا ڕۆڵێکی سەرەکی و دووانە دەگێڕێت، وەک ئامرازێک بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانەکان و داڕشتنی بیروڕای گشتی لە ڕێگەی ڕاپۆرتکردنی ڕاستی و دیپلۆماتی گشتی، یان وەک فاکتەری توندکردنەوەی قەیرانەکان لە ڕێگەی هەستیاریی و بڵاوکردنەوەی دەنگۆوە مامەڵە دەکات. میدیای پیشەیی بەشدارە لە تیشک خستنە سەر ڕەهەندەکانی قەیرانەکە و هێورکردنەوەی بیروڕای گشتی و پشتیوانی لە چارەسەری ئاشتیانە.

ڕۆڵی سەرەکی میدیا لە قەیرانە نێودەوڵەتییەکان بەم شێوەیەن:

 

·       داڕشتن و ئاراستەکردنی ڕای گشتی: میدیا کاریگەرییەکی بەهێزی لەسەر ڕەوتی بیروڕای گشتی هەیە، کە لە بڕیارەکانی سیاسەتی حکومەتدا ڕەنگ دەداتەوە.

·       گەیاندنی ڕاستی زانیاری: پێدانی زانیاری بەڵگەدار و دروست یارمەتی خەڵک دەدات لە ڕەهەندەکانی قەیرانەکە تێبگەن، بەرپەرچدانەوەی دەنگۆ و زانیاری هەڵە دەدات.

·       دیپلۆماتی گشتی: وڵاتان میدیا بەکاردەهێنن بۆ خستنەڕووی گێڕانەوەی خۆیان، هەوڵدەدەن هاوسۆزی نێودەوڵەتی بەدەستبهێنن یان کاریگەری لەسەر لایەنەکانی ململانێکە بدەن.

·       هۆشداری پێشوەختە و خۆپاراستن: تیشک خستنە سەر قەیرانەکان پێش ئەوەی پەرە بسێنن و جەختکردنەوە لەسەر کاردانەوەی ئەگەری.

·       بەڕێوەبردنی قەیرانەکان و کەمکردنەوەی پەرەسەندن: دابینکردنی ڕێبازێکی گشتگیر و بابەتیانە کە یارمەتی کەمکردنەوەی گرژی و ناڕەزایی دەدات، و خەڵک ئارام دەکاتەوە.

 

 

 

مەترسی و بەرنگارەکان

 

لەگەڵ ئەوەی میدیا رۆڵێکی بەرچاو و گرنگی لە ئەستۆیە، بەڵام لە لایەکی دەبێ ئاماژە بەوە بکەین کەوا میدیای ناپیشەیش هەیە  دەتوانێت ببێتە هۆی:

·       زیادبوونی گرژی: توندکردنەوەی ململانێکان لە ڕێگەی هەستکردن یان لایەنگری بەرامبەر بە لایەنێک.

·       بڵاوکردنەوەی ئاژاوەگێڕی: بەتایبەت لەڕێگەی سۆشیال میدیاوە، کە ڕەنگە بۆ بڵاوکردنەوەی ترس و ململانێ بەکاربهێنرێت.

 

بۆیە گرنگە میدیا بۆ ئەوەی ڕۆڵێکی ئەرێنی بگێڕێت، پێویستە پابەندی پیشەیی و وردبینی و خێرایی بێت لە گەیاندنی ڕاستییەکان.