پاشهڕۆژا رۆژههلاتێ كوردستانێ و شهڕێ نۆكه: خواندنهك سایكۆپۆلێتیك
د. نهسرهدین ئیبراهیم گولى*
د سایكۆلۆژیایا مرۆڤاندا خۆزیكا جههكێ تایبهت یێ ههى، بهلێ ب ئهزموون دیاره كو خۆزیك و ئارهزوو ناگههنه بنهجهێ و تشت وهكى مرۆڤى و ب دلێ وى نابن. چونكى زانایێن ههڤچهرخ وهكى پرۆفیسۆر دكتۆر تهقیێ كیمایێ ئهسهدى، بسپۆرێ مێشك و دهماران ل زانكۆیێن ئهمریكا و گهلهكێن دیتر دبێژن ئهڤ جیهانا مهزن لسهر بنهمایێ ههڕهمهكى هاتییه دهیناندن و شانس و ئێقبال ژی رۆلهك مهزن تێدا دگێڕیت د پرۆسێسێن جۆداجۆدایێن گهردوونى و ژ وان ژی رهفتارێن مرۆڤان، و ئهڤه ههمان ئهو تێگههه یێ دناڤ زانستیدا بناڤێ ڕێكهفت دهێتهناڤدێركرن. د ههر ڕێكهفتهكێدا چهندێن فاكتهرێن ههین رۆلێ خۆ دگێڕن و گهلهك ژ وان فاكتهران ژ دهرڤهى دهستههلاتا مرۆڤاندانه و دبیت لدۆماهیكێ دا تشتهك یان رهفتارهك بێته دیتن نهچاڤهڕێكرى.
د شهڕێ نۆكهیێ دناڤبهرا ئهمریكا و ئیسرائیل دگهل ئیرانێ، كو ئهو ژی بهشهكه ژ ڤێ رێكهفتا مه لسهرى ئاماژهپێداى، چاڤهڕێ دهێتهكرن هندهك روویدان چێببن كو نه د هزرا ههر كهسهكێدا بیت و ئێك ژ وان ژی كاودانێ ڕۆژههلاتا كوردستانێ و پاشهڕۆژا وێیه. دبیت گهلهك ژ مه گهلهك چهندهها سیناریۆیا د هزرا خۆ دا دهینین، بهلێ دویر نینه ژ ئێك ژ وان رووى نهدهن، چونكى ههر ڕێكهفت و ڕوویدانهكا فیزیكى یان سایكۆلۆژى و جڤاكى گرێدایه ب چهندهها فاكتهرێن دهرهكى و نافخۆیى كو كۆنترۆلا وان نه د شیانا ههر كهسهكیدایه. لێ دگهل هندێدا ژی فهره مرۆڤ ههمى ئالییان لبهر چاڤ وهرگریت دا بشێت دۆماهیكا رهفتارا كهساتییا سیاسى و جڤاكى بخهملینیت.
د دهمهكیدا كو ئهم كورد د خهیالا خۆ دا خۆزیكێن هندێ دخوازین بهلكۆ پشتى ڤى شهڕى كۆمارا ئیسلامى بههڕفیت یان ژی هیچ نهبیت گهۆڕینهك مهزن بسهردا بێت كو بهلكۆ كورد بشێن دهڤهرا خۆ كۆنترۆل بكهن و بهلكۆ ژی سهرخۆبوونا خۆ ژی رابگههینن وهكى كۆمارا مهاباد، بهلێ بلا ل بیرا مه بیت رۆژئاڤا و وهلاتێن زلهێز ژی چ پلانهك ڕۆهن و ئاماژهیهك بۆ دابهشكرنا ئیرانێ بۆ چهند وهلاتێن بچوویكێن كو ل پاشهڕۆژێدا بۆ وان و ههڤپهیمانێ وان ل دهڤهرێ، ئانكۆ ئیسرائیل، ێ لبهردهست نینه. و ب ههمان ئهندازه ژی ههڕفتنا ئیرانێ ب تنێ ب پشتگرێدان ب بۆردومانێن كو لسهر دام و دهزگههێن لهشكهرى و حكومی و ههتاكۆ كۆشتنا ڕێبهرێ ڤێ كۆمارێ نههند بهرئاقله و ئهگهرا وێ كێمه، ههروهك ل چ جهان ئهڤ چهنده چێنهبییه و چێنابیت. و ل هێڤیبوونا هندێ كو خهلكێ ئیرانێ ژی وهكى چهوا بهرى چهند ههفتیان رابوویه سهرخۆ و ب تووندى ژ لایێ دهزگههێن ئێمناهیڤه هاتییه تهپهسهركرن و ژ گۆتنا هندهك ژێدهران ب دههان هزرا ژ وان هاتینه كۆشتن ژی سههمهك مهزن لنك تاكێ نهڕازیێ ئیرانێ چێكرییه كو وهك دیار ئهڤه چهند رۆژهك ژ شهڕى دهرباز ژی بین و بهرۆڤاژى داخوازێن ئیسرائیل و ئهمریكاى هێشتا خهلكێ ئهو وێرهكى نهدایه خۆ بێنه سهر جههدهیان یان دهست ب گرتنا بارهگههێن لهشكهرى و حكومی بكهن و یان كارهكى بكهن كۆمارا ئیسلامى بههڕفیت. سیناریۆیێن پالدانا هندهك هێزێن وهكى كوردان ژی ئێكه ژ وان ئهگهرێن كو چاڤهڕێ دهێتهكرن كو پشتى پهیوهندییا ترهمپى ب هندهك سهركردێن پارتێن رۆژههلاتا كوردستانێ ئهڤ چهنده ئێك ژ بژاردهیا بیت بۆ لاوازكرنا حكومهتا ئیرانێ. بهلێ پرسیارا كو لڤێرێ دروست دبیت ههرێ ئایا ئهڤ كاره دێ پێش چ دهستكهفتهكێ بیت، ئانكۆ دێ چ گههیته وان كوردێن كو دبیت وهكى شهڕێ مه كوردان دگهل داعشێ ل ههرێما كوردستانێ و رۆژئاڤا هاتییهكرن و ب دههان هزار شههید ههین، قوربانییهك مهزن بدهن؟ ئایا ئهمریكا دێ كۆمارهكا دیتر وهكى مهاباد پێشكهشى كوردان كهت یان دێ وهكى رۆژاڤا و ههسهده شهڕهكێ گران ب وان كهت و لدۆماهیكى ژی بێژیته وان : مه هوین وهكى ئالاڤهك بۆ شهڕێ ئیرانێ بكارئینان و نۆكه كۆمارا ئیسلامییا ئیرانێ نهمایه، ڤێجا ههر ئێك بۆ مالا خۆ؟! ئهگهرێ ههمى بژاردهیهكێ یێ ههى و نهخاسمه كو مه كوردان ئهزموونا دگهل سایكۆلۆژیایا ترهمپى ههى، چ ل ههرێمێ و چ ل رۆژاڤایێ كوردستانێ.
ههر چهنده دهێته گۆتن كو د پهیوهندییا ترهمپێ دگهل پارتێن رۆژههلاتێ كوردستانێ، وان پارتێن كوردى داخوازا مسۆگهركرنا پاشهرۆژا ڤى كارى كرییه بهلێ كا بهلگهنامهیهك فهرمى و نڤێساندى و پهیماننامهیهك دۆكیومێنتكرى؟ ئایا تنێ ب دهڤى و زارهكى و تهلهفۆنهكێ كورد دێ هند ساده بن كو بكهڤنه بن كارتێكرنا ڤێ روویدانێ و بۆ مهرامێن ترهمپى كهڤنه ناڤ ڤى شهڕێ نه سهر دیار و نه بن دیار، و بهلكۆ ژی دووباره وێ شاشیێ بكهن كو نهك تنێ دهڤهرێن كوردى بهلكۆ شهڕێ فارسان ژی ب كوردان بێتهكرن و هزاران لاوێن كورد بێنه كۆشتن و لدۆماهیكێ چارهنڤیسا كوردان وهكى ههسهدێ لێبهێت؟ ئهڤه و ژبلى ئهو دوژمندارییا كو دبیت دناڤبهرا كورد و فارسان ژی پهیدا ببیت.
وهكى دویڤداچۆنا كاودانێ رۆژههلاتا كوردستانێ دئێته كرن نهك تنێ ئیران بهلكۆ ههتاكۆ ئهوێن ئۆپۆزیسیۆنێ ئیرانێ دبینن و ل دهرڤهى ئیرانێ دژین ژی نه دگهل هندێنه كو كورد بگههیته مافێ چارهنڤیسا خۆ. و ل سهر ههمیانڕا ژی كۆڕێ شاهێ گۆڕبگۆڕێ ئیرانێ كو ههر ژ نۆكه و لدهمهكى كو هیچ تشتهك د دهستێ ویدا نهههى گهفان ل كوردێن "جۆداخواز" دكهت، بهلكۆ مرۆڤێن گهلهك ئاسایى ژی ههمان دیتن و بۆچۆن یا ههى. جارهكێ من كۆمێنتهك د سۆشیالمیدایهكێدا دیت كو كهسهكێ كو نێزیكى 47 سالان ل وهلاتێ ئهمریكاى ژیاى نڤێسیبوو " ههكهر كورد داخوازا سهربهخۆیێ و جۆدابوونێ بكهن ئهز ئامادهمه بزڤڕم ئیرانێ و ل دژى كوردان شهڕى بكهم"! بهلێ ئهم كورد لدویڤ قهدهر و شانس و ئێقبالێ كو مه ههى ل دهڤهرهكا جۆگرافیدا دژین كو مرۆڤێن هۆسا ل دهوروبهرى مه دژین، ئهڤه پێنجى سالان دناڤ وهلاتهكێ دیمۆكراسى وهكى ئهمریكا دا ژیاى و تامۆچێژا ئازادیێ و دیمۆكراسیێ دیتى سهبارهت ب ههمان خواست و تشت بۆ كوردان بڤى رهنگى هزر بكهت! راستى ئهم كورد مافدارین گازندا ژ بهخت و ئێقبالێ خۆ بكهین. خۆزى ئهم ل گزیرتهكێ باین كو نه تورك و فارس و عهرهب جیرانێن مه بان و نه كهس دیتر. چونكى ههمان ئهو ههڵوێستى وى تاكى فارس لنك عهرهب و لنك توركهكى ژی یێ ههى. لدهمێ ئهز قوتابیێ دۆكتۆرایێ ل مۆسكۆى جارهكێ عهرهبهكێ كو مامۆستا و خهلكێ بهغداد بى گۆته من:" مه ل عێراقێ زێدهى مافێ وه یێ دایه وه و ل چ بهشهكێ كوردستانێ وه ئهڤ مافه وهرنهگرتییه!"
بهلێ ئهڤه شانس و بهختێ مهیه دگهل نهیارێن مه، و ههمان بهخت و ئێقبال دگهل زلهێزێن جیهانێ، كو ل دهمێ ڕیفراندۆمێ، ئهو پرۆسهیا كو ب دیمۆكراسیترین رهفتارا سیاسى ل جیهانا ئهڤرۆ دهێته هژمارتن، لبهر چاڤێ جیهانێ هێڕشى سهر مه كوردان هاتیهكرن. و ههمان بهخت و شانسێ خراب مه دگهل خۆ ههى كو مه كوردان كهس و لایهن ههبن نهیارێن خۆ بن و خزمهتا دوژمنى ب ئهرك و كارێ خۆ و بهلكۆ ب پیرۆز بزانن و ل شوینا بهرژهوهندیێن نهتهوهیى تنێ هزرێ د بهرژهوهندیێن خۆ دا بكهن. ب هزاران كورد ل رۆژههلاتێ كوردستانێ نهدگهل هندێنه ژ ئیرانێ بێنهجۆداكرن و حهزا فارسپهرستیێ ب سهر كهساتییا واندا زاله.
ڤێجا كورد ل رۆژههلاتا كوردستانێ یێن دناڤبهرا نال و بزمارێدا. ههر بڕیارهكا ئهو بدهن، دێ كارتێكرنهك مهزن لسهر چارهنڤیس و پاشهڕۆژان وان ههبیت. هیچ ئاسۆیهك نینه كو كۆمارا ئیسلامى هۆسا ب سانههى بههڕفیت، و هیچ ڕۆناهییهك ژی ژ سپۆنسهرێن ڤى شهڕى بۆ كوردان دهرنهكهفتیه و كوردان ژی هزرێن مهزن یێن ههین، بهلێ ههرێ ئهڤ ههمى تشته دێ ڤێككهڤن و پاشهڕۆژهكا گهش بۆ كوردان مسۆگهر كهن، لدهمهكى كو نهتهوێن دهڤهرێ كوردان ب ژێدهرێ نهئارامكرن و تێكدانا دهڤهرێ هژمار دكهن و ههكهر لسهر گهلهك تشتا دگهل ئێك ناكۆك ژی بن، د ڤى بابهتیدا پێكڤه كۆك و ئێكدهنگن. ئهم كورد د ئهڤرۆیا دیرۆكێد پێدڤییه ژ نهچارى سهرهدهریێ دگهل ڤى كهتوارى تهحل و دژواردا بكهین و یان بقهتینین و بسۆژین ژ قههرا یان ژی خۆ ل ئاڤ و ئاگرى بدهین و ژناڤ بچین. لێ ههر چهوا بیت و ئهڤ شهڕه ب چ ڕهنگهكێ بیت و بدۆماهیك بێت باشترین و لۆژیكیترین بژارده بۆ كوردا ل رۆژههلات ئهوه خۆ ل هیڤییا قۆناغێن دۆماهیكا ڤى شهڕى بگریت و ش هندێ پشتڕاست بیت ئهڤ حكومهته پشتى ڤان هێڕشێن دژوار ههرێ شیان ههیه ڕابیته سهر پێیێن خۆ و زیانێ بگههینیته كوردان، چونكى ل بیرا مهیه پشتى ههڤپهیمانا صهدام ش كوێت كرییه دهر بهلێ رژێما بهعس هێشتان هند هێز ههبى بشێت زیانهكا مهزن بگههینیته سهرهلدانا كوردان و خهلكێ باشوورى عێراقێ و تاوانێن مهزن ئهنجام داین. پێدڤییه ئهم كورد، وهكى چهوا زانایێن سایكۆلۆژیایا رهفتارى د تیۆرێن خۆ دا ئاماژهى پێددهن، وانه و ئهزموونا ژ رابۆرییا خۆ وهربگرین چونكى ئهزموونێن كوردان ل ههمى پارچێن كوردستانێ وهك ئێكن. ههرچهنده ئهڤ رهفتارا كوردان ریسكه، بهلێ بهایێ خۆ دئینیت چونكى بهرۆڤاژى دێ ب بهایێ ژیانا هزاران پێشمهرگهى و خهلكێ رۆژههلاتێ كوردستانێ بدۆماهیك ئێت، چونكى گهلهك ژ كهسێن سهر ب كۆمارا ئیسلامییا ئیرانێ یا گۆتى ئهم پشتى نهمانا خۆ دێ ئاخهكا سۆتى هێلین، ئهڤه ئانكۆ ههر كهسێ بهردهستێ مه بكهڤیت دێ ژناڤ بهین. ئهگهر رۆژاڤا و ئهمریكا د ئاخفتنێن خۆ دا راستگۆ بن، پشتى رۆژیما كۆمارى ئیسلامى دهرفهت بۆ كوردان ههبیت، نهخاسمه كو ئهزموونێن ههرێم و رۆژاڤایێ كوردستانێ نیشاندایه كو كورد چهند ئاشتیخوازن و پۆتانسیێل و شیانێن پێكڤهژیانێ یا تێدا ههى. ئهڤه خالهكا ئهرێنییه كو نیشان ددهت جیهان دشێت د سیستهمێ نویێ ئیرانێدا پشتا خۆ ب حهزا دیمۆكراسیخوازانهیا كوردان، یاكۆ بهرههمێ ئهزموونهكا تهحلا چهند دهه سالهیا ژیانهكا كۆلهمهرگییا وان لبن گهفێن دهستههلاتێن دیكتاتۆرێن دهڤهرێ، گرێبدهت.
*پرۆفیسۆرێ هاریكار/ زانكۆیا زاخۆ
ئهڤ بابهته ل 6/3/2026 هاتییه نڤێسین.
