ماوەی زیاتر لە دەیەیەكە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست شایەتی وەرچەرخانی جیۆپۆلیتیكی قووڵە كە هاوسەنگیی هێزە هەرێمییەكانی دووبارە ڕێكخستووەتەوە و ژینگەیەكی ئەمنیی فرەڕەهەندی خولقاندووە. ململانێ مێژووییەكان لەگەڵ تەحەددییە نوێیەكانی وەك «تیرۆری فرەسنوور، ئاسایشی وزە، ڕكابەریی ئابووری، جەنگە سێبەرەكان و كێبڕكێی جیهانی بۆ هەژموون» لە ناوچەكەدا ئاوێتە بوون. لەنێو ئەم گۆڕانكارییە خێرایانەدا، هەرێمی كوردستانی عێراق وەك كاراكتەرێكی جیۆپۆلیتیكیی گرنگ لە باكووری عێراقدا دەردەكەوێت، ئەمەش بە هۆی پێگە ستراتیژییە هەستیارەكەی و ئاڵۆزیی پەیوەندییەكانی لەگەڵ بەغدا، وڵاتانی دراوسێ و هێزە نێودەوڵەتییەكان.

ئایندەی ئاسایشی نەتەوەیی هەرێمی كوردستان چیتر تەنیا لە پاراستنی سنوورەكان، یان بەهێزكردنی سوپادا كورت نابێتەوە، بەڵكو گرێدراوی توانای بەڕێوەبردنی هاوسەنگییە سیاسی، ئابووری و ئەمنییەكانە لەم ژینگە هەرێمییە گۆڕاوەدا. هەرێم لە چەقی ناوچەیەكدایە كە بەرژەوەندییەكانی توركیا، ئێران، عێراق و هێزە نێودەوڵەتییەكان تێیدا تێكدەئاڵێن، ئەمەش وای كردووە، بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ بكەوێتە ژێر كاریگەریی هەر گۆڕانكارییەك لە هاوكێشەی هێز، هاوپەیمانێتییەكان، یان ئەو قەیرانانەی ڕووبەڕووی ناوچەكە دەبنەوە.

لەم سۆنگەیەوە، تێگەیشتن لە ئایندەی ئاسایشی نەتەوەیی هەرێم پێویستی بە وردبوونەوەیەكی گشتگیر بۆ گۆڕاوە سیاسی، ئەمنی، ئابووری، ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكان و شیكردنەوەی دەرهاوێشتە ئەگەرییەكانیان لەسەر سەقامگیریی سیاسی، گەشەپێدانی ئابووری و ئاسایشی كۆمەڵایەتی لە ساڵانی داهاتوودا هەیە.

یەكەم: پێگەی جیۆپۆلیتیكی هەرێم و گرنگییە ستراتیژییەكەی

جوگرافیا یەكێكە لە سەرەكیترین پێوەرەكانی ئاسایشی نەتەوەیی لە هەر كیانێكی سیاسیدا، لە دۆخی هەرێمی كوردستانیشدا جوگرافیا بایەخێكی ناوازەی وەرگرتووە. هەرێم لە خاڵی بەیەكگەیشتنی سنوورەكانی عێراق لەگەڵ توركیا و ئێران هەڵكەوتووە، هەروەها بە ناڕاستەوخۆش هاوسنوورە لەگەڵ سووریا لە ڕێگەی ناوچە كوردییەكانی باكوورەوە، ئەمەش وای كردووە ببێتە بەشێك لە تۆڕێكی ئاڵۆزی بەرژەوەندی و كارلێكە ئەمنی و سیاسییەكان.

ئەم جوگرافیایە گرنگییەكی ستراتیژیی گەورەی بە هەرێم بەخشیوە، بەڵام هاوكات تەحەددای بەردەوامیشی بۆ دروست كردووە. ئەو پێگەیەی كە ڕێگەی پێ دەدات ببێتە دەروازەیەكی گرنگی ئابووری و بازرگانی بۆ عێراق بەرەو ئەوروپا و ئاسیا، هەر هەمان ئەو شوێنەیە كە دەیكاتە ئامانجی لێكەوتەی ململانێ هەرێمییەكان و كێبڕكێی هێزە دراوسێیەكان.

كەواتە جوگرافیا بۆ هەرێم تەنیا هۆكاری هێز نییە، بەڵكو سەرچاوەیەكی هەمیشەیی مەترسی و گوشارە ئەمنییەكانیشە، ئەمەش پێویستی بە بەڕێوەبردنێكی وردی پەیوەندییە دەرەكییەكان و دووركەوتنەوە لە تێوەگلان لە جەمسەربەندییە هەرێمییە دژبەیەكەكان هەیە.

دووەم: پەیوەندی لەگەڵ بەغدا وەك كۆڵەكەیەكی ئاسایشی نەتەوەیی

ئەستەمە باس لە ئایندەی ئاسایشی نەتەوەیی هەرێم بكرێت، بەبێ ڕەچاوكردنی جۆری پەیوەندییەكان لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵیی عێراق. ئەزموونی سیاسیی عێراق لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە دەریخستووە كە ئاستی سەقامگیریی هەرێم، تا ڕادەیەكی زۆر بەستراوەتەوە بە پلەی لێكتێگەیشتنە سیاسی و دەستوورییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا.

سەڕەڕای ئەو پێشكەوتنە ئەرێنییانەی كە لە هەندێك قۆناغدا لە پەیوەندییەكاندا هاتوونەتە ئاراوە، بەڵام دۆسیەكانی نەوت و گاز، بوودجەی گشتی، دەسەڵاتەكانی حكومەتی فیدڕاڵی و هەرێم، لەگەڵ ناوچە جێناكۆكەكان، هێشتا وەك چەقی ململانێ و ئاڵۆزییە سیاسییەكان ماونەتەوە.

بەردەوامیی ناكۆكییەكان بەبێ چارەسەری ستراتیژی و درێژخایەن، ڕەنگە ببێتە هۆی پەكخستنی سەرچاوە سیاسی و ئابوورییەكانی هەردوولا، هەروەها بۆشاییەك دەخوڵقێنێت كە هێزە ناوخۆیی و دەرەكییەكان بۆ بەهێزكردنی هەژموونی خۆیان بەكاری بهێنن. بۆیە بونیادنانی شەراكەتێكی جێگیر لەنێوان حكومەتی فیدڕاڵی و هەرێم، مەرجێكی بنەڕەتییە بۆ پتەوكردنی ئاسایشی نەتەوەیی عێراق و كوردستان لە یەك كاتدا.

ئاسایش لە سەدەی بیست و یەكدا چیتر تەنیا پاراستنی سنوورەكان نییە، بەڵكو بووەتە ئاسایشی دامەزراوەكان، ڕێككەوتنە سیاسییەكان و سەقامگیریی ئابووری، كە هەموویان ڕەگەزێكن و ڕاستەوخۆ پەیوەستن بە سرووشتی پەیوەندییەكانی نێوان ناوەند و هەرێم.

سێیەم: ململانێی توركیا – ئێران و شوێنەوارەكانی لەسەر هەرێم

ڕكابەریی توركیا و ئێران یەكێكە لەو گۆڕاوانەی زۆرترین كاریگەرییان لەسەر ئایندەی ئاسایشی نەتەوەیی هەرێمی كوردستان هەیە. ئەنقەرە و تاران بە هەمان شێوە سەیری هەرێمی كوردستانی عێراق دەكەن، وەك ناوچەیەكی خاوەن بایەخی ستراتیژی بۆ ئاسایشی نەتەوەیی و بەرژەوەندییە ئابوورییەكانی خۆیان.

توركیا، هەرێم وەك هاوبەشێكی ئابووریی گرنگ و ڕێڕەوێكی زیندووی وزە و بازرگانی دەبینێت، بەڵام هاوكات بە هەستیارییەكی زۆرەوە مامەڵە لەگەڵ هەر پەرەسەندنێكی پەیوەست بە پرسی كورد دەكات. لە بەرانبەردا ئێران، وەك بەشێك لە پانتایی زیندووی ئەمنی و سیاسیی خۆی سەیری عێراق بە گشتی و هەرێمی كوردستان بەتایبەتی دەكات.

لە سایەی بەردەوامیی كێبڕكێی نێوان ئەم دوو هێزە ناوچەییەدا، هەرێم خۆی لەبەردەم هاوكێشەیەكی ئاڵۆزدا دەبینێتەوە كە پێویستی بە پاراستنی پەیوەندییەكی هاوسەنگ لەگەڵ هەردوولادا هەیە، بەبێ ئەوەی بە تەواوی بۆ لایەكیان دابشكێتەوە.

لایەنگیریی زۆر بۆ هەر جەمسەرێك ڕەنگە ببێتە هۆی دروستبوونی گوشاری سیاسی، ئابووری، یان ئەمنی لەلایەن لایەنەكەی دیكەوە، لە كاتێكدا سیاسەتی هاوسەنگی و پراگماتییەت بوارێكی فراوانتر بۆ مانۆڕكردن و پاراستنی بەرژەوەندییە ستراتیژییەكانی هەرێم دەڕەخسێنێت.

چوارەم: هەڕەشە ئەمنییە نوێیەكان و گۆڕانكاریی چەمكی ئاسایشی نەتەوەیی

چەمكی ئاسایشی نەتەوەیی لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا تووشی گۆڕانكاریی بنەڕەتی بووەتەوە. مەترسییە كلاسیكییەكانی پەیوەست بە جەنگی ڕاستەوخۆ چیتر تەنیا هەڕەشە نین، بەڵكو مەترسیی ئاڵۆزتر و كاریگەرتر هاتوونەتە ئاراوە.

سەڕەڕای پاشەكشەی سەربازیی ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش، هێشتا ئەو ژینگەیەی ڕێگەی بە دەركەوتنی دا، بە تەواوی لەناو نەچووە. هێشتا بۆشاییە ئەمنییەكان و ئالنگارییە ئابووری و كۆمەڵایەتییەكان ماون، كە دەتوانن زەمینەیەكی گونجاو بۆ گەڕانەوەی هەڕەشە توندڕەوەكان بە شێوازی جیاواز بڕەخسێنن.

لەگەڵ ئەوەشدا، جەنگی ئەلیكترۆنی (Cyber Warfare) وەك یەكێك لە مەترسیدارترین هەڕەشە نوێیەكان دەركەوتووە. ئەم هێرشانە دەتوانن دامەزراوە حكوومییەكان، ژێرخانە هەستیارەكان، سیستمە داراییەكان و میدیاكان بكەنە ئامانج، ئەمەش وایكردووە ئاسایشی دیجیتاڵی ببێتە بەشێكی جیانەكراوە لە ئاسایشی نەتەوەیی.

هەروەها جەنگی میدیایی و هەڵمەتەكانی چەواشەكاری بوونەتە ئامرازێكی كاریگەر لە داڕشتنی ڕای گشتی و لاوازكردنی متمانە بە دامەزراوەكان، ئەمەش پێویستی بە پەرەپێدانی ستراتیژیی گشتگیر بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشە نانەریتییەكان هەیە.

پێنجەم: ئابووری و ئاسایشی نەتەوەیی، ئەو پەیوەندییەی لێك جیاناكرێنەوە

مەحاڵە ئاسایشی نەتەوەییی سەقامگیر لە سایەی ئابوورییەكی فشۆڵ، یان تەنیا پشت بەستوو بە یەك سەرچاوە بونیاد بنرێت. ئەزموونە جیهانییەكان سەلماندوویانە ئەو ئابوورییانەی بە شێوەیەكی بەرچاو پشت بە یەك سەرچاوە دەبەستن، زیاتر ڕووبەڕووی قەیران و گوشارە دەرەكییەكان دەبنەوە.

هەرێمی كوردستان لە ساڵانی ڕابردوودا دەستكەوتی بەرچاوی لە ئاوەدانكردنەوەی ژێرخانی ئابووریدا بەدەست هێناوە، بەڵام بەردەوامیی پشت بەستنی ڕێژەیی بە كەرتی وزە، وای كردووە ئابوورییەكەی بكەوێتە ژێر كاریگەریی ئاڵۆزییە سیاسییەكان و نرخەكانی بازاڕی جیهانی.

هەمەجۆركردنی سەرچاوەكانی داهات، چیتر تەنیا بژاردەیەكی گەشەپێدان نییە، بەڵكو بووەتە پێویستییەكی ئەمنی و ستراتیژی. وەبەرهێنان لە كشتوكاڵ، پیشەسازی، گەشتوگوزار، تەكنەلۆژیا و خوێندنی باڵا، بە واتای وەبەرهێنانی ڕاستەوخۆ دێت لە ئاسایشی نەتەوەییدا، چونكە سەقامگیریی كۆمەڵایەتی پتەو دەكات و پشتبەستن بە گۆڕاوە دەرەكییەكان كەم دەكاتەوە.

لە بەرانبەردا، سەركەوتنی هەرێم لە بوون بە ناوەندێكی ناوچەیی بۆ بازرگانی، وزە و خزمەتگوزارییە لۆجستییەكان، دەتوانێت كێشێكی ستراتیژیی زیاتری پێ ببەخشێت و توانای باشتری بداتێ بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی گوشارە سیاسی و ئەمنییەكان.

شەشەم: گۆڕاوە نێودەوڵەتییەكان و سەرلەنوێ داڕشتنەوەی هەژموون لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

ژینگەی نێودەوڵەتی گۆڕانكاریی قووڵ بە خۆیەوە دەبینێت، كە لە پاشەكشەی تاكجەمسەری و هەڵكشانی هێزە نوێیەكاندا ڕەنگ دەداتەوە، ئەمەش ڕاستەوخۆ كاریگەریی لەسەر ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبێت.

ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، چیتر بەو پێشینانەی لە دوو دەیەی ڕابردوودا ئاراستەی سیاسەتەكەیان دەكرد، مامەڵە لەگەڵ ناوچەكەدا ناكات، لەكاتێكدا هێزەكانی دیكە بۆ فراوانكردنی ئامادەیی ئابووری و سیاسیی خۆیان تێدەكۆشن.

ئەم وەرچەرخانانە وا لە هەرێمی كوردستان دەكەن، بەردەوام هەڵسەنگاندن بۆ بژاردە ستراتیژییەكانی بكات. پشتبەستن تەنیا بە یەك هاوبەشی نێودەوڵەتی بۆ زامنكردنی بەرژەوەندییە درێژخایەنەكان بەس نییە، بەڵكو هەمەجۆركردنی پەیوەندییە دەرەكییەكان توانایەكی زیاتر بە هەرێم دەبەخشێت بۆ گونجاندن لەگەڵ گۆڕانكارییە جیهانییەكاندا.

لێرەوە گرنگیی داڕشتنی سیاسەتێكی دەرەكیی نەرم دەردەكەوێت كە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش بێت، نەك جەمسەرگیریی توند، بە جۆرێك ڕێگە بە هەرێم بدات، تۆڕێكی فراوان لە پەیوەندییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان بپارێزێت.

 

 سیناریۆكانی داهاتوو

زانیارییەكانی ئێستا ئاماژە بە سێ سیناریۆی سەرەكی بۆ ئایندەی ئاسایشی نەتەوەیی لە هەرێم دەكەن:

• سیناریۆی یەكەم: چەسپاندنی ئارامی لە ڕێی چارەسەری دۆسیە هەڵپەسێردراوەكان لەگەڵ بەغدا، پەرەپێدانی هاوبەشییە ئابوورییەكان، و پاراستنی هاوسەنگی لە پەیوەندییە هەرێمی و جیهانییەكاندا. ئەم بژاردەیە كەشێكی گونجاو بۆ گەشەی ئابووری و سەقامگیری سیاسی دابین دەكات.

• سیناریۆی دووەم: مانەوەی دۆخی ئێستا، بە جۆرێك ململانێ سیاسی و ئەمنییەكان لە چوارچێوەیەكدا بن كە توانای كۆنتڕۆڵكردنیان هەبێت، بەبێ ئەوەی بگەنە قەیرانی زۆر گەورە، ئەم دۆخە سەقامگیری دەپارێزێت، بەڵام بازدانی ستراتیژیی زۆر گرنگ بەدی ناهێنێت.

• سیناریۆی سێیەم: پەرەسەندنی ئاڵۆزییە هەرێمییەكان، یان سەرهەڵدانەوەی هەڕەشە ئەمنییەكان، یان توندبوونی تەنگژە ئابوورییەكان؛ ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی گوشاری زۆر گەورە لەسەر دامەزراوە سیاسی و ئەمنییەكانی هەرێم.

 

 ئەنجام

ئایندەی ئاسایشی نیشتمانیی هەرێمی كوردستانی عێراق تا ڕادەیەكی زۆر بەپێی توانای هەرێمەكە بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانكارییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان و گونجانی نەرم و واقیعی لەگەڵیاندا، بە شێوەیەكی تەواو ورد دیاری دەكرێت. ئەو ئاستەنگانەی ڕووبەڕووی هەرێم دەبنەوە، تەنیا سەربازی نین، بەڵكو لە یەك كاتدا ڕەهەندی سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی و تەكنەلۆژیشیان بەسەرەوە هەیە.

لە جیهانێكدا كە هاوسەنگیی هێز تێیدا بە خێراییەكی بێ وێنە دەگۆڕێت، هۆكاری یەكلاكەرەوە تەنیا قەبارەی سەرچاوەكان، یان توانای سەربازی نابێت، بەڵكو توانای دامەزراوە سیاسییەكان دەبێت بۆ خوێندنەوەی وردی ئایندە و بەڕێوەبردنی گشت قەیرانەكان و هەروەها بونیادنانی جۆرە سازانێكی هاوبەشی پتەوی ناوخۆیی و دەرەكی.

ئەزموونەكان دەریانخستووە ئەو قەوارە سیاسییانەی سەركەوتوو دەبن لە گۆڕینی پێگە جوگرافییەكەیان بۆ دەرفەت، و ئابوورییەكەیان هەمەجۆر دەكەن، و یەكپارچەیی ناوخۆیی خۆیان دەپارێزن، باشترین توانایان هەیە بۆ خۆڕاگری لەبەردەم باهۆزە هەرێمییەكاندا. هەرێمی كوردستان خاوەنی ئەو پێكهاتانەیە كە شایستەی دەكەن بۆ گێڕانی ئەم ڕۆڵە، بە مەرجێك قۆناغی داهاتوو بە دیدێكی ستراتیژیی درێژخایەن بەڕێوە ببرێت، كە لە هەژمارە كاتییەكان تێپەڕێت بەرەو بونیادنانی سیستمێكی ئاسایشی نەتەوەیی تۆكمە.