هیوا عەبدولخالق گەزنەیی، مامۆستایە لە كۆلێژی زانستە سیاسییەكان لە زانكۆی سەڵاحەدین هەولێر و خاوەنی چەندین توێژینەوەی سیاسییە لەسەر كاریگەرییەكانی تەكنەلۆژیای زانیاری و زیرەكیی دەستكرد لەسەر شێوازی حوكمڕانی و ئایندەی دیموكراتی لە ناوچەكە و جیهاندا. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (دەرهاویشتەكانی تەكنەلۆجیای زانیاری لەسەر كۆمەڵگە)، لە ڕوانگەی دەرهاویشتە سیاسییە ئەرێنی و نەرێنییەكانی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا لەسەر كۆمەڵگە بەم جۆرە دید و بۆچوون و پێشنیارەكانی خستەڕوو.

 

زۆر سوپاس بۆ بازنەی گفتوگۆی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆیە و باسكردنی ئەم پرسە گرنگە لەگەڵ ئەم پۆلە پسپۆڕ و تایبەتمەندە لەسەر دەرهاویشتەكانی تەكنەلۆژیای زانیاری لەسەر كۆمەڵگە و هەروەها پێشكەوتنە خێراكانی زیرەكیی دەستكرد كە گەیشتووەتە ئەوەی بڵێین: لە جیهانی ئەمڕۆدا، بابەتی ژیریی دەستكرد لە چوارچێوەیەكی تەكنیكیی بەرتەسك دەرچووە و بووەتە یەكێك لە ڕەهەندە هەرە گرنگەكانی ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتیی ژیانی ئێمە. هەر بۆیە ئەگەر لە ڕابردوودا هێز لەسەر بنەمای توانای سەربازی، یان ئابووری پێناسە دەكرا، ئەوا ئەمڕۆ ژیریی دەستكرد خەریكی دووبارە دابەشكردنەوەی نەخشەی هێزە لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا. ژیریی دەستكرد تەنیا ئامرازێكی تەكنیكی نییە، بەڵكو گۆڕاوێكی جەوهەرییە كە دەتوانێت پێناسەی پەیوەندییەكانی دەسەڵات، شێوازی حوكمڕانی بكات و تەنانەت شوناسی نەتەوەییش بگۆڕێت. ئەمڕۆ ئەم تەكنەلۆژیایە وەك بڕبڕەی پشتی كایە جیاوازەكانی ژیان سەیر دەكرێت، بەتایبەتی لەو شوێنانەی كە پەیوەندییان بە ئاسایشی نیشتمانی و سەقامگیریی سیاسییەوە هەیە.

بەڕێزان پێش من باسی «ساختەكاریی قووڵ - Deep fake» و «هەواڵی ناڕاست Fake News»یان كرد، بەڵام من دەمەوێت لە كاریگەریی زیرەكیی دەستكرد لەسەر دیموكراسییەوە دەست پێبكەم.

لە زانستە سیاسییە هاوچەرخەكاندا، چەمكێك سەری هەڵداوە بەناوی «دیموكراسیەتی دیجیتاڵی»، ئەم چەمكە ئاماژەیە بۆ ئەو فەزایەی كە تێیدا تاكەكەسەكان دەتوانن ئامرازە تەكنەلۆژییەكان بەكار بهێنن بۆ دەربڕینی بیروڕا و بەشداریكردن لە پرۆسە سیاسییەكاندا، وەك دەنگدانی ئەلیكترۆنی و بەشداریكردن لە گفتوگۆ گشتییەكان. بەڵام لەگەڵ دەركەوتنی ژیریی دەستكرد، ئەم جۆرە لە دیموكراسیەت ڕووبەڕووی هەڕەشەی جددی بووەتەوە.

یەكێك لە بنەماكانی دیموكراسی بریتییە لە ئازادیی ڕادەربڕین، بەڵام كاتێك تاكەكەسێك لە سۆشیاڵ میدیادا بیروڕایەك دەخاتە ڕوو، زۆر جار لەلایەن كەسانێك، یان سیستمگەلێكی بەرنامە بۆ داڕێژراوەوە ڕووبەڕووی تەشهیر و هێرش دەبێتەوە. لێرەدا، ئازادیی تاك پێشێل دەكرێت، چونكە ئازادیی ڕاستەقینە ئەوەیە كە لەو شوێنەدا كۆتایی پێ بێت، كە ئازادیی كەسێكی دیكە دەست پێدەكات. لە فەزای دیجیتاڵیدا، ئەم سنوورانە تێكچوون و ژیریی دەستكرد بووەتە ئامرازێك بۆ بەرتەسككردنەوەی فەزای ئازادی لە ڕێگەی فشارە دەروونی و كۆمەڵایەتییەكانەوە.

یەكێك لە مەترسییە گەورەكانی بەردەم سەقامگیریی سیاسی لە وڵاتانی ناوچەكە، بوونی هەزاران ئەكاونتی ساختەیە كە لەلایەن «ڕۆبۆتە خۆكارەكان» یان (بۆتەكان)ـەوە بەڕێوە دەبرێن. ئامارە ناڕەسمییەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە ژمارەی بەكارهێنەرانی ئینتەرنێت لە وڵاتێكی وەك عێراقدا گەیشتۆتە 40 ملیۆن ئەكاونت، كە ئەمەش نزیكە لە ژمارەی دانیشتووانەكەی، ئەمەش بەڵگەیەكی ڕوونە لەسەر بوونی ژمارەیەكی یەكجار زۆر لە ئەكاونتی ساختە.

ئەم ڕۆبۆتە خۆكارانە توانای ئەوەیان هەیە كە یەك پەیامی دیاریكراو لە یەك كاتدا لە ڕێگەی هەزاران ئەكاونتەوە، بڵاو بكەنەوە. ئەم پرۆسەیە دەبێتە هۆی دروستكردنی «ڕای گشتیی دەستكرد». كاتێك هاووڵاتییەكی ئاسایی دەبینێت هەزاران كەس لەسەر بابەتێك هاوڕان، وا دەزانێت ئەوە ڕای ڕاستەقینەی كۆمەڵگەیە، لەكاتێكدا ئەوە تەنیا پلانێكی تەكنیكییە بۆ ئاراستەكردنی مێشكی خەڵك. ئەمە گەورەترین مەترسییە بۆ سەر پڕۆسەی بڕیاردانی ئازاد و دیموكراسییانە.

بەڵام سەرەڕای مەترسییەكان، ژیریی دەستكرد دەكرێت وەك ئامرازێكی بەهێز بۆ خزمەتكردنی دۆزە نەتەوەییەكان بەكار بهێنرێت. نموونەی ئەو كچە شەڕڤانەی كە كەزییەكەی بڕدرا، نیشانیداین كە چۆن تەكنەلۆژیا و ژیریی دەستكرد، دەتوانن چیرۆكێكی غەدرلێكراو بكەنە سیمبولێكی جیهانی. لە ڕێگەی بڵاوكردنەوەی پەیامی ئەرێنی و دروستكردنی ناوەڕۆكی كاریگەر، ژیریی دەستكرد توانی ئەم پرسە بكاتە خاڵی كۆكەرەوەی هەموو كوردان لە هەر چوار پارچەی كوردستان و تاراوگەش.

لێرەوە دەردەكەوێت كە دامەزراوە حكوومییەكان دەتوانن ژیریی دەستكرد بەكاربهێنن بۆ گەڵاڵەكردنی ڕای گشتی لەسەر بابەتە چارەنووسسازەكان و ئاسایشی نیشتمانی و ئەمە جۆرێكە لە «دیپلۆماسیی دیجیتاڵی»، كە تێیدا دەتوانرێت ناسنامەی نەتەوەیی بەهێز بكرێت و بەرگری لە مافە ڕەواكان بكرێت لە فەزایەكی جیهانیدا.

یەكێك لە ترسناكترین بەرهەمەكانی ژیریی دەستكرد بریتییە لە «ساختەكاریی قووڵ – fake Deep». ئەم تەكنەلۆژیایە ڕێگە دەدات بە دروستكردنی ڤیدیۆ و دەنگی ساختە كە جیاكردنەوەیان لە ڕاستی كارێكی زۆر ئەستەمە. هەر بۆ نموونە وەك لە هەڵبژاردنەكانی عێراقدا بینیمان كە ڤیدیۆیەكی ساختە لەسەر محەممەد شیاع سوودانی سەرۆك وەزیران و ڕاوێژكارەكانی دروست كرابوو، ڕاستە ئەو ڤیدیۆیە كەسێكی ناپڕۆفیشناڵ دروستی كردبوو، كە زوو ئاشكرا بوو، بەڵام چ گەرەنتییەكە هەیە كە سبەی كەسێكی پڕۆفیشناڵ دروستی نەكات و كەسانی ئاسایی نەتوانن لەگەڵ ڕاستی جیای بكەنەوە. بە ڕاستی ئەمە ڕای گشتی دەگۆڕێت. بۆیە دەبێت هەندێك ڕێوشوێنمان هەبێت، بەتایبەتی لەلایەن حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە بۆ ئەوەی بتوانێت مامەڵە لەگەڵ ئەم مەترسییانە بكات. ئەمەش لەبەر ئەوەیە ئەگەر ڕێوشوێنی گرنگمان نەبێت بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەو جۆرە حاڵەتانە، ئەوا دەبێتە هۆی دروستكردنی دڵەڕاوكێی سیاسی و تێكدانی متمانەی نێوان هاووڵاتی و دەسەڵات. بۆیە پێویستە هۆشیارییەكی تەكنەلۆژیی گشتی دروست بكرێت، بۆ ئەوەی خەڵك نەبنە قوربانیی ئەم جۆرە جەنگە دەروونییە.

لەبەر ئەوەی سانسۆركردنی تەواوەتیی سۆشیاڵ میدیا لە جیهانی ئەمڕۆدا كارێكی ئەستەم و نادیموكراسییە، چارەسەری گونجاو بریتییە لە داڕشتنی یاسایەكی تۆكمە بۆ ڕێكخستنی ئەخلاقییاتی بەكارهێنانی سۆشیال میدیا. پێویستە سنوورێك بۆ ناوزڕاندن و بڵاوكردنەوەی زانیاریی ناڕاست دابنرێت، بە شێوەیەك كە نەبێتە هۆی خنكاندنی ئازادیی ڕادەربڕین، بەڵكو پارێزگاری لە كەرامەتی مرۆڤ و ڕاستگۆیی زانیارییەكان بكات.

یەكێك لە دەرفەتە گەورەكان بۆ حكومەتی هەرێمی كوردستان، بەكارهێنانی ژیریی دەستكردە بۆ دروستكردنی بڕیاری سیاسیی دروست. لە سەردەمی ئێستادا، ئێمە لە هەرێمی كوردستان داتای زۆر گەورە «Big Data»مان لەبەردەستە كە جێگەی ڕاپرسییە كلاسیكییەكانیان گرتووەتەوە. حكومەت دەتوانێت لە ڕێگەی شیكردنەوەی ئەم داتایانەوە، بە وردی بزانێت، خواستی زۆرینەی خەڵك چییە و كێشەكان لە كوێن. ئەم تەكنەلۆژیایە یارمەتیی بڕیاردار دەدات كە پێشبینیی قەیرانەكان بكات، پێش ڕوودانیان. جا چ قەیرانی ئابووری بێت، یان هەڕەشەی ئەمنی. بەكارهێنانی مۆدێلە پێشبینیكەرەكان دەتوانێت حكومەت لە حاڵەتی «بەرگری و كاردانەوە» بگوازێتەوە بۆ حاڵەتی «دەستپێشخەری و ڕێگری».

بێگومان هەنگاوەكانی حكومەت بەرەو دیجیتاڵكردنی دامەزراوەكان، وەك پڕۆژەكانی هەژماری من و مووچە و دارایی، سەرەتایەكی باشن. بەڵام دەكرێت ژیریی دەستكرد لە بواری وردبینی دارایی، كەمكردنەوەی خەرجییە زیادەكان، و داڕشتنی پلانی بوودجە بە وردییەكی زۆر بەكار بهێنرێت. ئەمە پێی دەوترێت «حەوكەمە» یان حوكمڕانیی زیرەك. دەكرێت سوود لە ئەزموونی وڵاتانی پێشەنگی ناوچەكە وەربگیرێت، وەك ئەزموونی وڵاتی ئیمارات كە وەزارەتی تایبەتیان بۆ ژیریی دەستكرد دامەزراندووە و سیستەمی زیرەكیان بۆ وەڵامدانەوەی خێرای پێداویستییەكانی خەڵك داناوە.

مەترسییەكی دیكەی ژیریی دەستكرد بریتییە لە «لایەنگریی داتا» (Data Bias). ئەمە كاتێك ڕوودەدات كە سوپا ئەلیكترۆنییەكان زانیاریی چەواشەكارانە دەدەنە سیستمەكان بۆ ئەوەی دەرەنجامێكی نەرێنی بەدەستەوە بدەن. ئەم كارە دەبێتە هۆی دروستبوونی جەمسەرگیریی سیاسی و تایفەگەری لەناو كۆمەڵگەدا. كاتێك گرووپێكی دیاریكراو بەردەوام پەیامی ڕق و كینە بڵاو دەكەنەوە، ژیریی دەستكرد ئەو پەیامانە زیاتر پیشانی خەڵك دەدات، ئەمەش دەبێتە هۆی تێكدانی سەقامگیریی كۆمەڵایەتی.

ژیریی دەستكرد وەك چەقۆیەكی دووسەر وایە، نە خێرێكی ڕەهایە و نە شەڕێكی حەتمی. ئەوە مرۆڤ و سیستمە سیاسییەكانن كە دیاری دەكەن ئەم تەكنەلۆژیایە بۆ چ مەبەستێك بەكار دەهێنرێت. بۆ هەرێمی كوردستان، خۆپڕچەككردن بە زانستی ژیریی دەستكرد و داڕشتنی چوارچێوەی یاسایی بۆی، پێویستییەكی هەنووكەیی نیشتمانییە بۆ پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی و گەشەپێدانی حوكمڕانی.

لەم چوارچێوەیەدا ئەم پێشنیارانە دەخەمەڕوو:

• پێویستە پەرلەمان و لایەنە پەیوەندیدارەكان یاسایەك دابڕێژن كە سنوورێك بۆ ناوزڕاندن و ساختەكاریی دیجیتاڵی دابنێت، بەبێ ئەوەی ئازادیی ڕادەربڕین پەك بخات.

• دروستكردنی ناوەندێكی باڵا بۆ كۆكردنەوە و شیكردنەوەی داتاكان بە مەبەستی یارمەتیدانی بڕیارە سیاسی و ئابوورییەكان و پێشبینیكردنی قەیرانەكان.

• گونجاندنی پڕۆگرامەكانی خوێندن لەگەڵ سەردەمی ژیریی دەستكرد و هۆشیاركردنەوەی نەوەی نوێ لەسەر چۆنیەتی ناسینەوەی هەواڵی ناڕاست و ڤیدیۆی ساختە.

• هەموو وەزارەتێك پێویستە یەكەیەكی تەكنیكی هەبێت بۆ بەكارهێنانی سیستمە زیرەكەكان لە كەمكردنەوەی ڕۆتین و باشتركردنی خزمەتگوزارییەكان.

• پەرەپێدانی سیستمە تەكنیكییەكانی ناوخۆ بۆ ناسینەوە و پووچەڵكردنەوەی ئەو ئەكاونتە ڕۆبۆتانەی كە ئاسایشی كۆمەڵایەتی و نیشتمانی دەخەنە مەترسییەوە.

• تەواوكردنی پڕۆژەكانی بەدیجیتاڵكردنی بانكەكان و خەرجییەكانی حكومەت بۆ شەفافییەت و ڕێگری لە گەندەڵی.

•  بەكارهێنانی سۆشیاڵ میدیا و تەكنەلۆژیا بۆ گەیاندنی دەنگی ڕەوای گەلەكەمان بە جیهان و دروستكردنی ڕای گشتیی نێودەوڵەتی لەسەر پرسە نەتەوەییەكان.