عەقید حەكیم عومەر، بەڕێوەبەری بەشی پۆلیسی كۆمەڵگەیە لە پارێزگای هەولێر كە تایبەتمەندن بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ تاوانە ئەلیكترۆنییەكان و خراپ بەكارهێنانی تۆڕەكانی سۆشیال میدیا و مۆبایل، لەم چوارچێوەیەدا ئەم بەڕێوەبەرایەتییە هەوڵی داوە، بەردەوام كار لەسەر هۆشیاریی كۆمەڵگە بكات، بۆ چۆنیەتی خۆپاراستن لە تاوانە ئەلیكترۆنییەكان. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (دەرهاویشتەكانی تەكنەلۆژیای زانیاری لەسەر كۆمەڵگە)، بە داتا و ئامار باسی تاوانە ئەلیكترۆنییەكانی كرد و بەم جۆرە و دید و تێڕوان و پێشنیارەكانی خستەڕوو.

 

زۆر سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم، كە ئەم گفتوگۆ بەرزەی ڕێكخستووە و ئەو دەرفەتەی ڕەخساندووە بۆ ئەوەی زۆر ڕاشكاوانە لەسەر ئەم پرسە گرنگە كە دەرهاویشتەكانی تەكنەلۆژیای زانیارییە لەسەر كۆمەڵگە گفتوگۆ بكەین.

لە جیهانی ئەمڕۆماندا، تەكنەلۆژیای زانیاری بووەتە بڕبڕەی پشتی هەموو كایەكانی ژیان. ئەم پێشكەوتنە خێرایە، وەك شمشێرێكی دووسەرە، لەگەڵ هێنانی ئاسانكارییە بێشومارەكان، كۆمەڵێك مەترسیی نوێ و ئاڵۆزیشی ڕووبەڕووی مرۆڤایەتی كردووەتەوە. كاتێك باس لە پێشكەوتن دەكەین، لایەنە ئەرێنییەكان بۆ هەمووان ڕوونن و سوودی گشتییان هەیە، بەڵام ئەوەی وەك لایەنی پۆلیس و دامەزراوە ئەمنییەكان و پارێزەرانی یاسا دەبێت جەختی لەسەر بكەینەوە، لایەنە نەرێنییەكان و ئەو زیانە كوشندانەیە كە دەگاتە سەر ئاستی تاك و خێزان و تەنانەت كۆی قەوارەی دەوڵەت و وڵاتیش.

تاوانە ئەلیكترۆنییەكان چیتر تەنیا چەمكێكی تیۆری نین، بەڵكو ڕاستییەكی تاڵن كە ڕۆژانە هەڕەشە لە سەقامگیریی دەروونی و كۆمەڵایەتیمان دەكەن. گۆڕانكارییە تەكنەلۆژییەكان هێندە خێران، زۆرجار كۆمەڵگە و دامەزراوەكان كاتی پێویستیان نییە بۆ خۆگونجاندن و ئامادەكاری، ئەمەش بۆشاییەكی گەورە دروست دەكات، كە تاوانباران سوودی لێ دەبینن. لێرەدا ئاماژە بەو ڕێوشوێنانە دەكەم كە پێویستن بگیرێنە بەر:

- چوارچێوەی یاسایی و پێناسەی تاوانی ئەلیكترۆنی

بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی بەرەنگاربوونەوەی ئەم دیاردەیە، دەبێت سەرەتا بگەڕێینەوە بۆ بنەما یاساییەكان. لە هەرێمی كوردستان، یاسای ژمارە ٦ی ساڵی ٢٠٠٨ كە لەلایەن پەرلەمانی كوردستانەوە دەرچووە، وەك سەرچاوەی سەرەكی بۆ ڕێكخستنی ئەم بوارە هەژمار دەكرێت. بەپێی ئەم یاسایە، تاوانی ئەلیكترۆنی بەم شێوەیە پێناسە كراوە: «ئەنجامدانی هەر كردار، یان ڕەفتارێكی نایاسایی كە زیان بە دەروونی تاك و كۆمەڵگە بگەیەنێت و لە ڕێگەی ئامێرە ئەلیكترۆنی و پەیوەندی بەستەكانەوە بێت.»

ئەم یاسایە لە ماددەكانی دوو، سێ و چواردا، كۆمەڵێك ڕەفتاری وەك تاوان ناساندووە، لەوانە: «هەڕەشەكردن، بڵاوكردنەوەی وێنە و زانیارییە تایبەتییەكان، جنێودان و سووكایەتیكردن، بوختان و ناوزڕاندن، هەراسانكردن»، بەڵام كێشە بنەڕەتییەكە لەوەدایە كە ئەم یاسایە لە ساڵی ٢٠٠٨دا نووسراوە. لەو سەردەمەدا، چەمكی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بەم شێوەیەی ئێستا بوونی نەبوو. زۆربەی خەڵك و تەنانەت توێژە ڕۆشنبیرەكانیش تەنیا بۆ كاروباری زۆر سنوورداری گەڕان و زانیاری ئینتەرنێتیان بەكار دەهێنا. ئەمڕۆ كە ژیریی دەستكرد و پلاتفۆرمە ئاڵۆزەكانی پەیوەندیكردن جیهانیان داگیر كردووە، یاسایەك كە 18 ساڵ پێش ئێستا دانراوە، ناتوانێت وەڵامدەرەوەی هەموو وردەكارییەكان و شێوازە نوێیەكانی تاوان بێت.

- قەیرانی دەروونی و قوربانییانی تاوانە ئەلیكترۆنییەكان

یەكێك لە مەترسیدارترین ڕەهەندەكانی تاوانی ئەلیكترۆنی، ئەو فشارە دەروونییە گەورەیەیە كە دەكەوێتە سەر قوربانییەكە. بەپێی ئەزموونی مەیدانیی ئێمە وەك هێزەكانی پۆلیس، ئەو كەسانەی دەبنە ئامانجی هەڕەشەی ئابڕووبەرانە، یان بڵاوكردنەوەی وێنە، دەكەونە بارودۆخێكی دەروونیی هێندە سەخت كە وەسف ناكرێت.

بەراوردكارییەكی گرنگ لێرەدا هەیە، ئەگەر كەسێك ئالوودەی ماددەی هۆشبەر بێت، دەزگای تەندروستی و سەنتەری چارەسەری هەیە كە هاوكاری بكات، بەڵام قوربانیی تاوانی ئەلیكترۆنی زۆرجار بە تەنیا دەمێننەوە. گوشارەكان هێندە زۆرن كە قوربانییەكە لە نێوان دوو بژاردەی تاڵدا دەمێنێتەوە: یان جێبەجێكردنی داواكارییە نایاساییەكانی تاوانبارەكە، یان بیركردنەوە لە خۆكوشتن.

تەلەفۆن و سكاڵاكانی ناو دەزگاكانی پۆلیس نیشانمان دەدەن كە قوربانی هەیە دەڵێت: «ئەگەر لە ماوەی چەند كاتژمێرێكی كەمدا ئەم كێشەیەم بۆ چارەسەر نەكەن، كۆتایی بە ژیانی خۆم دەهێنم». ئەمە ئەركی ئێمە قورستر دەكات، چونكە پۆلیس تەنیا دەزگایەكی جێبەجێكارە و پسپۆڕی دەروونیی تایبەت بەم بوارەی لەناو بنكەكاندا نییە، تا بتوانێت ئەو ئارامییە دەروونییە بۆ قوربانییەكە بگەڕێنێتەوە.

-  كاریگەری لەسەر خێزان و سەقامگیریی كۆمەڵایەتی

خێزان یەكەی بنەڕەتیی كۆمەڵگەیە و تاوانی ئەلیكترۆنی وەك ڤایرۆسێك ڕاستەوخۆ دەچێتە ناو جەرگەی خێزانەكان. كاتێك ئەندامێكی خێزان تووشی هەڕەشە، یان سووكایەتی دەبێت، هەموو خێزانەكە باری دەروونییان تێكدەچێت. ئەم دیاردەیە بووەتە هۆی زۆربوونی حاڵەتەكانی تەڵاق، توندوتیژیی خێزانی و پچڕانی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان. زۆرجار ئەو كەسانەی لە دەرەوەی ئەم بوارە كار دەكەن، وەك ئێمەی پۆلیس كە لەناو كێشەكان كاردەكەین، دەرك بەو مەترسییە قووڵە ناكەن كە چۆن یەك وێنە، یان یەك نامە دەتوانێت خێزانێك بە تەواوی هەڵوەشێنێتەوە.

-  هۆشیاریی پەروەردەیی و سیستەمی فێركردن

دەزگای پۆلیس، بەتایبەت پۆلیسی كۆمەڵگە، لە ساڵانی ٢٠١٩ و ٢٠٢٠ـەوە هەستمان بەم بۆشاییە كرد و پلانێكی ستراتیژیی درێژخایەنمان داڕشت. ئەم پلانە بریتی بوو لە گەیاندنی پەیامی هۆشیاری بۆ ناوەندەكانی خوێندن، بەتایبەت قۆناغی ئامادەیی.

بۆچی قۆناغی ئامادەیی؟ چونكە قوتابیان لەم تەمەنە لە قۆناغی گواستنەوەن لە منداڵییەوە بۆ گەورەیی، گەنجان لەم تەمەنەدا زۆرترین ئارەزووی بەكارهێنانی تەكنەلۆژیایان هەیە و لە هەمان كاتدا كەمترین ئەزموونیان هەیە لە ناسینەوەی فێڵ و تەڵە ئەلیكترۆنییەكان. لە ماوەی پێنج ساڵدا، بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی كۆمەڵگەی زیاتر لە ١٢٠٠ سیمیناری ئەنجام داوە، كە زیاتر لە ٢٢ هەزار قوتابی و مامۆستا تێیدا بەشدار بوون.

هەروەها لە بەڕێوەبەرایەتیمان هۆبەی تایبەت بە تاوانە ئەلیكترۆنییەكان هەیە لەگەڵ هێڵی گەرمی تایبەت (٠٧٥٠٨٠٨٨٠٨٠) بۆ تۆماركردنی سكاڵا.

لە ساڵی ڕابردوو ٢٩٣ سكاڵا تۆمار كراون كە زیاتر لە ٨٠%یان یەكلایی كراونەتەوە. هەروەها كۆمەڵێك ڕێكخراوی تایبەت لە كوردستان هەن، بەڵام وەك پێویست كار لەسەر ئەم بابەتە ناكەن، پێویستە ڕێكخراوەكانی تایبەتمەند بەشدار بن لە هەڵمەتەكانی هۆشیاركردنەوە.

كێشەكە لێرەدا ئەوەیە كە سیستەمی پەروەردە هیچ پڕۆگرامێكی فەرمی بۆ هۆشیاریی ئەلیكترۆنی نییە. ئەو مەنهەجەی لە پۆلەكانی ٧ و ٨ هەیە، تەنیا فێری قوتابی دەكات چۆن كۆمپیوتەر داگیرسێنێت و بەرنامەكان بەكار بهێنێت، بەڵام فێری ناكات، چۆن خۆی بپارێزێت. پێویستە یاساكە و شێوازەكانی خۆپاراستن ببنە بەشێك لە كتێبەكانی خوێندن. كاتێك ئەفسەرێكی پۆلیس دەچێتە قوتابخانەیەك، تەنانەت مامۆستاكانیش دەڵێن كە ئەوان خۆشیان پێویستیان بەو زانیارییانە هەیە، چونكە ئەوانیش ڕانەهێنراون لەسەر مامەڵەكردن لەگەڵ لایەنە تاریكەكانی سۆشیال میدیا.

- پێویستییەكانی گۆڕانكاریی دەزگایی و ستراتیژی

ئێمە لە هەرێمی كوردستان تاوەكو ساڵی ڕابردوو دامەزراوەیەكی پسپۆڕی سەربەخۆمان بۆ ئەم مەبەستە نەبوو. هەرچەندە ئێستا هۆبەی تاوانی ئەلیكترۆنی لەناو بەڕێوەبەرایەتیی پۆلیسی پارێزگای هەولێر دروست كراوە، بەڵام ئەمە تەنیا سەرەتایە. پێویستە ئەم ئەزموونە بۆ هەموو شارەكان بگوازرێتەوە و ببێتە بەڕێوەبەرایەتییەكی گشتی.

تاوانە ئەلیكترۆنییەكان تەنیا هەڕەشە نین بۆ سەر تاك، بەڵكو لە داهاتوودا دامودەزگاكانی حكومەتیش دەبنە ئامانج. بۆیە پێویستمان بە كەسانی ئەكادیمی و شارەزا هەیە، كە بتوانن پلانێكی ستراتیژیی نیشتمانی دابڕێژن بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم دەرهاویشتانە. كاركردن لەسەر ئەم بوارە پێویستی بە پاڵپشتیی ماددی و مەعنەویی بەردەوام هەیە، چونكە تاوانباران بەردەوام ڕێگەی نوێ دەدۆزنەوە و ئێمەش دەبێت هەمیشە هەنگاوێك لە پێشیان بین.

- شێوازەكانی خۆپاراستن و ڕووبەڕووبوونەوە

لەناو سۆشیال میدیادا، زۆربەی تاوانباران ناسنامەی ڕاستەقینەی خۆیان دەشارنەوە و ناوی خوازراو و وێنەی ساختە بەكار دەهێنن. ئەمە وادەكات تاوان ئەنجامدان ئاسانتر بێت. باشترین چەك بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەمانە، هۆشیارییە.

قوربانییان دەبێت بزانن كە سكاڵاكردن نەك هەر جێی شەرم نییە، بەڵكو تەنیا ڕێگەیە بۆ ڕزگاربوون. ئەو پلانەی ئێمە جێبەجێمان كردووە، جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە چۆن قوتابی و تاكەكانی كۆمەڵگە فێری پاراستنی پاسوۆرد، ناسینەوەی لینكە گوماناوییەكان و سنوورداركردنی زانیارییە كەسییەكان بن.

لێرەدا بە پێویستی دەزانم ئەم پێشنیارانە بخەمەڕوو:

* پێویستە پەرلەمانی كوردستان بە هاوكاریی یاساناسان و پسپۆڕانی تەكنەلۆژیا، یاسای ژمارە ٦ی ساڵی ٢٠٠٨ هەموار بكاتەوە. یاسایەكی تازە دەربكات كە لە گەڵ پێشكەوتنەكانی تەكنەلۆژیای زانیاری و زیرەكیی دەستكرد یەك بگرێتەوە.

* وەزارەتی پەروەردە دەبێت لاپەڕەیەكی تایبەت لە مەنهەجی خوێندنی كۆمپیوتەر، یان پەروەردەی كۆمەڵایەتی تەرخان بكات بۆ «ئاسایشی دیجیتاڵی» و شێوازەكانی پاراستنی تایبەتمەندی.

* پێویستە لەژێر چەتری وەزارەتی ناوخۆ، بەڕێوەبەرایەتییەكی گشتی بۆ بەرەنگاربوونەوەی تاوانە ئەلیكترۆنییەكان دابمەزرێت كە لق و پۆپی لە هەموو پارێزگاكان هەبێت و هەماهەنگی لەگەڵ پۆلیسی نێودەوڵەتی (Interpol) بكات.

* لە كاتی تۆماركردنی سكاڵای ئەلیكترۆنی، دەبێت تیمی پسپۆڕی دەروونی ئامادە بن بۆ ڕێنماییكردنی قوربانییەكە و ڕێگریگرتن لە حاڵەتەكانی خۆكوشتن، یان داڕمانی دەروونی.

* ئەنجامدانی خولی ڕاهێنانی چڕ بۆ مامۆستایانی قوتابخانەكان تا بتوانن ڕۆژانە ڕێنمایی قوتابیان بكەن و پێویست نەكات تەنیا چاوەڕێی تیمەكانی پۆلیس بن بۆ سیمینار.

* میدیاكان دەبێت وەك ئەركێكی نیشتمانی، ڕۆژانە فلاش و كورتەفیلمی هۆشیاری لەسەر مەترسییەكانی فێڵە ئەلیكترۆنییەكان بڵاو بكەنەوە.

* دروستكردنی ئەنجومەنێكی باڵا كە وەزارەتەكانی ناوخۆ، داد، پەروەردە، و خوێندنی باڵا تێیدا ئەندام بن، بۆ داڕشتنی سیاسەتێكی یەكگرتووی بەرەنگاربوونەوەی تاوانە ئەلیكترۆنییەكان.

لە كۆتاییدا، جەخت لەسەر ئەوە دەكەمەوە كە پاراستنی ئاسایشی كۆمەڵگە لە سەردەمی دیجیتاڵیدا تەنیا ئەركی پۆلیس نییە، بەڵكو بەرپرسیاریەتییەكی هاوبەشە كە دەبێت هەموو تاكێكی كۆمەڵگە تێیدا بەشدار بێت. ئێمە وەك لایەنی پۆلیس، بەردەوام دەبین لە جێبەجێكردنی پلانەكانمان، بەڵام بۆ سەركەوتنێكی گشتگیر، پێویستمان بە ژینگەیەكی یاسایی و پەروەردەیی گونجاو هەیە، كە بتوانێت ڕووبەڕووی تەحەددییەكانی سەدەی بیست و یەك ببێتەوە. پەیامی ئێمە ڕوونە: تەكنەلۆژیا بۆ خزمەتكردنە، نەك بۆ وێرانكردنی ژیانی مرۆڤەكان.