ڕزگار سەعدوڵڵا، بەرپرسی هۆبەی ڕاگەیاندن و پەیوەندیی حكوومی كۆلێژی پەروەردە بۆ زانستە مرۆییەكانی زانكۆی كەركووكە و پێشتریش كاری لەسەر میدیا و تەكنەلۆژیای زانیاری و زیرەكیی دەستكرد كردووە. سەرنووسەری گۆڤاری زانستی و هەواڵی «نبض الانسانیة» بووە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (دەرهاویشتەكانی تەكنەلۆجیای زانیاری لەسەر كۆمەڵگە)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و بۆچوونەكانی خۆی خستەڕوو.

 

دەستخۆشی لە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم، كە نوێنەری كەركوویشتان بانگهێشتی ئەم گفتوگۆ گرنگە كردووە. بێگومان لە دونیای ئەمڕۆدا، تەكنەلۆژیا و میدیا تەنیا ئامرازێك نین بۆ پەیوەندیكردن، بەڵكو بوونەتە بەشێكی دانەبڕاو لە ئاسایشی نیشتمانی، پەروەردە، ئاراستەكردنی كۆمەڵگە و تەنانەت داڕشتنەوەی ناسنامەی نەتەوەیی. كاتێك باس لە ناوەندە ئەكادیمییەكان (زانكۆكان) دەكرێت، بەتایبەتی لەو ناوچانەی كە لەڕووی سیاسی و ئیدارییەوە دۆخێكی تایبەتیان هەیە (وەك شاری كەركووك)، كاریگەریی ئەم ئامرازانە زۆر قووڵتر و هەستیارتر دەردەكەوێت.

 یەكێك لەو گۆڕانكارییە بنەڕەتییانەی كە لە دوای ڕووداوە سیاسییەكانی ساڵانی ڕابردوو (بەتایبەت دوای ١٦ی ئۆكتۆبەر) لە زانكۆكانی كەركووك و ناوچە هاوشێوەكان بەدی دەكرێت، گۆڕینی سیمای ئەكادیمیی زانكۆیە بۆ سیمایەكی مەزهەبی و سیاسیی دیاریكراو. زانكۆ كە دەبێت ناوەندێكی زانستیی بێلایەن بێت، ئێستا كەوتووەتە ژێر كاریگەریی دەسەڵاتێكی دیاریكراوەوە كە هەوڵ دەدات لە ڕێگەی بۆنە و یادە مەزهەبییەكانەوە (وەك چلەی ماتەمینی) سیمایەكی ئایینیی تایبەت بەسەر زانكۆدا بسەپێنێت، بە جۆرێك كە لە كەركووك هەندێك جار زانكۆ لە مەزارگە ئایینییەكان دەچێت، نەك ناوەندێكی ئەكادیمی.

لەم چوارچێوەیەدا، ئەنجامدانی كۆنگرەی نێودەوڵەتی ساڵانە لەژێر ناوی كەسایەتییە سەربازی و سیاسییەكان وەك « قاسم سولەیمانی و ئەبومەهدی موهەندیس»، یەكێكە لەو هەوڵانەی كە ڕەهەندی میدیایی و تەكنەلۆژی بەكاردەهێنرێت بۆ چەسپاندنی ئایدیۆلۆژیایەك. ئەم كۆنگرانە تەنیا چالاكییەكی ئاسایی نین، بەڵكو بەشێكن لە ستراتیژێكی فراوانتر كە پەیوەندی بە ئاسایشی نیشتمانی و پرسە نەتەوەییەكانەوە هەیە. كاتێك لایەنێك ناتوانێت لە ڕووی ئەلیكترۆنی و لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا زاڵ بێت و ڕای گشتی بەلای خۆیدا ڕابكێشێت (بە هۆی ئەوەی ڕەنگە ناوەكانیان، یان وێنەكانیان لەلایەن پلاتفۆرمە جیهانییەكانەوە قەدەغە كرابێت، یان سانسۆر بكرێت)، پەنا دەبەنە بەر «بەزۆر سەپاندن» لەسەر زەویی واقیع.

ئەم شكستە لە «جەنگی ئەلیكترۆنی»دا، وای كردووە كە فشار بخەنە سەر زانكۆكان بۆ ئەوەی بە ناچاری قوتابیان و مامۆستایان بەشداری لە سیمینار و كۆڕەكاندا بكەن. دابەشكردنی خشتەیەك بەسەر كۆلێژەكاندا بۆ ماوەی نزیكەی ٢١ ڕۆژ، و هاندانی خەڵك بۆ ئەوەی بە خۆڕایی بەشداری بكەن و تێچووی مانەوەیان لە ئەستۆ دەگرن و پاشانیش هەر بە خۆڕایی تویژینەوەكانیان بۆ بڵاودەكەنەوە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە كە ئەو لایەنانە لە ڕووی تەكنەلۆژیا و میدیای ئازادەوە نەیانتوانیوە پەیامەكەیان بگەیەنن، بۆیە پەنایان بۆ شێوازە تەقلیدی و زۆرەملێیەكان بردووە، ئەمەش مەترسییەكی گەورەیە، چونكە زانكۆ لە شوێنی پێگەیاندنی زانستییەوە دەگۆڕێت بۆ شوێنی كۆكردنەوەی جەماوەر بۆ مەرامی سیاسی.

تەوەرێكی دیكەی گرنگ بریتییە لە دۆخی میدیا و ڕاگەیاندن لە عێراق بەگشتی و كەركوك بەتایبەتی. لە ئێستادا دیاردەیەك سەریهەڵداوە كە هەر كەسێك بە مۆبایلێك و مایكێكی هەرزانەوە، خۆی وەكو «دەزگای میدیایی» دەناسێنێت. چەمكی «دەزگای میدیایی» چەمكێكی گەورە و بەرپرسیارانەیە كە پێویستی بە مۆڵەت، ئیتیكی ڕۆژنامەوانی و ستافی پیشەیی هەیە، بەڵام ئەوەی دەبینرێت تەواو پێچەوانەیە.

ئەو پەیج و كەناڵە نافەرمییانە ڕۆژانە بڕێكی زۆر لە هەواڵی ناڕاست (Fake News) و چەواشەكار بڵاودەكەنەوە كە كاریگەریی ئەم هەواڵانە لەسەر دەروونی هاووڵاتیان و ئاسایشی كۆمەڵایەتی وێرانكەرە. بۆ نموونە، بڵاوكردنەوەی هەواڵێكی ناڕاست لە نیوەشەودا دەربارەی تەقینەوە، یان ئاگركەوتنەوە، دەبێتە هۆی دروستكردنی ترس و دڵەڕاوكێ لای هەزاران خێزان. ئەم فەوزایە لە نەبوونی یاسا و چاودێرییەوە سەرچاوەی گرتووە. لە كاتێكدا لە هەرێمی كوردستان یاسای تایبەت بە ڕێكخستنی میدیای ئەلیكترۆنی و قەدەغەكردنی خراپ بەكارهێنانی ئامێرەكانی پەیوەندی هەیە، بەڵام لە عێراقدا بۆشاییەكی یاسایی گەورە هەیە. نەبوونی یاسایەكی تۆكمە بۆ تاوانە ئەلیكترۆنییەكان و ڕێكخستنی كاری میدیایی، وای كردووە كە هیچ سانسۆرێك، یان لێپرسینەوەیەك لەسەر ئەم «میدیاكارە وەهمییانە» نەبێت، ئەمەش جیاوازییەكی گەورەی لە نێوان ژینگەی میدیایی كوردستان و ناوچەكانی دیكەی عێراق دروست كردووە.

 پرسێكی دیكەی كە پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە ئاسایشی نیشتمانی و دیمۆگرافیای ناوچەكەوە هەیە، بریتییە لە سیاسەتی دامەزراندن لە زانكۆكاندا. ئامارەكان ئاماژە بەوە دەدەن كە ژمارەی مامۆستایانی زانكۆی كەركووك لە چەند ساڵی ڕابردوودا بازدانێكی نائاسایی بەخۆیەوە بینیوە، لە نزیكەی ٧٠٠ مامۆستاوە بۆ زیاتر لە ١٣ هەزار مامۆستایە. ئەم زیادبوونە زۆرە، كە زۆربەیان هەڵگری بڕوانامەی دكتۆرا و ماستەرن، پرسیاری گەورە دەورووژێنێت.

خاڵی مەترسیدار ئەوەیە كە بەشێكی زۆری ئەم دامەزراوانە لەسەر بنەمای پێویستی زانستی دانەمەزراون، بەڵكو لە ڕێگەی پڕكردنەوەی فۆڕمی ئەلیكترۆنی و بەبێ ڕەچاوكردنی پسپۆڕیی ورد وەرگیراون. زۆرێك لەم بڕوانامانە لە وڵاتانی دراوسێ (بە دیاریكراوی ئێران) بەدەستهاتوون، و ئاستی زانستی بەشێك لەم هەڵگرانە لە خوارەوەیە، بە جۆرێك هەندێكیان تەنانەت نازانن پسپۆڕییەكەیان چییە. ئەمە جگە لەوەی كە ڕێژەی كورد لەم دامەزراندنانەدا لە (٥٪) كەمترە كە ئەمەش كاریگەریی نەرێنی لەسەر هاوسەنگیی پێكهاتەكان و سیمای نیشتمانیی زانكۆكە دروست كردووە. ئەم بە لێشاو دامەزراندنە بێ پلانە، نەك تەنیا بارگرانییە بۆ سەر بوودجەی وڵات، بەڵكو ئاستی زانستی زانكۆ دادەبەزێنێت و وای لێدەكات ببێتە شوێنێك بۆ كۆكردنەوەی بێكاران بە ناوی مامۆستای زانكۆوە.

لەلایەكی دیكەوە، جیاوازییەكی زەق لە مامەڵەكردن لەگەڵ بەشە جیاوازەكانی زانكۆ بەدی دەكرێت. بەشی زمانی كوردی لە زانكۆی كەركووك ڕووبەڕووی پشتگوێخستن بووەتەوە، لە كاتێكدا بەشەكانی دیكە بەتایبەتی بەشی زمانی توركی، پاڵپشتییەكی دارایی و تەكنەلۆژیی گەورەیان لێ دەكرێت لەلایەن وڵاتی توركیاوە. ئەم پاڵپشتییە تەنیا پارە نییە، بەڵكو بریتییە لە دابینكردنی سیستەمی زیرەكیی دەستكرد (AI) و بەستنەوەی زانكۆكە بە زانكۆ پێشكەوتووەكانی توركیاوە.

ئەمە جۆرێكە لە «هێزی نەرم - Soft Power» كە وڵاتان بەكاری دەهێنن. كاتێك بەشێكی دیاریكراو دەبەسترێتەوە بە تەكنەلۆژیای پێشكەوتوو و وانەكان بە شێوەی ئۆنڵاین و بەرزترین كوالێتی پێشكەش دەكرێن، لە كاتێكدا بەشی زمانی كوردی لەو ئیمتیازاتە بێبەشە، ئەمە دەبێتە هۆی لاوازبوونی پێگەی زانستی و ئەكادیمیی زمانی كوردی. ئەم دۆخە داوا دەكات، حكومەتی هەرێمی كوردستان ئاوڕێكی جددی لەم بابەتە بداتەوە، چونكە پشتگوێخستنی ئەم لایەنە واتە دۆڕاندنی مەیدانی زانستی و تەكنەلۆژی لە ناوچەكەدا.

یەكێك لە مەترسیدارترین دەرئەنجامەكانی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا لە بواری ئەكادیمیدا، بەكارهێنانی هەڵەی زیرەكیی دەستكرد (Artificial Intelligence)ـە لەلایەن قوتابیانەوە. توێژینەوەكان دەریدەخەن كە ڕێژەیەكی زۆر بەرز لە قوتابیان (زیاتر لە ٩٣٪) بۆ ئامادەكردنی توێژینەوەكانیان پشت بە ئەپڵیكەیشنەكانی زیرەكیی دەستكرد دەبەستن.

ئەم دیاردەیە واتای كوشتنی گیانی توێژینەوە و بیركردنەوەی ڕەخنەییە. قوتابی لە جیاتی ئەوەی خۆی سەرچاوەكان بخوێنێتەوە و شیكردنەوە بكات، تەنیا داوا لە بەرنامەیەك دەكات، بۆی بنووسێت. كێشەكە كاتێك گەورەتر دەبێت كە دەبینین تەنانەت ئەو بەرنامانەی بۆ ئاشكراكردنی دزیی زانستی (Plagiarism) بەكاردێن وەك (Turnitin)، دەكرێت هەڵبخەڵەتێنرێن. بەكارهێنانی تەكنیكەكانی «تێكست بایپاس» یان گۆڕینی دەقەكان لە ڕێگەی ئامرازەكانی دیكەوە وای كردووە، مامۆستایان و لێژنەكان نەتوانن بزانن كە ئەم دەقە لەلایەن مرۆڤەوە نووسراوە، یان ئامێر. ئەمە گورزێكی كوشندەیە لە باوەڕپێكراویی بڕوانامە زانستییەكان و ئاستی مەعریفی دەرچووانی زانكۆ، چونكە نەوەیەك پێدەگات كە خاوەنی بڕوانامەیە، بەڵام خاوەنی زانیاری و توانای نووسین و لێكدانەوە نییە.

لە كۆتاییدا، ناكرێت باس لە مەترسییەكانی تەكنەلۆژیا بكەین بەبێ باسكردنی پرسی تایبەتمەندی (Privacy). لە عێراقدا هیچ یاسایەك نییە بۆ پاراستنی داتای بەكارهێنەران و ڕێكخستنی كاری كۆمپانیا تەكنەلۆژییەكان. مۆبایلە زیرەكەكان لە ڕێگەی سیستەمی «پیكسڵ» (Pixel) و بیستنی دەنگەوە، بەردەوام زانیاری لەسەر بەكارهێنەر كۆدەكەنەوە. زۆر جار ڕوودەدات كە كەسێك تەنیا بە قسە باس لە بابەتێك دەكات، دوای چەند خولەكێك ڕیكلامی پەیوەست بەو بابەتەی لە سۆشیال میدیا بۆ دێت.

ئەمە تەنیا ڕیكلام نییە، بەڵكو دەستتێوەردانە لە دەروونی تاك و ئاراستەكردنی ڕای گشتی. كۆمپانیاكان و لایەنە سیاسییەكان ملیۆنان دۆلار خەرج دەكەن بۆ «سپۆنسەركردن» و بەكارهێنانی ئەم داتایانە بۆ گۆڕینی بیروڕای خەڵك، بەتایبەت لە كاتی هەڵبژاردنەكاندا. نەبوونی هیچ سانسۆر و باجێك لەسەر ئەم سیستەمە لە عێراقدا، وای كردووە هاووڵاتی عێراقی وەك كاڵایەك مامەڵەی لەگەڵ بكرێت و هیچ پارێزبەندییەكی دیجیتاڵی نەبێت. ئەم ئالوودەبوونە بە ئەلگۆریزمەكانەوە، كاریگەریی خراپی دەروونی لەسەر تاكەكان دروست كردووە.

سەرەڕای هەموو ئەم لایەنە نەرێنییانە، ناكرێت نكۆڵی لەوە بكرێت كە تەكنەلۆژیا سوودی گەورەشی هەیە، بەتایبەت بۆ منداڵان لە فێربوونی زمان و زانستەكاندا پێش ئەوەی بچنە قوتابخانە. بەڵام كاتێك باس دێتە سەر دۆخی دامەزراوەكان، یاسا و ئاسایشی نیشتمانی، دەبینین لە عێراق و ناوچە جێناكۆكەكاندا، تەكنەلۆژیا و میدیا بوونەتە چەكێك كە زۆرجار بە ئاڕاستەی نادروست بەكاردەهێنرێن. لە نەبوونی یاسا، پلانی ستراتیژی و چاودێریی ورد، ئەم ئامرازانە دەبنە هۆی تێكدانی شیرازەی كۆمەڵایەتی، دابەزینی ئاستی زانستی و زاڵبوونی ئەجێندای سیاسی بەسەر ناوەندە ئەكادیمییەكاندا.

لەبەر ڕۆشنایی ئەو خاڵانەی سەرەوە، ئەم پێشنیارانە دەخەینە ڕوو:

• پێویستە پەرلەمانی عێراق بە پەلە یاسایەك بۆ ڕێكخستنی كار و پێناسەی «دەزگای میدیایی» دەربكات و سزای توند بۆ بڵاوكردنەوەی هەواڵی ناڕاست و چەواشەكار دابنێت، هاوشێوەی ئەو یاسایانەی لە هەرێمی كوردستان كاریان پێ دەكرێت.

• پێویستە وەزارەتی خوێندنی باڵا میكانیزمەكانی پشكنینی توێژینەوەكان نوێ بكاتەوە و تەنیا پشت بە بەرنامەكانی وەك (Turnitin) نەبەستێت، بەڵكو گفتوگۆی زارەكی (Oral Defense) بۆ هەموو توێژینەوەكان بكرێتە مەرج بۆ ئەوەی دڵنیا بن، قوتابیەكە خۆی بابەتەكەی نووسیوە.

• پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان و وەزارەتی خوێندنی باڵا بوودجە و پلانی تایبەتیان هەبێت بۆ بەهێزكردنی بەشی كوردی لە زانكۆی كەركووك و زانكۆكانی دیكە، لە ڕووی دابینكردنی تەكنەلۆژیا و سیستمە ئەلیكترۆنییەكانەوە، بۆ ئەوەی هاوسەنگی لەگەڵ بەشەكانی دیكە بپارێزرێت.

• پێویستە لێژنەیەكی باڵای بێلایەن پێداچوونەوە بە دۆسیەی ئەو هەزاران مامۆستایەدا بكات كە بەبێ پێویستی و بە بڕوانامەی گوماناوی دامەزراون، تاقیكردنەوەی زانستییان بۆ ئەنجام بداتەوە.

• ئەنجامدانی سیمینار و وۆرك شۆپی ڕاستەقینە (نەك سیاسی) بۆ قوتابیان و هاووڵاتیان دەربارەی مەترسییەكانی هەواڵی فەیك و چۆنیەتی بەكارهێنانی دروستی زیرەكیی دەستكرد.