فەرهاد محەمەد، ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و ئەندامی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانە و سەرنووسەری گۆڤاری گوڵانە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (دەرهاویشتەكانی تەكنەلۆژیای زانیاری لەسەر كۆمەڵگە)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

پێشكەوتنی خێرای تەكنەلۆژیا و وەرچەرخانە ڕیشەییەكانی كۆمپانیا گەورەكانی وەك مۆدێلی زمانە گەورەكان «LLM» و فێربوونی قووڵ «Deep Mind» خەریكە دەبنە دوو ئاراستەی هاوتەریب، نەك هاو ئامانج. لەبەر ئەوەی تەكنەلۆژیا چەند پێش بكەوێت، لەژێر كۆنتڕۆڵی مرۆڤ دەرناچێت و ئەوە ئەقڵی مرۆڤە پڕۆگرامسازی بۆ دەكات و ئاراستەی دەكات. ئەم پێشكەوتنانە لەوانەیە دەرهاویشتە خراپەكانی لەسەر ئایندەی بازاڕ و هەلی كار بە زەقی دەربكەون، بەڵام ئایندەی مرۆڤایەتی ناخانە مەترسییەوە و هاوكات لەگەڵ پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا هەلی كاری تازەش لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت، بەڵام مەترسیی پێشكەوتنە خێرا و سەرسوڕهێنەرەكانی زیرەكیی دەستكرد لەوەدایە كە خۆی بیر دەكاتەوە و هەر خۆیشی بڕیاڕ دەدات. مستەفا سلێمان خاوەنی كتێبی شەپۆلی داهاتوو « the incoming wave « باس لە ئەپڵیكەیشنی ئەلفاگۆ (AlphaGo) كە لەلایەن كۆمپانیای دیپمایند بۆ گەمەیەكی كۆنی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا بە ناوی گۆ « Go» دروست كراوە. لە ساڵی 2016 بە شێوەیەك لە پاڵەوانی جیهانی بردەوە كە جیهانی شۆك و سەرسام كرد، بە جووڵەیەك ئەلفاگۆ یارییەكەی لە پاڵەوانەكە بردەوە، كە بە درێژایی 2500 ساڵ ئەو جووڵەیە لەو گەمەیەدا بەهەڵە دانراوە، بەڵام ئەپڵیكەیشنی ئەلفاگۆ بەو جووڵەیە گەمەكەی یەكلایی كردەوە، ئەمەش مانای ئەوەیە جۆرێك لە بوونەوەری زیرەك (agent intelligent) پەیدا بووە كە وەك مرۆڤ بیر ناكاتەوە و وەك مرۆڤ بڕیار دروست ناكات، مەترسییەكەش لەوەدایە بووەتە قەدەر و دەبێت مرۆڤایەتی ڕۆژانە مامەڵەی لەگەڵ بكات.

لە ئێستای هەرێمی كوردستاندا بەكارهێنانی شێوازی كاركردنی تەكنەلۆژیا بە شێوەی ئۆتۆماتیكی « automation» و پڕۆگرامسازی، تا ڕادەیەك هەیە. زانستی ئەندازیاریی كۆمپیوتەر و ئینفۆرماتیك لە زانكۆكاندا بەشیان هەیە و دەخوێندرێن و لەسەر ئاستی حكومەتی هەرێمی كوردستانیش فەرمانگەیەكمان بەناوی «تەكنەلۆژیای زانیاری» هەیە و تا ڕادەیەك هەوڵمان داوە هەنگاو بۆ حكومەتی ئەلیكترۆنی» E-government» هەڵبگرین و خزمەتگوزارییە گشتییەكانی و سیستمی بانكی بكەینە دیجیتاڵی، لەمەیاندا تا ڕادەیەك ئەندازیارانی كوردستان لە بوارەكانی زانستی كۆمپیوتەردا جێدەستیان دیارە و توانیویانە پڕۆگرامسازیی ئەو بەرنامانە بكەن، یان لانی كەم بە شێوازی پڕۆگرامسازی هەندێك هەنگاو هەڵبگرن، بەڵام لەسەر ئاستی زیرەكیی دەستكرد، تەنیا چەند ئەپڵیكەیشنێكی وەك «ئەی ئای ستودیۆ، چات جی پی تی، كلاود و...هتد»، كەوتوونەتە بەردەست كە بە شێوەیەكی سەرەتاییانە كاریان پێ دەكرێت و نەگەیشتووینەتە ئەو قۆناغەی كە «زیرەكیی دەستكرد» تیكەڵاوی تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی بكەین. لەم بوارەدا دەستكورت و هەژارین و، تەنانەت ئەگەر لە ڕووی تیۆرییشەوە بگەینە ئەو ئاستەی لە وردەكارییەكانی زیرەكیی دەستكرد تێبگەین، ئەوا گەیشتن بەو ئاستەی زیرەكیی دەستكرد تێكەڵاوی تەكنەلۆجیای دیجیتاڵی بكرێت، نەك هەر بۆ هەرێمی كوردستان، بەڵكو لەسەر ئاستی جیهانیش تەنیا ژمارەیەك كۆمپانیای گەورە كە سەرمایەكەیان لە سەدان ملیار دۆلار زیاترە، تا ڕادەیەك توانیویانە لە بەرهەمهێنانی زیرەكیی دەستكرددا سەركەوتوو بن و بتوانن پەرە بەداهێنانە گەورەكان بدەن.

مەترسیی ڕاستەقینەی كۆی داهێنانەكانی بواری زانستە سرووشتییەكان لەوەدا خۆی بەرجەستە دەكات، كە ئەقڵی مرۆڤ بە ئاراستەی جیاواز مامەڵەیان لەگەڵ دەكات، هەر بۆ نموونە دۆزینەوەی بارووت هۆكارێكی زۆر گرنگ بوو بۆ ئەوەی ڕێگەوبانی پێ دروست بكرێت، بەڵام دواتر كرایە تۆپ و بۆمب و لە دژی مرۆڤایەتی بەكار هێنرایەوە، لە ئێستای پێشكەوتنی تەكنەلۆژیادا كە بە شۆڕشی « پیشەسازیی چوارەم» هەژمار دەكرێت، مەترسیی سەرەكی لەگەڵ تەكنەلۆژیای زانیاریی خراپ بەكارهێنانی ئەم تەكنەلۆژیایەیە، ئێستا لە هەرێمی كوردستان كە هەر هاووڵاتییەك یەك دوو ئامێری زیرەكی لەبەر دەستە، كاتێك بۆ پەیوەندیكردن و گەیاندنی زانیاری ئەم ئامێرە زیرەكە بەكار دەهێنێت، سوودێكی یەكجار گەورەی بە ژیانی ڕۆژانەی خەڵك گەیاندووە، بەڵام لە هەمان كاتدا بە ڕێژەیەكی بەرچاویش خراپ سوود لەم تەكنەلۆژیایە وەردەگرن، كە بووەتە بەڵایەك و چەندین كارەساتی زۆر گەورەی وەك «ناوزڕاندن، شكاندنی ئاكار، خۆكوشتن و.. هتد»ی لێ كەوتووەتەوە.

بەرارودی بەكارهێنانی تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی بە ڕێگەی ئاراستەكردنی بە ئەقڵی مرۆڤ، مەترسیی زیرەكیی دەستكرد لەوەدا خۆی بەرجەستە دەكات كە ئەقڵێك لە درەوەی مرۆڤ مامەڵە لەگەڵ ئەم تەكنەلۆژیایە دەكات، كە پێی دەگوترێت «زیرەكیی دەستكرد»، هەر بۆیە ئەگەر ئەقڵی دوای بەكارهێنانی خراپی تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی پاشان جۆرێك لە پەشیمانی پیشان بدات و هەوڵەكانی بخاتەگەڕ بۆ ئەوەی ئەو ئاراستە هەڵەیە ڕاست بكاتەوە، ئەوا بوونەوەری زیرەك « agent intelligent» ئەو هەستەی نییە لەسەر بنەمای ئاكاری مرۆڤایەتی لایەنی باش و خراپی شێوازی ئەو بەكارهێنانە دەستنیشان بكات، بە واتایەكی دیكە، ئەگەر خراپ بەكاریان هێنا، ئاراستەی خۆی بە ئاراستەیەكی دروست دەزانێت و، ئامادەش نییە پەشیمان ببێتەوە و هەوڵی ڕاستكردنەوەی بدات، لەمەش مەترسیدارتر ئەوەیە ئەو چەند كۆمپانیا گەورەیەشی كۆی سەرچاوەكانی زیرەكیی دەستكرد بەرهەم دەهێنن، ئامادە نین بۆ بەرژەوەندیی مرۆڤایەتی كۆدێكی ئیتیكی بۆ شێوازی كاركردنی زیرەكیی دەستكرد وەك یاسا لەسەر ئاستی جیهاندا دانبرێت.

بۆ ئێمە لە هەرێمی كوردستان كە هیچ توانایەكی «ئابووری و زانستی»ی بەو ئاستە گەورەیەمان نییە كە ڕۆڵێك لە بواری زیرەكیی دەستكرددا بگێڕین، تەنیا دەمێنێتەوە سەر ئەوەی چۆن مامەڵە لەگەڵ تەكنەلۆجیای دیجیتاڵیی زیرەك وەك ئامێرە زیرەكەكانی «مۆبایل، لاپتۆپ، گەمە ئەلكترۆنییەكان، تەلەفزیۆن و...هتد» بكەین، بۆ ئەمەش لەگەڵ ئەوەی حكومەتی هەرێمی كوردستان لەسەر ئاستی دانانی یاسا و تەكنەلۆجیای زانیاریدا چەند هەنگاوێكی هەڵگرتووە، بەڵام ئەو هەنگاوانە پێویستی بە پێداچوونەوەی ورد و خوێندنەوەی بارودۆخی ئێستای كۆمەڵگەی كوردستان لەگەڵ ئەو تەكنەلۆجیا پێشكەوتووانەدا هەیە.