د.جەلال ئەحمەد، ئەندامی بازنەی گفتوگۆی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانە و كۆمەڵناسە و مامۆستایە لە كۆلیژی ئەدەبیاتی زانكۆی سەڵاحەددین/ هەولێر. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (دەرهاویشەكانی تەكنەلۆجیای زانیاری لەسەر كۆمەڵگە)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و بۆچوون و پێشنیارەكانی خستەڕوو.

 

ناكرێ ئەوە نادیدە بگرین، كە تەكنەلۆژیای زانیاری و تەكنەلۆژیا بە گشتی، ئاسانكاریی زۆریان لە بواری ڕاپەڕاندنی كاروبارەكانی ژیانی ڕۆژانەدا فەراهەم كردووە. وای كردووە زۆربەی كاروبار و پێداویستییەكانمان بە كۆشش و تێچوویەكی كەمتر جێبەجێ ببن. لە هەر كوێیەك بین، دەتوانین ئاگاداری بارودۆخ و پێشهات و گۆڕانكارییەكانی ئەو سەری دونیا بین. خەڵكی سەرانسەری جیهانی لەڕووی بیركردنەوە و شێواز و كوالێتیی ژیان لە یەكتری نزیك كردووەتەوە. هەر لە ساڵانی شەستەوە مارشاڵ ماكلۆهان، پێداگر بوو لەسەر ئەوەی كە تەكنەلۆژیای زانیاری و ئامرازەكانی پەیوەندی، مرۆڤەكان زۆر لە یەك نزیك دەكەنەوە، كەچی زۆرێك لە توێژەر و بیرمەندانی هاوچەرخ پێداگرن لەسەر ئەوەی، كە بە هۆی بەردەستبوون و بەرەوپێشچوونی زیاد لە پێویستی تەكنەلۆژیا و ئامرازەكانی پەیوەندییەوە، مرۆڤەكان تووشی دابڕان و دڵەڕاوكێ و فشارێكی زۆری كۆمەڵایەتی و دەروونی و، دۆخێكی ئابووری و سیاسیی ناجۆر بوون، ئەمەش بە هۆی ئەوەی تەكنەلۆژیای زانیاری و ئامرازەكانی پەیوەندی لە پێداویستییەوە بوون بە سۆفت پاوەر و گۆڕەپانێك بۆ كەڵەكەكردنی سامان و میكانیزمێك بۆ داگیركاریی سیاسی و ئابووریی كەلتووری، ئیدی زمان و فەرهەنگی ئەو نەتەوانەی لە ڕووی داهێنانی تەكنەلۆژیای زانیارییەوە لە دواوەن، یا هەر نەكەوتوونەتە سەر نەخشە لەو بوارەدا، بەرەو لەنێوچوون دەچێت.. ئیدی فرەكولتووری وەك سیمایەكی دیاری سرووشتی مرۆڤ، لە مەترسیدایە.

نزیك بە سەدە و نیوێكیش زیاترە كارل ماركس ئەو هۆشدارییەی بە مرۆڤایەتی داوە كە بەكارهێنانی ئامێرەكان، مەترسیی گەورەن لەسەر دەرفەتی كار و پیشەگەری. لەم بارەیەوە و بە گوێرەی دواهەمین ڕاپۆرت و پێشبینییەكانی ڕێكخراوی كاری نێودەوڵەتی، تەكنەلۆژیا و تەكنەلۆژیای زانیاری، هەرچەندە تا ساڵی ٢٠٣٠ ئەگەری هەیە نزیك بە ٢٤ ملیۆن هەلی كاری نوێ لەسەرانسەری جیهاندا بڕەخسێنن، بەڵام بە گوێرەی ڕاپۆرتەكانی گرووپی «ماكێنزی « تا هەمان ساڵ نزیكەی ٨٠٠ ملیۆن كەس بەهۆی بەكارهێنانی تەكنەلۆژیا و ئامێرە زیرەكەكانەوە كار و پیشەیان لەدەست دەدەن. هەندێك كار و پیشەی ناجۆر پەیدا بوون و زیاتریش دەبن، كە خاوەن پرەنسیپەكان تخونیان ناكەون و بە هۆیەوە بەجێ دەمێنن، لە كاتێك دا ئەوانەی سڵ لە هیچ شتێك ناكەنەوە و خۆدەرخستن و قازانجدۆستی هەموو شتێكە بەلایانەوە، لە كورتترین ماوەدا دەبنە خاوەن سەرمایەیەكی بێ شومار و شا بە سەپانی خۆیان نازانن. ئایا ئەمە ئاساییە پڕۆفیسۆر و زانایەك هەموو ژیانی خۆی لە خوێندن و داهێناندا سەرف بكات و، دواجار بە نانەزگیی خانەنیشینی نەتوانێت بژێت، كەچی لەڕێی داهێنانەكانی ئەوەوە مۆدێلیست و یوتوبەر و تیكتۆكچییەك بە شەڕەجنێو و شتی نامۆ و دزێو لە ماوەیەكی كەمدا زیاتر لە داهاتی هەموو تەمەنی مامۆستایەكی زانكۆ و جووتیارێكی زەحمەتكێش كۆبكاتەوە؟

تەكنەلۆژیای زانیاری و ئامێرەكان لە ڕۆڵ و پێگەی پیشەیی چەندین توێژیشیان كەم كردووەتەوە، بۆ نموونە وێنەگر، مامۆستا، بەتایبەت هەیبەتی مەعریفیی مامۆستا ئەو بایەخەی جارانی لای قوتابی نەماوە، بەوەی قوتابی وادەزانێت ئەوەی لە قوتابخانە و زانكۆدا باس دەكرێت، هەمووی لە نێتدا بەردەستە و هەر كاتێك و لە هەر شوێنێك بیەوێت، دەتوانێت دەستی پێڕا بگات، بۆیە چ مەجبوورە بەدیار مامۆستاوە دابنیشێت و گوێی بۆ هەڵخات؟ چ مەجبوورە خۆی بە نووسینی ڕاپۆرت و توێژینەوە ماندوو بكات، لە «ئەی ئای» دەیەها كاری پێشتر ئەنجامدراوی بە پوختی دەخاتە بەردەست و سەروگوێیەكی دەشكێنی و، بە مامۆستا و زانكۆكەی دەفرۆشێتەوە، كارەساتەكەش لەوەدایە كە زمانی كوردی هێشتا نەبووەتە بەشێك لە پڕۆگرامەكانی پلەیجەریزیم، تاوەكو بە ئاسانی و خێرایی بزانرێت ئەو نووسینە دزیاری و ساختەیە، یان ڕەسەن؟ بەشێك لە مامۆستایان كە چاودێریی تاقیكردنەوەیان هەیە، دۆش دادەمێنن و نازانن چی بكەن لە كاتێكدا تەكنەلۆژیا و ئامێرەكانی پەیوەندی، بواری گزیكردن و فڕوفێڵ و تاوانكارییان زیاتر فەراهەم كردووە، بەمەش قەیرانی مەعریفەیان لە ناوەندەكانی خوێندن و زانكۆ خولقاندووە.

ڕاستییەكەی، ئاسانكاری و فەراهەمبوونی ئامێر و پێداویستییەكان بە ڕەهایی، لە بەهای شتەكان كەم دەكاتەوە، ئیدی لە سایەی تەكنەلۆژیای زانیاری و ئامێرەكاندا چیدیكە خێزانەكان سەردانی یەكتری ناكەن و لە دەوری سەیركردنی ئەلبوومی وێنەكانیان كۆنابنەوە. مرۆڤ بووە بە ڕۆبۆت و كۆیلەی ئامێری كۆمپانیا و سەرمایەدارەكان، لە كاتێكدا بۆ ئەنجامدانی سادەترین كار و پێداویستی و هەموو شتێك، دەبێ ئامراز، یا ئامێرێك بەكار بهێنێت. منداڵەكانمان لە سایەی ئەپ و یارییە ئەلیكترۆنییەكانی وەك ڕۆبلۆكس و فۆڕت نایت و پەپجی و...تاد، كەسایەتییەكی ئاساییان نییە و زۆربەیان لەژێر كاریگەریی ئەو دیمەن و بیرۆكانەدان كە لەو یارییە قێزەونانەدا بەرچاویان دەكەون و، لە ژیانی ڕۆژانەیاندا دووبارەیان دەكەنەوە. سەرنج بدەن لەبەر چی گەنج و هەرزەكارەكانمان هێندە بە لاساری شوفێری دەكەن؟ ئەپ و یارییە ئەلیكترۆنییەكان بواری كەمتەرخەمیی پشتگوێخستنی كاروبارەكانیان زیاد كردووە، تەندروستیی مرۆڤیان تێك داوە و ئەتەكێكت و شێوازی هەڵسوكەوت و مامەڵەیان شێواندووە. دزینی زانیارییەكانی نێو ئامێرە زیرەكەكان و دروستكردنی جۆرەها فایل و وێنە و ڤیدیۆ بە زیرەكیی دەستكرد، چەندین كێشەی كۆمەڵایەتییان دروست كردووە و، بە هەزارەها خێزانیان هەڵوەشاندووەتەوە.

لە سایەی تەكنەلۆژیای زانیاریدا هاوكێشە سیاسی و ئابوورییەكان بێتامیان كردووە و، هێشتا خەبەرێكمان نەخوێندووەتەوە و لە ناوەڕۆكەكەی نەگەیشتووین، كەچی ڕووداو و گۆڕانكاریی لەناكاوی دیكەی بەسەردا دێت. ئێستاوای لێ هاتووە هیچ كەس و وڵاتێك خاوەن سەروەری نەبێت و هەر كەسێك بیەوێت بە ئاسانی دەستی بە نهێنی و تایبەتمەندییەكانی هەموو كەسێك دەگات. كەس هەیە ئینكاری بكات كە تەكنەلۆژیای زانیاری بەشدارێكی سەرەكی نەبووبێت لە ڕفاندنی سەرۆكی ڤەنزویلادا؟ لە سایەی تەكنەلۆژیای زانیاریدا ئێستا جەنگەكان لە جەنگی ڕۆبۆتەكانی نێو یارییەكان و فیلمە خەیاڵییەكان دەچن و ئیدی كەس پاڵەوان و خۆڕاگر نییە.

ئەگەر نفووزی سەمایەدار و دەستڕۆیشتووان ڕێگە بدات، خۆ دەكرێت كاتی بەكارهێنان و بەردەستبوونی بەشێك لە ئەپ و بەرنامە و یارییە ئەلیكترۆنییەكان سنووردار بكرێن. بۆ نموونە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان لە كاتژمێر ١٠ی بەیانی تا دەی شەو بەردەست بن، یارییەكان لە كاتی مەزندەكراو بۆ یاریكردن بەردەست بن، نەك كاتی خەو و خواردن و سەعیكردن. ئەكتیڤكردنی ئامێرەكان بە جۆرێك ڕێك بخرێت، كە لە سەروسیمای كەسەكانەوە بەپێی تەمەن بڕیار بدات، كە بۆی هەیە بەكاری بهێنێت یان نا. ئەم كەرتە بە نیشتمانی بكرێت و وەك بەشێك لە ئاسایش و سەقامگیریی كۆمەڵایەتی و سیاسی و دەروونی و ئابووری و فەرهەنگی مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت، نەك بوارێك بۆ سەمایەگوزاری و كەڵەكەكردنی سامان و قۆرخكاری.