د.كاروان كاكەبرا، سەرۆكی بەشی دەروونزانییە لە زانكۆی سۆران و یەكێكە لەو توێژەرانەی كە چەندین توێژینەوەی زانستی لەسەر دەرهاویشتە نەرێنییەكانی تەكنەلۆژیاری لەسەر چینە جیاوازەكانی كۆمەڵگە كردووە، هەر لە منداڵانی تەمەن خوار 12 ساڵ هەتا قوتابیانی زانكۆ و چینە بەتەمەنەكانی ناو كۆمەڵگەش، بەشێك لەم توێژینەوانەشی لە گۆڤارە جیهانی و نێودەوڵەتییەكاندا بڵاو كردووەتەوە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگو»دا (دەرهاویشتەكانی تەكنەلۆژیای زانیاری لەسەر كۆمەڵگە) بە داتا و ئامار لەسەر ئەم پرسە قسەی كرد و بەم جۆرە بیر و بۆچوون و پێشنیارەكانی خستە ڕوو.

 

دەستخۆشی لە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم كە بۆ گفتوگۆكردن لەسەر ئەم پرسەگرنگە، كۆمەڵێك ئەكادیمیستی پسپۆڕی پێكەوە كۆ كردووەتەوە، بۆ ئەوەی لەسەر ئەم پرسیارە هەستیارە پێكەوە گفتوگۆ بكەین.

لە سەردەمی ئێستادا، تەكنەلۆژیا و ئامێرە زیرەكەكان بوونەتە بەشێكی دانەبڕاو لە ژیانی ڕۆژانەی تاكەكان، بە جۆرێك كە مەحاڵە بتوانرێت ماڵێك، یان خێزانێك بەدی بكرێت، كە ئەم شەپۆلە تەكنەلۆژییە ڕووی تێ نەكردبێت. ئەم گۆڕانكارییە خێرایە، وێڕای سوودەكانی، كۆمەڵێك تەحەددی و گرفتی دەروونی و كۆمەڵایەتیی ئاڵۆزی لەگەڵ خۆیدا هێناوە، كە پێویستییان بە لێكۆڵینەوەی ورد و زانستی هەیە. لە چەند ساڵی ڕابردوودا توێژینەوە زانستییەكان لە هەرێمی كوردستان هەوڵیان داوە پەی بەم دیاردەیە بەرن و ئاستی كاریگەرییەكانی لەسەر چین و توێژە جیاوازەكان دەربخەن.

یەكێك لەو بابەتانەی كە بە هۆی هەستیاریی كولتووری و كۆمەڵایەتییەوە كەمترین قسەی لەسەر كراوە، بەڵام كاریگەرییەكی قووڵی لەسەر تاكەكان هەیە، بریتییە لە دیاردەی ئالوودەبوونی سێكسی ئەلیكترۆنی (Cybersex addiction) یان ئەوەی پێی دەگوترێت، ناردنی نامەی سێكسی (Sexting)، ئەوجا من بێجگە لەوەی مامۆستای زانكۆم، لە هەمان كاتدا ئەندامی لێژنەی ئاشتەوایی شاری سۆرانیشم، كێشەی ئەو خەڵكانەی دێنە لای ئێمە و ئێمە وەك دەروونزان مامەڵەیان لەگەڵدا دەكەین، هەروەها ئەم جۆرە لە ئالوودەبوونە كاتێك ڕوو دەدات كە تاك لە ڕێگەی دەق، وێنە، یان ڤیدیۆوە لە ئینتەرنێتدا سەرقاڵی بابەتی سێكسی دەبێت و ناتوانێت كۆنتڕۆڵی خۆی لەسەر ئەم ڕەفتارە بكات.

بەپێی چاودێرییەكان و ئەو كەیسانەی ڕوو لە لێژنەكانی ئاشتەوایی دەكەن، ئەم بابەتە بووەتە یەكێك لە گرفتە هەرە بڵاوەكان كە شیرازەی خێزان و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی خستووەتە مەترسییەوە. گرفتی سەرەكی لە توێژینەوەی ئەم بوارەدا ئەوەیە كە بەشداربووان ئامادە نین بە ڕاستگۆیی وەڵامی توێژەران بدەنەوە، چونكە دداننان بەم جۆرە ئالوودەبوونەدا وەك شەرمەزارییەك سەیر دەكرێت، ئەمەش وای كردووە كە قەبارەی ڕاستەقینەی كێشەكە تا ڕادەیەك شاراوە بێت، بەڵام نیشانەكان و كێشە خێزانییەكان ئاماژە بەوە دەدەن كە ئەمە یەكێكە لە گرفتە هەرە ئاڵۆزەكانی سەردەمی دیجیتاڵی لە ناوچەكەدا.

توێژینەوەكان دەری دەخەن كە زۆرترین چینێك كە تووشی ئالوودەبوون بە ئینتەرنێت دەبنەوە، چین و توێژی گەنجانن، بەتایبەتی قوتابیانی زانكۆ. لە كاتێكدا لەسەر ئاستی جیهان، ڕێژەی ئەوانەی تووشی «شێواویی بەكارهێنانی ئینتەرنێت»Internet use disorder دەبن لە نێوان ٤٪ بۆ ٧٪ تێپەڕ ناكات، بەڵام داتاكانی هەرێمی كوردستان وێنەیەكی مەترسیدارتر نیشان دەدەن.

لە توێژینەوەیەكدا كە نموونەی ٦٢٣ خوێندكاری زانكۆمان وەرگرتووە، دەركەوتووە كە ڕێژەی ٣٦.٥٪ی خوێندكاران ئالوودەی ئینتەرنێتن، ئەم ڕێژەیە كاتێك بەراورد دەكرێت بە وڵاتانی دەرەوە، دەبینین كە لە كوردستان ڕێژەكە نزیكەی دوو هێندە و بگرە زیاتریشە. ئەم بەرزبوونەوەیە تەنیا ژمارەیەك نییە، بەڵكو كۆمەڵێك دەرهاویشتەی دەروونیی مەترسیداری بەدوای خۆیدا هێناوە:

- دابەزینی متمانە بەخۆبوون: ئالوودەبوون وای كردووە گەنجان كەمتر متمانەیان بە تواناكانی خۆیان هەبێت.

- كێشەكانی خەو: زۆرینەی ئەوانەی ئالوودەن تووشی كەمخەوی (Insomnia) بوون، كە ئەمەش كاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر تەندروستیی جەستەیی و دەروونییان هەیە.

- خەمۆكی و گۆشەگیری: توێژینەوەیەكی ساڵی ٢٠٢٢ لە زانكۆی سۆران دەری خستووە كە ئالوودەبوون بە ئینتەرنێت و یارییە ئەلیكترۆنییەكان، پەیوەندییەكی بەهێزی بە گۆشەگیرییەوە هەیە كە گەنجان حەز بە تێكەڵاوبوونی كۆمەڵایەتی ناكەن و لە جیاتی ئەوە، لە جیهانێكی مەجازی (Virtual)دا دەژین كە خۆیان دروستیان كردووە و دوورە لە واقیع.

- دابەزینی خۆشگوزەرانیی دەروونی: ئاستی خۆشگوزەرانیی خودی (Subjective well-being) لەلای ئەم گەنجانە بە شێوەیەكی بەرچاو دابەزیوە، واتە هەستكردن بە دڵخۆشی و ئاسوودەیی لە ژیانیاندا كەم بووەتەوە.

دیاردەیەكی دیكە كە لە دوای ساڵی ٢٠٠٨ـەوە لە جیهاندا سەری هەڵداوە و توێژینەوەی لەسەر دەكرێت، بریتییە لە نۆمۆفۆبیا ( Nomo phobia)، واتە ترس لە دووركەوتنەوە لە مۆبایل، ئەم حاڵەتە كاتێك دەردەكەوێت كە كەسەكە ناتوانێت بێ مۆبایلەكەی هەڵبكات، بەیانیان كە ڕاستەوخۆ لە خەو هەڵدەستێت، دەست بۆ مۆبایل دەبات بۆ پشكنینی ئیمەیڵ، نامە و ئاگاداركردنەوەكان (Notifications)، هەروەها دڵەڕاوكێیەكی زۆر دایاندەگرێت كاتێك دەچنە شوێنێك كە تۆڕی پەیوەندی نییە، یان ئینتەرنێتەكەیان دەبڕێت، چونكە ترسی ئەوەیان هەیە نەتوانن پەیوەندی بكەن، یان بەشدار بن لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان وەك (سناپچات).

لە توێژینەوەیەكی دیكە كە ئەمساڵ لەسەر ٣٩٦ خوێندكاری زانكۆ ئەنجاممان داوە، دەركەوتووە ٢١٪ی بەشداربووان بە تەواوی تووشی نۆمۆفۆبیا بوون (نەك تەنیا ئالوودەبوون)، ئەوەی جێگەی مەترسییە، لە هەرێمی كوردستان ڕێژەی ٤٦.٩٪ی بەشداربووان لە ئاستێكی زۆر توند (Severe)ی نۆمۆفۆبیادان. ئەم ئاستە بەرزە وایكردووە كە تاكەكان تووشی دابەزینی بەهای خود (Self-esteem) ببن، واتە پەیوەندییەكی پێچەوانە هەیە (تا ئاستی نۆمۆفۆبیا بەرزتر بێتەوە، ڕێز و تەقدیر بۆ خود دادەبەزێت)، كە ئەمەش كەسایەتیی گەنجەكە لاواز دەكات.

یەكێك لە گرنگترین و مەترسیدارترینی ئەو توێژینەوانەی ئەنجاممان داون، تایبەت بووە بە كاریگەریی شاشەكان لەسەر منداڵان. لەم توێژینەوەیەدا كە بە هاوكاریی پزیشكانی دەروونیی پسپۆڕ ئەنجام دراوە، تیشك خرایە سەر بەكارهێنانی تەلەفزیۆنی زیرەك (Smart TV)، ئایپاد و مۆبایل لەلایەن منداڵانی خوار تەمەن ١٢ ساڵ. لە ئێستادا تەلەفزیۆنەكان بوونەتە ئامێرێكی هاوشێوەی ئایپاد، كە یوتیوب و یارییەكانی تێدایە و منداڵان بە ئاسانی كۆنتڕۆڵی دەكەن.

سرووشتی منداڵ وایە كە لە خوار تەمەنی دوو ساڵییەوە نابێت بەركەوتنی لەگەڵ شاشەی دەستی (Touch screen) هەبێت، یان تەنانەت سەیری بكات، بەڵام كولتووری باوی ئێستا وایە كە دایكان و باوكان بۆ بێدەنگكردنی منداڵەكانیان لە كاتی گریاندا، پەنا دەبەنە بەر دانانی منداڵەكان لەبەردەم شاشەكان و لێدانی گۆرانی و ڤیدیۆ.

لە توێژینەوەیەكدا كە لە سنووری پارێزگای هەڵەبجە ئەنجاممان داوە و ٦٥٥ منداڵی خوار تەمەن ١٢ ساڵی گرتەوە، ئەنجامەكان زۆر شۆككەر بوون. دەركەوت كە ٥٣٪ی منداڵان ئالوودەی بەكارهێنانی شاشە و ئینتەرنێتن. بۆ بەراورد، ئەم ڕێژەیە لە جیهاندا تەنیا ٤٪ بۆ ٥٪ـە، واتە لە كوردستان ڕێژەكە نزیكەی ٢٠ هێندە زیاترە. هەروەها ١٢٪ی ئەم منداڵانە گەیشتوونەتە قۆناغی ئالوودەبوونی تەواو (Addicted)، لەكاتێكدا ئەوانیتر لە قۆناغی خراپ بەكارهێنان (Misuse)دان.

كاریگەرییەكانی ئەم ئالوودەبوونە بەسەر دوو بەشدا دابەش كراون:

• كاریگەرییە ماوە كورتەكان: ٨٧٪ی منداڵەكان تووشی بوون.

• كاریگەرییە ماوە درێژەكان: ٩٧٪ی منداڵەكان تووشی بوون، كە ئەمە ڕێژەیەكی ئێجگار بەرزە.

ئەم كاریگەرییانە لایەنی دەروونی و جەستەیی دەگرێتەوە، وەك: ئازاری پشت، ئازاری چاو، ئازاری دەست، كێشەی تێكەڵاوبوون لەگەڵ منداڵانیتر، گۆشەگیری و تێكچوونی كێشی لەش (قەڵەوی، یان لاوازی زۆر).

بابەتێكی دیكە كە پەیوەستە بە بەكارهێنانی تەكنەلۆژیاوە، بریتییە لە گێچەڵی ئەلیكترۆنی (Cyberbullying)، یان ئەوەی لە زاراوەی بادینیدا پێی دەگوترێت «پڵنگ بازی». لە توێژینەوەیەكدا كە ٤٤٦ قوتابی قۆناغی ناوەندی و ئامادەیی لە هەولێر و سۆران بەشدارییان تێدا كردووە، دەركەوتووە كە زیاتر لە ٥٠٪ی قوتابیان ڕووبەڕووی گێچەڵی ئەلیكترۆنی بوونەتەوە. ئەم ڕێژەیە بەتایبەتی دوای سەردەمی كۆرۆنا و بەئەلیكترۆنیبوونی خوێندن زیادی كردووە، چونكە خێزانەكان ناچار بوون ئایپاد و ئامێری تایبەت بۆ منداڵەكانیان دابین بكەن. توێژینەوەكان دەریانخستووە كە پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆ هەیە لەنێوان گێچەڵی ئەلیكترۆنی و زیادبوونی خەمۆكی و دڵەڕاوكێ لەلایەن منداڵانەوە.

خاڵێكی زۆر گرنگ كە لە توێژینەوەكاندا دەركەوتووە، پەیوەندیی نێوان گێچەڵی ئەلیكترۆنی و ئاستی نمرەی قوتابیانە، ئەو قوتابییانەی كە زیاتر ڕووبەڕووی گێچەڵ دەبنەوە، نمرەكانیان لە قوتابخانە بەراورد بە هاوڕێكانیان نزمترە، ئەمەش دەریدەخات كە زیانەكان تەنیا دەروونی نین، بەڵكو كاریگەرییان لەسەر ئایندەی زانستیش هەیە. هەروەها توێژینەوەیەكی كۆنتر ئاماژەی بەوە دابوو كە سەیركردنی تەلەفزیۆن بۆ ماوەی شەش بۆ هەشت كاتژمێر، دەبێتە هۆی دابەزینی تێكڕای نمرە بە نزیكەی ١٢ نمرە، كە بێگومان ئەم كاریگەرییە لە سەردەمی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانی وەك تیكتۆك و سناپچاتدا زۆر زیاتر و مەترسیدارترە.

بۆ تێگەیشتن لە سرووشتی ئالوودەبوون، هەندێك جار توێژەران ناچارن خۆیان بچنە ناو ئەزموونەكەوە، یارییە ئەلیكترۆنییەكانی وەك پۆبجی(PUBG) و بازاڕكردنی ئۆنڵاین (وەك ئەوەی لە تیكتۆك دەبینرێت) دوو نموونەی زیندوون. من خۆم ئەپڵیكەیشنی پۆپجیم دابەزاند بۆ ئەوەی بزانم ئالوودەبوون چۆنە، یاریی پۆبجی بە شێوازێك دیزاین كراوە كە یاریزان هان دەدات بۆ مانەوە و بەكارهێنانی تەكنیكی جیاواز بۆ بردنەوە، كە دەكرێت مرۆڤ لە ماوەیەكی كەمدا ئالوودە بكات، بۆیە خۆم خەریك بوو ئالوودە ببم، بەڵام ئەپلیكەیشنەكەم دیلێت كرد و خۆم ڕزگار كرد.

هەروەها بازاڕە ئۆنڵاینەكان كە كاڵای نادیار دەفرۆشن، هاوشێوەی «قومار» كار دەكەن، بەكارهێنەر پارە خەرج دەكات، بەبێ ئەوەی بزانێت چی بۆ دێت، ئەمەش جۆرێك لە ورووژاندن دروست دەكات كە دەبێتە هۆی ئالوودەبوون و زیانی دارایی. گرنگیی ئەم ئەزموونانە لەوەدایە كە دەروونناسان تێبگەن بۆچی خەڵك ناتوانن واز لەم ئامێرانە بهێنن، چونكە هەر تاكێك خاوەنی كەسایەتی، جێنەتیك و پاشخانی خێزانیی جیاوازە، تێگەیشتن لەم جیاوازییانەش كلیلی چارەسەرە.

ئەو توێژینەوانەی ئەنجاممان داون لە گۆڤارە جیهانییەكانی وەك «كامبریج» و «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ دەروونپزیشكی» بڵاو كراونەتەوە، وێنەیەكی گشتیی تەندروستیی دەروونی لە عێراق دەخەنە ڕوو. ئەنجامەكان دەریدەخەن كە:

• ٢٢٪ی (واتە یەك لە هەر پێنج كەسێك) خەڵكی عێراق تووشی خەمۆكی بوونەتەوە.

• لە هەر شەش كەسێك، كەسێك تووشی دڵەڕاوكێ بووەتەوە.

وێڕای ئەم ڕێژە بەرزانە، ژێرخانی تەندروستیی دەروونی لە هەرێمی كوردستان لە ئاستێكی زۆر نزمدایە. بەداخەوە، كەمتر لە ١٪ی بوودجەی تەندروستی بۆ گرفتە دەروونییەكان تەرخان نەكراوە، بە پێچەوانەی وڵاتانی دراوسێ (وەك ئێران) كە لە هەموو بنكەیەكی تەندروستیدا دەروونناسی كلینیكی (Clinical Psychologist) هەیە بۆ چارەسەركردنی كێشەكان، لە كوردستان بنكە تەندروستییەكان تەنیا چارەسەری سەرەتایی و دەرزی لێدانیان تێدایە و خاڵین لە پسپۆڕانی دەروونی، ئەمەش وای كردووە كە هاووڵاتی، چ گەنج بێت، یان منداڵ، شوێنێكیان نەبێت پەنای بۆ بەرن بۆ چارەسەركردنی ئالوودەبوون و گرفتە دەروونییەكانیان.

لە كۆتاییدا، ئەو داتایانەی خراونەتە ڕوو، ئاماژەن بۆ قەیرانێكی بێدەنگ، بەڵام قووڵ لەناو كۆمەڵگەی كوردیدا. ئالوودەبوون بە تەكنەلۆژیا تەنیا خوویەكی خراپ نییە، بەڵكو نەخۆشییەكە كە كاریگەریی نەرێنی لەسەر جەستە، دەروون، خوێندن، و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان هەیە. جیاوازیی گەورەی ئامارەكانی كوردستان لەگەڵ ستانداردە جیهانییەكان وەك ٢٠ هێندەبوونی ئالوودەبوونی منداڵان، زەنگێكی مەترسیدارە كە پێویستی بە هەڵوەستە و پلانی خێرایە.

بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دۆخە مەترسیدارە و كەمكردنەوەی كاریگەرییە نەرێنییەكانی تەكنەلۆژیا، ئەم هەنگاوانەی خوارەوە بە پێویست دەزانرێن:

•  پێویستە حكومەت لە هەموو بنكە و سەنتەرە تەندروستییەكاندا بە لایەنی كەمەوە دەروونناسێكی كلینیكی دابمەزرێنێت، بۆ ئەوەی هاووڵاتیان بتوانن ڕاوێژی پێ بكەن.

• تەرخانكردنی بوودجە بۆ تەندروستیی دەروونی زۆر پێویستە، پێویستە بڕێك لە بوودجە دیاری بكرێت بۆ كردنەوەی سەنتەری تایبەت بە چارەسەری ئالوودەبوون.

• ئەنجامدانی سیمینار و بەرنامەی تەلەفزیۆنی بۆ هۆشیاركردنەوەی خێزانەكان سەبارەت بە مەترسییەكانی شاشە بۆ منداڵانی خوار تەمەن دوو ساڵ و سنوورداركردنی بۆ تەمەنەكانی دیكە.

• پێویستە لە قوتابخانەكاندا بەرنامەی تایبەت هەبێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی گێچەڵی ئەلیكترۆنی و هۆشیاركردنەوەی قوتابیان لە كاریگەرییەكانی سۆشیال میدیا لەسەر نمرەكانیان.

• بەردەوامبوون لە ئەنجامدانی توێژینەوەی مەیدانی بۆ زانینی نوێترین گۆڕانكارییەكان و ئاستی ئالوودەبوون، بەتایبەت لەسەر بابەتە هەستیارەكانی وەك ئالوودەبوونی سێكسیی ئەلیكترۆنی.