د. ڕەزوان سدیق، پسپۆڕ و تایبەتمەندە لە پەروەردەی دەروونی لە زانكۆی دهۆك و، یەكێكە لەو ئەكادیمستانەی كە لە توێژینەوە زانستییەكانیدا پشت بە داتا و ئاماری مەیدانی دەبەستێت و مەبەستیەتی توێژینەوەكان لەگەڵ واقیعی كۆمەڵایەتیی كوردستاندا پێكەوە گرێ بداتەوە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (دەرهاویشتەكانی تەكنەلۆژیای زانیاری لەسەر كۆمەڵگە) بەم جۆرە هەڵوەستەی لەسەر كاریگەریی نەرێنیی ئەنتەرنێت و زیرەكیی دەستكرد لەسەر باری دەروونی كرد و بەم جۆرەش بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

لە جیهانی هاوچەرخدا، تەكنەلۆژیا تەنیا كۆمەڵێك ئامێری بێ گیان نییە، بەڵكو بووەتە ڕەگەزێكی سەرەكی لە داڕشتنی شێوازی ژیانی مرۆڤ و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانیدا. ئەگەر بە دیدێكی دەروونناسییانە سەیری ئەم دیاردەیە بكەین، دەبینین تەكنەلۆژیا لە بنەڕەتدا نە شتێكی باشە و نە شتێكی خراپ، بەڵكو ئەوە چۆنیەتیی بەكارهێنانە كە ناسنامەی ئەرێنی، یان نەرێنیی پێدەبەخشێت. مرۆڤ دەتوانێت ئەم دەستكەوتە گەورەیە بەكار بهێنێت بۆ ئەوەی ژیانی ئاسانتر بكات، كاتەكانی پاشەكەوت بكات و زانیارییەكان لە خزمەت گەشەی خۆیدا بەكار بهێنێت، بەڵام لە هەمان كاتدا، ئەگەری ئەوەش هەیە بە خراپ بەكارهێنانی، ببێتە هۆی تێكدانی هاوسەنگییە دەروونی و كۆمەڵایەتییەكان. مۆبایل، ئینتەرنێت و كۆمپیوتەر ئەو كەرەستە پێشكەوتووانەن كە ئەمڕۆ بوونەتە سەكۆی سەرەكی بۆ هەموو جۆرە چالاكییەكی مرۆیی.

كاتێك سەیری مێژووی گەیشتنی تەكنەلۆژیای پەیوەندیكردنی ئەنتەرنێت دەكەین بۆ ناوچەكە، بەتایبەت بۆ عێراق، دەگەڕێینەوە بۆ ساڵانی نەوەدەكانی سەدەی ڕابردوو، لەو سەردەمەدا ئینتەرنێت شتێكی زۆر دەگمەن و سنووردار بوو. لە بەغدا سەنتەری تایبەت هەبوون كە ئەگەر كەسێك بیویستایە ئینتەرنێت بەكار بهێنێت، دەبوو ناوی خۆی بنووسێت و كاتژمێرێكی دیاریكراوی بۆ تەرخان دەكرا. لە كوردستانیش ئەم خزمەتگوزارییە هەبوو، هەرچەندە بەراورد بە ناوچەكانی دیكەی عێراق، لە كوردستان پرۆسەی بەدەستهێنانی ئەنتەرنێت كەمێك ئاسانتر بوو. ساڵ بە ساڵ، ئینتەرنێت و ئامێرە زیرەكەكان گەشەیان كرد و بە شێوەیەكی خێرا هاتنە ناو ماڵەكان و ژیانی ڕۆژانەی هەمووان. ئەم گۆڕانكارییە خێرایە وای كرد، تەكنەلۆژیا لە شێوازە سادەكەیەوە بگۆڕێت بۆ شێوازێكی ئاڵۆزتر كە هەموو كایەكانی ژیان بگرێتەوە.

زۆر كەس وا دەزانن بابەتی زیرەكیی دەستكرد شتێكی زۆر نوێیە، بەڵام لە ڕاستیدا ئەم بابەتە ڕەگێكی مێژوویی كۆنی هەیە و دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی بیستەم، لەو كاتەدا لێكۆڵینەوە دەروونی و پەروەردەییەكان دەستیان پێ كردبوو و سەرەتا زیاتر لە بواری پیشەسازی و كارگەكاندا بەكاردەهات، بەڵام لە ئێستادا زیرەكیی دەستكرد (AI) بووەتە بەشێك لە هەموو بوارەكان و بەهۆی ئاڵۆزبوونی ژیانەوە، مرۆڤ زیاتر پێویستی پێیەتی.

لە لایەنی زانستییەوە، ئەم تەكنەلۆژیایە خزمەتێكی گەورە دەكات، بۆ نموونە: ئەگەر قوتابییەك بیەوێت لە بابەتێكی وەك پاراسایكۆلۆجی (Parapsychology) بكۆڵێتەوە، كە زانستێكە گرێدراوی لایەنە دەروونی و فیزیاییەكانە، دەتوانێت لە زیرەكیی دەستكرد بپرسێت و زانیاریی گشتیی دەست بكەوێت. ئەمە هەنگاوێكی باشە بۆ خێراكردنی پرۆسەی فێربوون، بەڵام لێرەدا ئاگادارییەكی دەروونیی گرنگ هەیە، تەنیا پشتبەستن بە زیرەكیی دەستكرد بەس نییە، پێویستە قوتابی هەمیشە بگەڕێتەوە بۆ سەرچاوە ڕەسەن و گرنگەكان بۆ ئەوەی زانیارییەكان قووڵتر و ڕاستتر بن و توانای ڕەخنەگرتنی زانستی لەدەست نەدات.

یەكێك لە گرنگترین ئەو بوارانەی كە لەژێر كاریگەریی تەكنەلۆژیادا گۆڕانكاریی بەسەردا هاتووە، شێوازی پەیوەندییە خێزانییەكانە. خێزان بەرپرسە لە پڕۆسەی پێگەیاندنی كۆمەڵایەتی (Socialization). لەم پڕۆسەیەدا چەمكێكی زۆر گرنگ هەیە كە پێی دەڵێین گەیاندن «التواصل»، گەیاندن تەنیا گۆڕینەوەی وشە و زمان نییە، بەڵكو گرێدراوی كۆمەڵێك لایەنی هەستی و سۆزداری و جووڵەی جەستەییە، كاتێك دوو مرۆڤ ڕووبەڕوو قسە دەكەن، پەیوەندییەكی ڕاستەقینە دروست دەبێت، هەر جووڵەیەك، سەیری چاوێك، یان ئاماژەیەكی دەست، نامەیەكی دیاریكراو دەگەیەنێت، بەڵام كاتێك لە ناو خێزاندا، ئەندامەكان بە بێ كۆنتڕۆڵ و بێ سانسۆر ئینتەرنێت بەكار دەهێنن، ئەم پەیوەندییە سرووشتییە بەرەو لاوازی دەچێت. دووركەوتنەوەی ئەندامانی خێزان لە یەكتر، تەنانەت ئەگەر لەناو یەك ماڵیشدا بن، دەبێتە هۆی ئەوەی پەیوەندییە سۆزدارییەكان كاڵ ببنەوە و هەر كەسەو لە ناو دونیایەكی جیاوازی دیجیتاڵیدا گۆشەگیر بێت.

لە ڕابردوودا، خێزانەكان كاتی زۆریان پێكەوە بەسەر دەبرد، كاتی نانخواردن، شەوچەرە و كۆبوونەوەكان دەرفەت بوون بۆ ئەوەی تەمەنە جیاوازەكان قسە بكەن و ئەزموونی ژیان لە كەسانی گەورەترەوە بۆ بچووكترەكان بگوازرێتەوە، بەڵام ئێستا بارودۆخەكە گۆڕاوە و، منداڵان كاتێكی زۆر لەناو یارییە ئەلیكترۆنییەكاندا بەسەر دەبەن و لەوێوە هاوڕێیەتی كەسانێك دەكەن كە نایانناسن، ئەم هاوڕێیانە دەكرێت لە هەر شوێنێكی جیهان بن و ئەگەری هەیە منداڵەكە فێری قسەی نەشیاو و ڕەفتاری نادروست بكەن. لێرەدا ئەركی خێزانە كە چاودێرییەكی وردی منداڵەكانیان بكەن و ڕێگری بكەن لەوەی ئەم ئامێرانە ببنە جێگرەوەی پەروەردەی ڕاستەقینە.

لە لایەنی دەروونییەوە، «ئەخلاق» پێویستی بەوەیە منداڵ چاولێكەری(Imitation) بكات. كاتێك دایك و باوك منداڵەكەیان دەبەنە ناو كۆمەڵگە و كردەوەی مرۆیی نیشان دەدەن، بۆ نموونە یارمەتیدانی كەسێكی هەژار، ئەمە هەستی دڵسۆزی و هاوسۆزی (Empathy) لە ناو منداڵەكەدا دروست دەكات، ئەم جۆرە بەهایانە لە ناو سۆشیال میدیا و ئینتەرنێتدا فێر ناكرێن، بەڵكو پێویستیان بە بەركەوتنی ڕاستەقینە هەیە. ئەگەر منداڵ تەنیا لە جیهانی دیجیتاڵیدا بمێنێتەوە، ڕەنگە تەنیا لایەنە نەرێنییەكان وەربگرێت و لە هەستی مرۆدۆستی دوور بكەوێتەوە.

كێشەیەكی دیكەی بەرچاو كە تەكنەلۆژیا دروستی كردووە، بابەتی زمانە. زۆرێك لە منداڵان بەهۆی بەكارهێنانی ئینتەرنێتەوە، زمانە بیانییەكانیان (وەك ئینگلیزی) زۆر باشە، بەڵام لە زمانی دایكیاندا (كوردی) لاوازن. ئەمە بابەتێكە پێویستە بە جددی لەسەری بوەستین. بەكارهێنانی ئینتەرنێت و یارییەكان دەبێت سنووردار بێت، چونكە بەكارهێنانی درێژخایەن دەبێتە هۆی ئالوودەبوون، كە دواتر كاریگەرییەكی وێرانكەری لەسەر دەروونی تاك دەبێت.

سەردەمی پەتای كۆرۆنا گۆڕانكارییەكی گەورەی لە شێوازی ژیانی خەڵكدا دروست كرد، كەرەنتینە و مانەوە لە ماڵەوە، وایكرد خەڵك زیاتر ڕوو لە مۆبایل و ئینتەرنێت بكەن، ئەمە بووە هۆی پەیدابوونی هەندێك خووی نادروست، وەك تێكچوونی كاتی خەو و شەونخوونی. لە وڵاتێكی وەك ئەڵمانیا، سیستمێكی ڕێكوپێك بۆ ژیان هەیە و كاتژمێر ١٠ی شەو ژیان ئارام دەبێتەوە، بەڵام لای ئێمە بەكارهێنانی تەكنەلۆژیا وای كردووە، خەڵك تا درەنگانی شەو كات بەسەر بەرن، ئەمەش كاریگەریی نەرێنی لەسەر تەندروستی دەروونی و جەستەیی دروست دەكات و پەیوەندییە خێزانییە سرووشتییەكان كەم دەكاتەوە.

 تاوانە ئەلیكترۆنییەكان و دیاردەی تەنەمور (Bullying)

لە ڕووی دەروونییەوە، یەكێك لە مەترسییە هەرە گەورەكانی ئەمڕۆ بریتییە لە گێچەڵ «Bullying» بەتایبەتی گێچەڵ، یان «پڵنگ بازیی ئەلیكترۆنی». ئێستا بەهۆی زیرەكیی دەستكردەوە ئەم دیاردەیە ئاڵۆزتر بووە، چونكە دەكرێت دەنگ و ڕەنگی كەسێك بەكار بهێنرێت بۆ هەڕەشەكردن، یان ناشیرینكردنی كەسایەتییەكەی. لەم پڕۆسەیەدا دوو لایەن هەن: «قوربانی» و «ئەو كەسەی پڵنگ بازی دەكات». زۆر گرنگە پسپۆڕانی دەروونی لە قوتابخانەكاندا كار لەسەر هۆشیاركردنەوەی قوتابیان بكەن، چونكە پڵنگ بازی كاریگەرییەكی دەروونیی زۆر خراپی هەیە، دەبێتە هۆی لاوازبوونی كەسایەتی و دروستبوونی كێشەی دەروونیی قووڵ بۆ قوربانییەكە.

لە كۆتاییدا، دەگەینە بابەتی ئالوودەبوون بە ئینتەرنێت. پسپۆڕانی دەروونی ئاماژە بەوە دەكەن، كە ئالوودەبوون پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆی بە خەمۆكییەوە هەیە. كەسێك كە تووشی خەمۆكی دەبێت، زیاتر پەنا دەباتە بەر سۆشیال میدیا بۆ ئەوەی كاتەكانی تێدا بكوژێت، ئەمەش وای لێدەكات هەستی نەرێنی تێدا زیاد بكات و لە ژیانی كۆمەڵایەتی دوور بكەوێتەوە، ئەم گۆشەگیرییە دەبێتە هۆی دروستبوونی دوودڵی و لە هەندێك حاڵەتی دژواردا ئەگەری پەنابردن بۆ خۆكوشتنی لێ دەكەوێتەوە.

پێشنیارە دەروونییەكان بۆ پاراستنی هاوسەنگیی ژیان لە سەردەمی تەكنەلۆژیادا:

*  پێویستە خێزانەكان خشتەیەكی كاتی دیاریكراویان هەبێت بۆ بەكارهێنانی ئینتەرنێت، تاوەكو ڕێگری بكرێت لە ئالوودەبوون و كاتێكی زیاتر بۆ قسەكردنی ڕووبەڕوو بڕەخسێت.

* گرنگە ئەندامانی خێزان لە كاتی نانخواردن و كۆبوونەوەكاندا مۆبایلەكانیان وەلا بنێن و جەخت بكەنەوە سەر «پەیوەندیی سرووشتی» و هەست و سۆزەكانیان بۆ یەكتر دەربڕن.

* قوتابیان دەبێت فێر بكرێن كە زیرەكیی دەستكرد تەنیا وەك ئامرازێكی یاریدەدەر بەكار بهێنن و بۆ قووڵبوونەوە لە زانستدا پشت بە كتێب و سەرچاوە ئەكادیمییەكان ببەستن.

* دایك و باوك دەبێت منداڵەكانیان بەشداری پێبكەن لە كارە خێرخوازی و كۆمەڵایەتییەكاندا، بۆ ئەوەی هەستی هاوسۆزی و بەرپرسیارێتیی كۆمەڵایەتی لایان گەشە بكات.

* پێویستە خێزان بزانێت منداڵەكەی لەناو یاری و سۆشیال میدیادا لەگەڵ كێ قسە دەكات، بۆ ئەوەی لە مەترسییەكانی تەنەمور و وەرگرتنی كەلتووری نەشیاو بیپارێزێت.

* هاندانی منداڵ بۆ خوێندنەوەی كتێب بە زمانی دایك لە پاڵ فێربوونی زمانە بیانییەكان، بۆ پاراستنی ناسنامەی كولتووری و زمانەوانیی منداڵەكە.

* دووركەوتنەوە لە بەكارهێنانی مۆبایل و ئینتەرنێت، لایەنی كەم كاتژمێرێك پێش خەوتن، بۆ پاراستنی تەندروستیی مێشك و ڕێگریكردن لە دوودڵی و خەمۆكی.

*  قوتابخانەكان و خێزانەكان دەبێت بەردەوام باس لە مەترسییەكانی تەنەموری ئەلیكترۆنی بكەن و فێری منداڵانی بكەن، چۆن ڕێز لە بەرانبەر بگرن و لە كاتی هەڕەشەدا پەنا بۆ كێ بەرن.

* بۆ كەمكردنەوەی كاریگەرییە نەرێنییەكانی ئالوودەبوون، پێویستە تاكەكان هان بدرێن بۆ وەرزش و چالاكییە جەستەییەكان، كە دەبێتە هۆی كەمكردنەوەی خەمۆكی و زیادكردنی وزەی ئەرێنی.