ئیشخان ئەسڵان بۆ گوڵان:گۆرانیی «مێر و مێرخاس بارزانی» لە نێو كوردانی سۆڤیەتی پێشوو دەنگدانەوەیەكی بێوێنەی هەبوو
ئیشخان ئەسڵان شاعیر و ڕۆژنامەنووسێكی كوردە، ئێستا لە وڵاتی ڕووسیا نیشتەجێیە. ماوەی (٢٤) ساڵ لە ڕادیۆی یەریڤان كاری كردووە و دەیان تێكست و ئاوازی داناوە. یەكێك لە گرنگترین كارەكانی، تێكستی «مێر و مێرخاس بارزانی»یە كە ساڵی ١٩٥٨ پاش دیداری لەگەڵ بارزانی-ی نەمر نووسیویەتی و ئاوازی بۆ داناوە. ئەم تێكستە لەلایەن چەندین هونەرمەند لە هەموو پارچەكانی كوردستان گوتراوە. لە دەرفەتێكدا، وەڵامی چەند پرسیارێكی گۆڤاری گوڵانی دایەوە.
*دۆخی ڕۆشنبیری و كەلتووری كوردی لە یەكێتیی سۆڤیەتی پێشوو چۆن بوو؟
-لە ساڵانی ١٨٠٠دا كورد ڕوویان لە یەكێتیی سۆڤیەتی پێشوو كرد، دواتر ڕووسیا دەستی بەسەر بەشێكی زۆری خاكی كوردەكاندا گرت، بەتایبەتی دوای جەنگەكانی لەگەڵ ئێران و توركیا، بەشێكی زۆری كورد توركیایان جێهێشت و ڕوویان لە ڕووسیا كرد و هەندێكیان لە ئەرمینیا و جۆرجیا و چەند وڵاتێكی دیكە گیرسانەوە، بەم شێوەیەش زۆرێك لە كوردان كەوتنە ژێر دەسەڵاتی ڕووس. لە ڕووی كەلتووری و هونەرییەوە، كوردەكان پارێزگارییان لە زمانی خۆیان كرد، وەك زۆربەی نەتەوەكانی دیكەی چوارچێوەی یەكێتیی سۆڤیەت، بۆ نموونە، قوتابخانە بە زمانی كوردی كرایەوە و زانكۆیەكیش كرایەوە تایبەت بۆ پێگەیاندنی مامۆستایان بۆ ئەوەی وانە لەو قوتابخانانەدا بڵێنەوە، ئەو مامۆستایانە شارەزایی و پسپۆڕییەكی زۆریان دەربارەی مێژوو و ئەدەبی كوردی پەیدا كرد، لەوانە «جاسم جەلیلی، ئەمین عەبدال، عەگیدی جندی» و بەشێكی دیكەیش. دواتر شانۆی كوردی دامەزرا شانۆی «ئەلگەزی» بە یەكەم شانۆی كوردی دادەنرێت. هەروەها ڕۆژنامەی «ڕێیا تازە» بە زمانی كوردی بڵاو دەبووەوە و ڕادیۆی كوردیی یەریڤانیش بەردەوام بەرنامەكانی بە زمانی كوردی پێشكەش دەكرد. ئەم دوو دەزگایە خزمەتێكی زۆریان پێشكەش كرد بۆ پاراستنی زمان و هونەر و ئەدەبی كورد، ئەمەش كاریگەرییەكی زۆری لەسەر زیندووكردنەوەی هەستی نەتەوەیی لای ئێمە هەبوو. لە ساڵانی (١٩٦١-١٩٧٠) نزیكەی (70%)ی قوتابیانی كورد لە كۆلێژ و پەیمانگەكانی ئەرمینیا دەیانخوێند، هەروەها زیاتر لە (٢٥) گوندی كوردی، ڕەسەنایەتی و فۆلكلۆر و كەلتوور و دابونەریتی كوردییان پاراستبوو، بەتایبەتی لە ڕووی پۆشینی جلوبەرگ و ئەنجامدانی مەراسیمی ئاهەنگ و بۆنەكان لەسەر شێوازی كەلتووری كوردی. هەر لەو ماوەیەدا ژمارەیەكی زۆر كتێب بە زمانی كوردی بڵاوبوونەوە كە بەشێكیان بوون بە پرۆگرامی خوێندن و لە زانكۆ و قوتابخانەكان دەخوێندران.
*ئەی ئێستا ڕەوشەكە چۆنە؟
- بەداخەوە، بارودۆخەكە بە تەواوی گۆڕاوە، شیعر و هونەر و كەلتووری كوردی لە خەوێكی قووڵدایە. دوای ڕووخانی یەكێتیی سۆڤیەت، شاعیر و نووسەر و مامۆستایانی كورد پەرتەوازە بوون بە وڵاتانی جیهاندا، هەروەها قوتابخانە كوردییەكان، هەروەها شاعیری گەنج دەرنەكەوتن كە لە ئاستی شاعیرانی پێش خۆیان دابن، ژمارەی خوێنەرانیش زۆر كەم بووەتەوە، چونكە كورد پەرشوبڵاو بوون. لە ئێستادا بە دەگمەن دەبینی كۆمەڵگەیەكی كوردیی فراوان لە ناوچەیەكی دیاریكراودا نیشتەجێ بێت، بەڵكو دابەش بوون لە نێوان سێ، چوار، پێنج خانەوادە لە هەندێك شوێن، كە زۆرجار لە یەكتریش دوورن. ئەم بارودۆخە كاریگەریی لەسەر هونەر و كەلتووری كوردی هەیە، پێشتر لە ئاهەنگەكاندا گۆرانیی فۆلكلۆری بە شێوەیەكی بەرچاو هەبوو، بەڵام ئێستا تەنانەت لە ئاهەنگەكانیشدا گرنگی بە گۆرانییە كوردییە ڕەسەنەكان نادرێت، بەڵكو پشت بە مۆسیقای هاوچەرخ دەبەسترێت. لە لایەكی دیكەوە گۆرانی و مۆسیقا و ئاوازی كوردی لەلایەن تورك و عەرەب و فارس و نەتەوەكانی دیكەوە دەدزێت. من خۆم ماوەی چواردە ساڵە كێشەیەكی یاساییم لەگەڵ كۆمپانیایەكی توركی هەیە لەسەر گۆرانیی «یارا منا بەدەوە» كە من خۆم نووسیومە و ئاوازیشم بۆی داناوە، ئەوان بردوویانە، لە دادگا داوای مافی خۆمم كرد، بەڵام تا ئێستا ئەم كەیسە یەكلا نەبووەتەوە و مافی منیش نەگەڕێندراوەتەوە، عەرەب و تورك و ئەرمەن و ئازەر ئێستاش گۆرانییەكانمان دەدزن.
من ماوەی بیست و چوار ساڵ لە ڕادیۆی یەریڤان كارم كرد، ساڵانە ئێمە نزیكەی (٢٠) گۆرانیی كوردیمان ئامادە و پێشكەش دەكرد، بەڵام لەدوای ڕووخانی یەكێتیی سۆڤیەتەوە هیچ گۆرانییەكی كوردی تۆمار نەكراوە.
*باسی گۆرانیی «مێرێ مێرخاس بارزانی»مان بۆ بكە چۆن دروست بوو؟
-زستانی ساڵی ١٩٥٨، زستانێكی زۆر سەخت بوو و بەفر هەموو ناوچەكەی داپۆشیبوو، لە نێو خەڵكدا بڵاو بووەوە كە سەركردەی شۆڕشی كورد «مەلا مستەفا بارزانی» سەردانی (كزێ) دەكات، ١٣ گوندی كوردی دیكەش لە دەوروبەردا هەبوون، هەموو دانیشتووانی ئەو گوندانە ماڵەكانیان بەجێهێشت و ڕوویان لە گوندی كزێ كرد بۆ بینینی مستەفا بارزانی، منیش چووم و جەنەڕاڵ مستەفا بارزانیم بینی و هەستێكی ناوازەم هەبوو، چونكە وەك خەونێك وابوو و زۆر شتم لەسەر ئەم سەركردەیە خوێندبووەوە، كە سەركردایەتیی شۆڕشێكی كوردی لە كوردستانی عێراق دەكات بۆ بەدەستهێنانی مافە شەرعی و نەتەوەییەكانی گەلی كوردستان دەجەنگێت. ئێمە زۆر دڵخۆش بووین بە بیستنی هەواڵی شۆڕشی كورد، بەڵام ئەوەی ئازاری دەداین دەنگۆی بوونی ناكۆكی بوو لەنێوان كورددا. دوای ئەم دیدارە، گۆرانی «مێرێ مێرخاس بارزانی»م نووسی و ئاوازەكەم بۆی دانا، كە لە سەرەتاكەی هاتبوو:
«مێرێ مێرخاس، پەهڵەڤانو بارزانی، تو عەگید و قوماندارێ كوردانی
بابێ كوردا، عەگیدێ ملەت ناڤێ تە ب مە ڕا بویە سوند و زیارەتی»
ئەم گۆرانییە چەندین ساڵ لای من مایەوە و لە ساڵی ١٩٦٦ كاتێك لە ڕادیۆی یەریڤان كارم دەكرد، داوام لە سەرۆكی حیزبی سۆڤیەت، لقی ئەرمینیا، كرد كە دەمەوێت ئەم گۆرانییە تۆمار بكەم دەربارەی سەرۆكی شۆڕشی كورد «جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی» كە یەكێكە لە قارەمانە نەتەوەییە مێژووییەكانمان و بۆ ئازادی گەلەكەی دەجەنگێت، زۆر كەس و هاوڕێیان گوتیان كە من هەڵەیەكی گەورەم كردووە و دەستگیر دەكرێم. ئەوە بوو داواكەم وەڵام نەدرایەوە و ئەمەش نیگەرانی كردم، بەڵام دوای سێ مانگ داوایان لێ كردم بێم بۆ شوێنێكی دیاریكراو. زۆر نیگەران بووم، بەڵام پیرۆزباییان لێ كردم و گوتیان ڕەزامەندیت بۆ تۆماركردنی گۆرانییەكە وەرگرتووە، ئەمە زۆر دڵخۆشی كردم. هونەرمەند «ئارام تیگران» لەگەڵمان بوو لە ڕادیۆی یەریڤان، داوام لێكرد كە تۆماری بكات، دوای ئەوەی خوێندییەوە، گوتی زۆر نایابە، بەڵام ناتوانم پێشكەشی بكەم، داوای لێبووردنی لێكردم. دواتر پێشكەشی «ڕەشید باسو و تەیموور خەلیل»م كرد، لە كۆتاییدا هونەرمەند تەیموور خەلیل گۆرانییەكەی تۆمار كرد و بە خێرایی لەنێوان كورداندا بڵاو بووەوە و تا ئێستاش لە ڕادیۆی یەریڤان پەخش دەكرێت. هەروەها چەندین هونەرمەندی دیكە دووبارە گۆرانییەكەیان پێشكەش كردووە، بەم دواییەش خانمە هونەرمەند ئالین لە ڕۆژئاوای كوردستان بە شێوەیەكی زۆر جوان پێشكەشی كردووە، لێرەدا دەمەوێت سوپاسی خاتوو ئالین بكەم لەسەر ئەم كارە جوانەی.
*كەسانێك كلیپی (ئالین)یان لە یوتیوب سڕیوەتەوە بە بیانووی وەرنەگرتنی مۆڵەت، چی بەو كەسانە دەڵێی؟
-كاتێك گۆرانییەك دادەنێم، یەكەم ئامانجم ئەوەیە كە زۆرترین ژمارەی كورد لە هەموو جیهان گوێی لێ بگرن، بەم دواییە كتێبێكم نووسیوە كە لە ٣٠٠ بۆ ٤٠٠ شیعر و ئاواز پێك دێت، لێرەدا بە هەموو هونەرمەندە كوردەكان دەڵێم كە دەیانەوێت ئەو گۆرانییانە پێشكەش بكەن، بە دیارییەكی بێبەرامبەر لەلایەن منەوە بیزانن، من تەنیا دەمەوێت ناوی شاعیر و ئاوازدانەرەكە پاش تۆماركردنی گۆرانییەكە بهێنرێت، بۆ ئەوەی مافەكانیان ون نەبێت. سەبارەت بە سڕینەوەی گۆرانیی «مێرێ مێرخاس بارزانی» لە یوتیوب، من دژی ئەم هەنگاوەم و داوا لەو كەس و لایەنانە دەكەم كە ئەمەیان كردووە، ئێستا سەربەستی بكەن، چونكە من خاوەنی گۆرانییەكەم و دژی پێشكەشكردنی لەلایەن هونەرمەند ئالینەوە نیم، من بە تەواوی پشتگیریی دەكەم و مافی ئەوەم هەیە ڕێگەی پێ بدەم.
*تا ئێستا چەند جار سەردانی كوردستانت كردووە؟
-من دوو جار سەردانی كوردستانم كردووە، لە ساڵەكانی ٢٠٠٦ و ٢٠١١، بەڵام بەداخەوە ڕووبەڕووی ئاستەنگ و ئالنگاریی زۆر بوومەوە، بەتایبەتی لە بابەتی ناردنی داوەتنامە بۆم. لێرە دەمەوێت ئاماژە بە شتێك بكەم: ئێمەی كوردانی یەكێتیی سۆڤیەتی پێشوو ناچار بووین وڵاتی خۆمان، كە باكووری كوردستانە، بەر لە نزیكەی ٢٠٠ ساڵ جێبهێڵین و ئێستا هیچ كەسوكار و ناسیاو و خزمم لە باشوور و باكووری كوردستان نەماوە بۆ ئەوەی بتوانن داوەتنامەمان بۆ بنێرن بە مەبەستی وەرگرتنی ڤیزا. بە شێوەیەكی گشتی، ئەوەی من بینیم كوردستان لە پێشكەوتنێكی زۆر باش دایە لە هەموو ڕوویەكەوە، سەردانی قەڵای دێرینی هەولێرم كرد و زۆر دڵخۆش بووم بە بینینی قەڵاكە. دەمەوێت ئاماژە بەوە بكەم من لە نێوان ساڵانی ١٩٧٦ تا ١٩٨٠ لە بواری دیپلۆماسیدا كارم كردووە و ماوەی چوار ساڵ ئەركم لە ئێران بوو، ئەمەش دەرفەتی بۆ ڕەخساندم كە سەردانی شارەكانی كرماشان و مەهاباد و سنەی ڕۆژهەڵاتی كوردستان بكەم.
*چ پەیامێكت هەیە بۆ كوردانی هەموو پارچەكانی كوردستان؟
-داوا لە كوردستانیانی هەموو پارچەكانی كوردستان دەكەم كە ئەوە لەبەرچاو بگرن كە دوژمنەكانمان هەمیشە لە بۆسەدان بۆ ئەوەی كورد لەناو ببەن و بیگەڕێننەوە سەردەمەكانی پێشوو و بمانچەوسێننەوە، گرنگترین شت ئەوەیە كە ڕیزەكانمان یەك بخەین، یەك گوتارمان هەبێت و بەیەكەوە ڕووبەڕووی ئاستەنگ و ئالنگارییەكان ببینەوە و هەوڵ بدەین كوردستان ئاوەدان بكەین و یەكگرتوو بین.
