پڕۆفیسۆر ڕووزبەی پارسی، ئوستادی مێژوو و مافەكانی مرۆڤە لە زانكۆی لووند لە سوید، تێزی دكتۆراكەی تایبەتە بە «ناسیۆنالیزم و ڕووناكبیرانی ئێران لە نێوان هەردوو جەنگی جیهانیدا»، هەروەها توێژەری باڵاشە لە پەیمانگەی یەكێتیی ئەوروپا بۆ لیكۆڵینەوەكانی ئاسایش «EUISS» لە پاریس و لەسەر ئێران و دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش كاری كردووە، هەروەها لە ساڵی 2013وە وەك مامۆستای باڵای مافەكانی مرۆڤ وانە دەڵێتەوە، لە هەمان كاتدا سەرۆكی پڕۆگرامەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفریقاشە لە پەیمانگەی سویدی بۆ كاروباری نێودەوڵەتی و، بەڕێوەبەری گرووپی لێكۆڵینەوەی ئەورووپییە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، سەبارەت بە بایەخدانی بە مافەكانی مرۆڤـ. لە توێژینەوەكانیدا هەڵوەستەی لەسەر ئەو كارەساتانە كردووە، كە لە شەڕەكاندا وەك جینۆساید دژی مرۆڤایەتی ئەنجام دراون. بۆ قسەكردن لەسەر بنەماكانی ناسیۆنالیزم وەك چوارچێوەیەك بۆ پرۆسەی نەتەوەسازی و هەروەها خەبات و تێكۆشانی نەتەوەكان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان، ئەم دیدارە تایبەتەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر پارسی ئەنجام دا.

 

* لە توێژینەوەكانتاندا كارتان لەسەر ناسیۆنالیزم و مۆدێرنیتە كردووە. ئایا ناسیۆنالیزمی كوردی لە چوارچێوەی تیۆری «نەتەوەسازی - Nation-Budling «دا چۆن دەبینن؟ ئایا كورد توانیویەتی وەك نەتەوەیەكی مۆدێرن خۆی پێناسە بكات، لە كاتێكدا ئامرازە تەقلیدییەكانی دەوڵەتی وەك «سوپا و قوتابخانەی یەكگرتوو» لەبەردەستدا نەبووە؟

- بۆ تێگەیشتن لە ناسیۆنالیزمی كوردی پێویستمان بە لۆژیكی «هێز و ددانپێدانانە»، كەیسی كورد ئەوە دەسەلمێنێت كە پرۆسەی نەتەوەسازی نە پرۆسەیەكی هێڵكارییە «Not Linear» بەو مانایەی كە دەبێت سەرەتا زمان یەك بخرێت و دواتر سنوور دیاری بكرێت و دامەزراوەكانی دابمەزرێت، بە تەواوەتیش نەبەستراوەتەوە بە بوونی دەوڵەتێكی خاوەن سەروەرییەوە، هۆشیاریی ناسیۆنالیزمی كوردی بە ڕێگەی ئەزموونی مێژووی هاوبەش، سەركوتكاری و یادەوەریی هاوبەشی ئەو كارەساتانەی بەسەریدا هاتوون دروست بووە، نەك بە ڕێگەی دامەزراوەی دەوڵەتی ئەو هۆشیارییە دروست بووبێت. هەر بۆیە نەبوونی دەوڵەت نەبووەتە ڕێگر لە بەردەم ناسنامەیەكی كوردیی مودێرندا، بەڵكو شێواز و تایبەتمەندیی ناسنامەكەی گۆڕیوە بۆ شێوازی ناسنامەیەكی «خۆڕاگر، خۆگونجێنەر، زۆربەی كاتیش بەرگریكار»، ئەم ناسنامەیە لەژێر گوشار و سەركوتكردندا فۆرمەڵە بووە، نەك ئەوە بێت كە لە سەرەوە دیزاینی بۆ كرابێت.

* ئێوە باس لە ڕۆڵی ڕۆشنبیران دەكەن لە وێناكردنی نەتەوەدا؛ لە غیابی دەوڵەتێكی سەربەخۆدا ڕۆشنبیرانی كورد تا چەند سەركەوتوو بوون لە گۆڕینی ناسنامەی كوردی لە ناسنامەیەكی خێڵەكی و ناوچەییەوە بۆ ناسنامەیەكی نەتەوەیی مۆدێرن، كە لەگەڵ چەمكەكانی وەك یەكسانیی جێندەری و مافی كەمینەكاندا بگونجێت؟

-  لە ناو ئەم پرۆسەیەدا ڕووناكبیرانی كورد ڕۆڵێكی یەكلاكەرەوەیان بینیوە لە دووبارە داڕشتنەوەی ناسنامە و گۆڕینی لە ئینتیمای ناوچەیی و خێڵەكییەوە بۆ ئینتمایەكی نەتەوەیی بەرفراوانتر، بە ڕێگەی ئەدەبیات و بیری سیاسی و بەرهەمهێنانی كەلتوور، دیدگەیەكی تازەیان بۆ كوردبوون و كوردایەتی «Kurdishness» داڕشت، بەوەی دیدگەیەكی مودێرن و بڕوابوون بە فرەیی لە ناو مێژوودا ڕەگی داكوتاوە، بەڵام سەرەڕای هەموو ئەمانەش، بەبێ بوونی دامەزراوەی خاوەن سەروەری كە بتوانێت ئەم بیرۆكانە بكاتە یاسا لە دادگاكان و پڕۆگرامی خوێندن لە وڵاتدا، ئەوا ئەو دیدگە تازەیەی كوردبوون تەنیا لە كۆڕ و سیمنارەكاندا دەمێنێتەوە و بە زەحمەت دەبنە بەهایەكی كۆمەڵایەتیی جێگر و بەردەوام.

* ناسیۆنالیزمی كوردی لەنێوان سێ ناسیۆنالیزمی دەوڵەتی «توركی، عەرەبی و ئێرانی»دا گەمارۆ دراوە، لە دیدی «مێژووی چەمكەكانەوە، چ جیاوازییەك دەبینن لە نێوان ئەو ناسیۆنالیزمەی دەوڵەت پشتیوانی دەكات، و ئەو ناسیۆنالیزمەی كورد، كە وەك بزووتنەوەیەكی ڕزگاریخوازی بەردەوام لە ململانێدایە؟

- جیاكردنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی لەگەڵ ئەو ناسیۆنالیزمەی كە لەلایەن دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە بەرهەم هاتووە، پرسێكی گەوهەرییە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە ناسیۆنالیزمی دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەردەوام ناسیۆنالیزمێكی سەركوتكارانە و بۆ سڕینەوەی ئەوانی دیكە بووە، ئەمەش ڕاشكاوانە واتە بە ڕێگەی خۆسەپاندن و سڕینەوەی جیاوازییەكان هەوڵی یەكبوونی وڵاتەكانیان داوە، بەڵام لە بەرانبەردا ناسیۆنالیزمی كوردی بە پێچەوانەی ئەو لۆژیكە باوەی ناسیۆنالیزمی دەوڵەتی گەشەی كردووە. ناسیۆنالیزمی كوردی پڕۆژەیەك نەبووە بۆ سەپاندنی باڵادەستی، بەڵكو پڕۆژەیەكە بۆ ددانپێدانان و مانەوەی نەتەوەیەك، نەك سڕینەوەی فرەیی و پێكەوەژیان، هەر بۆیە بەردەوام جەختی لەسەر لێبوردەیی و پێكەوەژیان كردووەتەوە، وەك وەڵامێك بۆ پەراوێزخستن و چەوسانەوە.

* لە سیستمی نێودەوڵەتیی ئێستادا كە ئێوە وەك پسپۆڕێكی سیاسەتی دەرەوە كاری تێدا دەكەن، ئایا مۆدێلی «دەوڵەت-نەتەوە» (Nation-State) هێشتا تەنیا كلیلە بۆ پاراستنی ناسنامەی نەتەوەكان؟ بۆچی نەتەوە بێدەوڵەتەكانی وەك كورد، دەوڵەت وەك تاكە گەرەنتی بۆ مانەوەی خۆیان دەبینن؟

- بێگومان تێگەیشتن لە جیاوازیی نێوان ناسیۆنالیزمی كوردی و ناسیۆنالیزمی دەوڵەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هۆكارێكی یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی لەوە تێبگەین بۆچی سەرەڕای جیهانگیری و مودێلە جێگرەوەكانی حوكمڕانی، هیشتا دەوڵەتی نەتەوەیی هاوچەرخ «Nation-State» وەك چەق و بنەما لە سیستمی نیودەوڵەتیدا ماوەتەوە. چەمكی سەروەری هەتا ئێستاش وەك ئامرازێك بۆ پاراستنی «ماف، ئاسایش، شەرعیەت» لە قەڵەم دەدرێت، هەر ئەم هۆكارەشە كە نەتەوە بێ دەوڵەتەكان خەبات دەكەن بۆ ئەوەی ببنە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان، لەم چوارچێوەیەدا بۆ كورد، دەوڵەت تەنیا خەونێكی ڕۆمانسی نییە، بەڵكو چوارچێوەیەكی پارێزەرە دژی سڕینەوە و پەراوێزخستن و دووبارەبوونەوەی توندوتیژی و كارەساتەكانە.

* زۆرجار دەگوترێت سەربەخۆیی نەتەوەكان دەبێتە هۆی ناسەقامگیری، بەڵام ئایا پێتان وانییە شاردنەوە و سەركوتكردنی ناسنامە نەتەوەییەكان «وەك ئەوەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەرانبەر كورد دەكرێت»، هەڕەشەیەكی گەورەترە بۆ سەر «ئاشتی هەمیشەیی» لە ناوچەكەدا؟

- بەو بیانووانەی دەهێنرێنەوە بەوەی «سەربەخۆیی نەتەوەكان» بە شێوەیەكی حەتمی ناسەقامگیری بە دوای خۆیدا دەهێنێت، ئامانجیان ئەوەیە كە كاریگەرییە خراپەكانی سەركوتكردنی درێژخایەن پەرەدەپۆش بكەن، لەوە بێئاگان كە سەركوتكردن دەبێتە هۆی كەڵەكەبوونی چەوسانەوە و برینی چارەسەر نەكراو، كە سەرەنجام دەتەقنەوە، لە كەیسی كوردا ئینكاریكردن لە مافەكانی كورد، متمانەی پێكهاتەكان و دەوڵەتە ناوەندییەكانی داخوڕاندووە و بووەتە هۆكاری ئەوەی پێكەوەژیان لەرزۆك ببێت، هەر بۆیە ئەو سەقامگیرییەی بە ڕێگەی هێز و زۆرەملێ دەسەپێنرێت، لەوانەیە بە ڕواڵەت پتەو دیار بێت، بەڵام لە ڕاستیدا فشۆڵە و زوو كۆتایی دێت، ئەمە لە كاتێكدایە كە دداننان بە بەرانبەر بە ڕێگەی ئاشتی و دانوستاندنەوە زەمینەیەكی لەبارتر بۆ ئاشتییەكی بەردەوام دێنێتە ئاراوە.

* وەك پڕۆفیسۆرێك كە وانەی «سۆسیۆلۆژیای جینۆساید»ت دەگوتەوە؛ ڕاتان چییە سەبارەت بەوەی، كاتێك سەیری پرۆسەی (ئەنفال) دەكەین لە عێراق، ئەو پرسیارە دروست دەبێت، ئایا ئەمە تەنیا پەرچەكردارێكی سەربازی بوو، یان بەشێك بوو لە پڕۆژەیەكی مۆدێرنی «دەوڵەت-نەتەوە»ی بەعس بۆ سڕینەوەی ئەوانەی لە ناو چوارچێوەی «نەتەوەی عەرەبی»دا جێیان نەدەبووەوە؟

- ئەم كارلێكەی نێوان ناسیۆنالێزمی سەركوتكەر و پرۆسەی دەوڵەتی نەتەوەیی بە شێوەیەكی تراژیدی لە كەیسی شاڵاوەكانی ئەنفالی دەوڵەتی عێراقدا لە دژی كورد ڕەنگی داوەتەوە، بۆیە لەم چوارچێوەیەدا ناتوانرێت شاڵاوەكانی ئەنفال وەك وەڵامێكی سەربازی بۆ چالاكییەكانی پێشمەرگە كورت بكرێتەوە، بەڵكو سیستمی دەوڵەتەكە بەو جۆرە داڕیژرابوو، كە هەر كەسێك لەگەڵ ناسنامەی دەوڵەت كە قەومییەتی سەركوتكار بوو، یەك نەگرێتەوە، ئەوا دەبێت پاكتاو بكرێت و بسڕدرێتەوە، شاڵاوەكانی ئەنفال بە ڕێگەی بە ئامانجگرتنی خەڵكی سڤیل و بێتاوان و كاولكردنی گوندەكان و هەڵوەشاندنەوەی ژێرخانە كۆمەڵایەتییەكان، تەنیا ئامانج لێی ئەوە نەبوو كە نەیارێك شكست پێ بهێنێت و بەسەریدا سەركەوتوو بێت، بەڵكو ئامانجی دەوڵەتی عێراق ئەوە بوو كە بە ڕێگەی ئەنجامدانی شاڵاوەكانی ئەنفال نەتەوەیەك بەناوی كورد نەمێنێت و عێراق ببێتە یەك كۆمەڵگە و جیاوازیی نەتەوەیی تێدا بسڕێتەوە، لەم بازنەیەدا شاڵاوەكانی ئەنفال دژی خەڵكی سڤیلی كوردستان ئەوە دەسەلمێنێت كە پرۆسەی دەوڵەتسازی كاتێك لەگەڵ قەومییەی سەركوتكار ئاوێتە دەبێت، ئەوا لەبری ئەوەی سەقامگیری و خۆشگوزەرانی بۆ گەلەكەی بەرهەم بهێنێت، دەوڵەت خۆی دەبێتە ئامرازێك بۆ خوڵقاندنی كارەساتی مرۆیی و تاوانی گەورەی جینۆساید.