دۆناڵد هۆریتۆز پڕۆفیسۆری یاسا و زانستە سیاسییەكان لە زانكۆی دیۆك بۆ گوڵان: پیادەكردنی سیستمی زۆرینە لە عێراقدا ناوەڕۆكی فیدڕاڵیزمی نەهێشتووە
دۆناڵد هۆریتۆز، پڕۆفیسۆری فەخریی یاسا و زانستە سیاسییەكانە لە زانكۆی دیۆك لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، خاوەنی هەشت كتێبە لەبارەی دادگا و تیۆرەكانی كودەتا و ململانێی گرووپە ئیتنییەكان و دیموكراسییەت و دەستوور لە كۆمەڵگە دابەشبووەكاندا و گۆڕانی دەستووری و پابەندبوونی دیموكراسی. گوڵان دیمانەیەگی لەگەڵ ئەنجام دا، بۆ تاوتوێكردنی پرسەكانی پەیوەست بە دابەزاندنی دەسەڵات لە كۆمەڵگە دابەشبووەكان و پرسی متمانەی نێوان ئەم گرووپانە بە دەسەڵاتی ناوەندی و سەرنجەكانی لەسەر سیستمی فیدڕاڵی لە عێراقدا.
* كتێبكێتان نووسیوە لەبارەی لایەنە باش و خراپەكانی دابەزاندنی دەسەڵات لە نێو سیستمە فیدڕاڵییەكاندا، دەكرێت بزانین پاڵنەری نووسینی ئەم كتێبەتان چییە؟
- ئەم كتێبەمان هاوشان بە كتێبێكی دیكە – كە لە ئێستادا كاری لەسەر دەكەم- لەبارەی دابەشكردنی دەسەڵات لە نێوان گرووپە ئیتنییەكاندا نوسیوە، لەو قەوارە سیاسییانەی دابەشبوونی سیاسییان تێدایە، دابەزاندنی دەسەڵات شێوازێكە لە هاوبەشیپێكردنی دەسەڵات لەسەر ئاستی شاقووڵی، ئەویش بۆ ئەوەی گرووپە ناڕازییەكان، یان دوورخراوەكان لە دەسەڵاتی ناوەندی، بتوانن لەسەر ئاستی هەرێمەكان مومارەسەی هەندێ دەسەڵات بكەن. من هەمیشە بۆچوونم وابووە كە ئەگەر دەسەڵاتدارانی ناوەند بە ئەرێنی لە دابەزاندن و شۆڕكردنەوەی دەسەڵات بۆ هەرێمە خاوەن گرووپە ئیتنییە جیاوازەكان بڕوانن، ئەمە درەئەنجامی باش و ئەرێنی لێدەكەوێتەوە. من لە چاپتەری دووەمی كتێبەكەمدا باسی ئەم لایەنە باشانەم كردووە، كە زۆربەیان لەلایەن بڕیاربەدەستە سیاسییەكانەوە لەبەرچاو نەگیراون، ئەو كەسانە دەسەڵات دانابەزێنن، لەبەر ئەوەی ترسیان هەیە- كە هەندێ لە نووسینە ئەكادیمییەكانیش ئەم ترسەی لا تۆخ كردوونەتەوە- كە ئەم كارە ببێتە هۆی دروستكردنی بونیاد و دەرفەتی جیابوونەوە لەلایەن گرووپە ئیتنییە ناڕازییەكانەوە كاتێك دەسەڵاتیان بۆ دادەبەزێندرێت- كە من لە چاپتەرەكانی دواتر باسم لەوە كردووە، كە ئەمە ترسە چەند ناواقیعبینانەیە.
* ئێوە لە توێژینەوەكانی پێشووتاندا پرسی دابەزاندنی دەسەڵاتتان تاوتوێ كردووە، لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا چ كاتێك ئەم كارە دەبێتە هۆی كەمكردنەوە و خاوكردنەوەی ناكۆكییەكان و چ كاتێك سەر دەكێشێت بۆ توندكردنەوە و هەڵكشانی؟
- تا زیاتر توێژینەوە لەسەر ئەم پرس و بابەتە بكەم، ئەوا زیاتر ئەوەم بۆ دەردەكەوێت كە هۆكاری زۆر باش هەیە بۆ دابەزاندنی دەسەڵات بۆ ئەو هەرێمانەی كە گرووپی ئیتنیی جۆراوجۆر لەخۆ دەگرن، كە تێیدا گرووپە جیاوازەكان ململانێ دەكەن لەسەر كۆنتڕۆڵكردنی هەرێمەكە و دەركردن و دوورخستنەوەی ئەوانی دیكە لێی. ئەم ناكۆكییانە بە شێوازی زۆر توند لە چەند وڵاتێكدا ڕوویان داوە، لە نێویاندا توندوتیژی و جیاكارییەكی لە ڕادەبەدەر هەبووە، بەتایبەتی لە چەند وڵاتێكی ئاسیا و ئەفریقا. كەواتە ئەوەی پێویستە لەم ڕووەوە بكرێت، ئەوەیە كە دەبێت حكومەتە ناوەندییەكان زەمانەتە دەستوورییەكانیان ڕوون بكەنەوە، و ڕەنگە پێویست بكات كە لە هەندێ وڵاتدا ئەو بڕگە و بەندە دەستوورییانە لاببردرێن، كە مافی تایبەت بە هەندێ لە گرووپەكان دەدەن، كە دەبنە هۆی لاوازكردنی زامنكردن و دەستەبەركردنی ماف بۆ هەمووان. واتە لەم ڕووەوە هەندێ كێشەی یاسایی هەن كە ڕێگرن لەوەی گرووپەكان لە بارێكی یەكساندا بن. مەبەستم ئەوەیە كە هەندێ پرسی یاسایی هەن، كە بۆی هەیە، لەسەر خاوكردنەوە و نەهێشتنی ناكۆكییەكان كاریگەرییان هەبێت.
* ئێوە توێژینەوەشتان لەبارەی دامەزراوەكانەوە كردووە، بە دید و تێڕوانینی ئێوە ئایا ڕۆڵی دامەزراوەكان چین لە پەیوەندی بە ناكۆكییەكانەوە، مەبەستمان ئەوەیە ئایا تەنیا ئامرازێكن بۆ ئیدارەدانی ململانێكان، یان دەبنە هۆی گۆڕینیان؟
- پێموایە دەكرێت بە هەردوو بارەكەدا كاریگەرییان هەبێت. واتە دەكرێت دامەزراوەكان ببنە هۆی گۆڕینی پاڵنەرەكان، بۆ نموونە لە ڕێی سازشكردنەوە لە پێناو بەدەستهێنانی دەنگی گرووپێكی دیكە، بەڵام بەڵگەی ئەوەش هەیە كە هەندێ لە دامەزراوەكانن دەتوان جەمسەرگیریی ئیتنی چارەسەر بكەن. كارێكی باشە لەم ڕووەوە لەوە بڕوانرێت كە چۆن پێكهێنانی هاوپەیمانێتییەكان كاریگەرییان هەیە لەسەر جەمسەرگیری و ئایا داڕشتنی دەستوور لەسەر بنەمای كۆدەنگی نەك زۆرینەی دەنگ، یان سازشكردن چ دەرئەنجامێكی لێ دەكەوێتەوە.
* ئێوە باستان لەوە كردووە كە دەكرێت دامەزراوەی باش بارێكی میانڕەوی و ڕێككەوتن بهێنێتە ئاراوە، ئایا دەكرێت ئەمە بارێكی درێژخایەن بێت؟
- نەخێر، چونكە هەمیشە ئەگەری ئەوە هەیە، پاشگەزبوونەوە لەم ڕێككەوتنانە ڕوو بدات، ئەگەر دەرئەنجامی چاوەڕوانكراوی لێ نەكەوێتەوە، هەروەها دەكرێت پرسی ئایدیۆلۆژی و گۆڕانی دید و بۆچوونی نەوەكانیش كاریگەریی هەبێت لەسەری و ڕەنگە بە ئاراستەی ڕادیكاڵیزمێكی زیاتردا بڕوات، هەرچۆنێك بێت، من پێموایە پرسی میانڕەوی ئەو كاتە سەردەگرێت، كە تێكڕای لایەنەكان لێی ڕازی بن. بۆ نموونە ئەگەر دوو پارتی میانڕەو لە دوو گرووپی ئیتنیی جیاوازدا پێیان وابێت دەنگەكانیان زیاد دەكات، ئەگەر پێكەوە كاربكەن، ئەوا لەبارەی پرسە سیاسییە جیاوازەكانەوە پەنا بۆ سازشكردن دەبەن، بۆی هەیە ئەمەش سەربكێشێت بۆ پتەوبوونی هاوپەیمانێتییەكان و درێژەپێدانی میانڕەوی.
* چۆن لە پرسی فیدڕاڵی دەڕوانن؟ مەبەستمانە ئەوەیە ئایا فیدڕاڵیزم، یان بوونی هەرێمی فیدڕاڵی دەتوانێت درێژە بكێشێت لە بەرانبەر بوونی بێمتمانەیی نێوان گرووپەكان؟
- بەڵێ، ئەگەر هەرێمەكە لە ڕووی ئیتنییەوە هاوشێوە بێت، ئەوا پەیوەندیی نێوان گرووپی باڵادەست لە هەرێمەكەدا و حكومەتی ناوەندی بەرەوپێش دەچێت، ئەویش ئەگەر باری حوكمڕانی مایەی ڕەزامەندیی گرووپەكە بێت، بەو مەرجەی خواستی ئەوەیان نەبێت، هەرێمێكی دیكە كۆنتڕۆڵ بكەن، بەڵام ئەگەر هەرێمەكە دەسەڵاتە دابەزێنراوەكان خواستی ئەوەیان هەبێت، یەكەم هەنگاویان بەرەو جیابوونەوە بێت، ئەوا ئەمە بێمتمانەیی دروست دەكات.
* هەر لە پەیوەندی بە دەستوورەوە، ئایا دەرئەنجامەكانی نەگرتنەبەری شێوازێكی دروستی دەستووری چین؟
- ئەمە پرسیارێكی باشە، باشترین نموونە و حاڵەت لەم ڕووەوە بریتییە لە «فیجی» كە لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە داوای ئەوەم لێكرا، هاوكاریی لێژنە دەستوورییەكە بكەم، بۆ ئەوەی سیستمێكی هەڵبژاردنی ئاشتەواییئامێز دابڕێژین، كە ببێتە هۆی كەمكردنەوەی ناكۆكیی نێوان فیجییەكان و گرووپێكی گەورەی هیندییەكان، من دەنگدانی بەدیلم پێشنیار كرد، كە لە ئوسترالیا پەیڕەو دەكرێت و كاریگەریی گەورەی هەبوو بۆ ئەوەی پارت و پاڵێوراوەكان میانڕەوانە هەڵسوكەوت بكەن و هاوپەیمانیی نێوان گرووپەكان دروست بوو، بۆ ئەوەی لە هەڵبژاردنەكاندا سەركەوتوو بوون. بە داخەوە، جێبەجێكردنی پێشنیارەكە بۆ ئەوانی دیكە جێهێڵدرا، بەرچاوڕوونكردنەوەی پارتەكانیش لەبارەی سوودەكانی ئەم سیستمەوە فەرامۆش كرا. دەرئەنجامەكەش ئەوە بوو كە هەندێ لە پارتەكان، لە نێویاندا پارتێكی گەورەی فیجی و پارتێكی گەورەی هیندییەكان، كە ئامادەی گرتنەدەستی دەسەڵات بوون لە دوای هەڵبژاردنەكانەوە، نەیانتوانی پاڵێوراوێكی هاوبەش پێشكەش بكەن، لەبری ئەوەی پاڵێوراوی جیاوازیان بۆ هەمان پۆست هەبوو. بەم شێوەیە هەردوو پارتەكە زۆربەی كورسییەكانیان لەدەست دا، كە ململانێیان لەسەر دەكردن. ئەوە بوو پارتێكی هیندی زۆربەی كورسییەكانی بەدەست هێنا و هاوپەیمانییەكی پێكهێنا لەگەڵ چەند پارتێكی بچووكی فیجیدا، كە بە تەواوەتی پابەند نەبوون بە ئاشتەواییەوە. ئەوە بوو كە حكومەتە پێكهێنراوەكە لە بارێكدا بوو كە ڕووبەڕووی ئەگەری كودەتا ببێتەوە لەلایەن گرووپێكی نیمچە سەربازییەوە، كە دۆخەكە بەم شێوەیە نەدەبوو، ئەگەر پاڵێوراوی هاوبەشیان هەبووایە. كەواتە دەبێت ئەوە بڵێین كە پێویستە بەرچاوڕوون بین لەبارەی ئامانجەكانی چاكسازی و ئەو ئامانجانەی دەمانەوێت بەدییان بهێنین. ئەوەش ڕوون بووەوە كە ئەو سیستمی دەنگدانی بەدیلەی پێشنیار كرد، زۆر نەدەگونجا لەگەڵ ئەو وڵاتانەی كە ژمارەیەكی زۆری پارتی سیاسییان تێدایە.
* كەواتە ئایا دەكرێت بڵێین هەندێ جار سەقامگیری دەكەوێتە بارێكی نالەبارەوە لەگەڵ یەكسانی و دادپەروەریدا؟
- من تەنیا نموونەیەك شك دەبەم، كە پێموایە ئەم دوو ئامانجە تێیدا لە بارێكی دژ و پێچەوانە و ناكۆك بە یەكدا بوون، ئەویش هەلومەرجەكەیە كە تێیدا گرووپێك پێی وابێت كە بانگەشەی ئەوە دەكات، دەبێت گرووپی باڵادەست بێت، ئەویش لەسەر بنەمای ئەوەی ڕەگ و ڕیشەیەكی زیاتری بە خاكەكەوە هەیە. مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم بانگەشەیەدا هەر لە سەرتاوە پێویستی بە سازشكردنە، ئەویش لەسەر بنەمای تێگەیشتنێكی ڕوون كە قبووڵكردنێكی ڕەمزییانەی ئەم پرس و بانگەشەیە نەبێتە هۆی ئەوەی بە چەشنێكی بەرچاو ڕێگری لە یەكسانبوونی هاووڵاتیان بكرێت. كەواتە هەموو جارێك پێكەوەگونجاندنی ئەم پرسانە سەركەوتوو نابێت، خۆ ئەگەر لە سەرەتاشەوە سەركەوتوو بێت، ئەوا دەكرێت دواتر و بە تێپەڕبوونی كات دۆخەكە بەرەو بارێكی خراپ بچێت.
* هەڵسەنگاندنتان چییە بۆ توانای سیستمی فیدڕاڵیی عێراق بۆ ئیدارەدانی ئەو فرەییە ئایینی و تایفەگەرییەی لەم وڵاتەدا هەیە؟
- بە داخەوە، زۆر ئاشنا نیم بە پەرەسەندنەكانی عێراق، دوایین كتێبیشم پتر پەیوەستە بە وڵاتانی دیكەی ئاسیا و ئەفریقاوە، كە نزیكەی هیچ كەیسێكی نێو ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەخۆ ناگرێت. لەگەڵ ئەوەشدا ڕەنگە بتوانم دوو سەرنج بخەمەڕوو، سیستمی زۆرینە لە عێراق بە ئەندازەیەكی گەورە پێگەی هەرێمی فیدڕاڵی پشتگوێ خستووە، ئەوەتا هێشتا ئەنجومەنی ئیتیحادی پێك نەهاتووە، كە بۆ نوێنەرایەتیكردنی پارێزگا و هەرێمەكانە و هێشتا نۆرمە دیموكراتییەكان تەواو لەبەرچاو نەگیراون.
