پاوڵ ئەی بێك، لە ساڵی 1971 بڕوانامەی دكتۆرای لە زانكۆی مێشیگان بەدەست هێناوە، لە ئێستادا پڕۆفیسۆری فەخری و پڕۆفیسۆری زانستە سیاسییەكانە لە زانكۆی ویلایەتی ئۆهایۆ و ڕێكخەری نێودەوڵەتیی پڕۆژەی بەراوردكاریی هەڵبژاردنە نیشتمانییەكانە (https://u.osu.edu/cnep/)، كە ڕاپرسیی نزیكەی 70 هەڵبژاردنی نیشتمانی لە ساڵی 1990ـەوە لە 31 وڵاتی جیاوازدا لەخۆ دەگرێت. لە میانەی كاركردنیدا شرۆڤەكاری دەیان ڕاپرسیی ڕای گشتی بووە. بەم دواییە هاوبەڕێوەبەری چەندین ڕاپرسیی پەیوەست بە دەنگدەرانەوە بووە: بۆ نموونە لە هەڵبژاردنەكانی ساڵی 2017 لە بەریتانیا و فەڕەنسا، هەروەها هەڵبژاردنەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە ساڵی 2020، هەڵبژاردنە سەرەتاییەكانی ساڵی 2022ی ویلایەتی ئۆهایۆ، و هەڵبژاردنەكانی ساڵی 2022 لە بەرازیل. لە میانەی ژیانی پیشەییدا، نۆ كتێب و چەندین توێژینەوەی بڵاو كردووەتەوە لە بواری ڕەفتاری دەنگدان و پارتە سیاسییەكان و ڕای گشتی. دامەزراوەی زانستی نیشتمانی پێنج گرانتی توێژینەوەی پێ بەخشووە، لە كەناڵەكانی ڕاگەیاندن شرۆڤەكاری بۆ پرسەكانی پەیوەست بە سیاسەتەوە دەخاتە ڕوو، خەڵاتی خزمەتی تایبەتی لە زانكۆی ویلایەتی ئۆهایۆ پێ بەخشراوە، بۆ ماوەی 19 ساڵ سەرۆكی بەشی زانستی سیاسیی دوو زانكۆی جیاواز بووە، 13 ساڵ لە «ئۆهایۆ ستەیت» وەك ڕاگری زانستە كۆمەڵایەتی و ڕەفتارییەكان لە هەمان زانكۆ بووە. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا، كە تەوەرەكانی پەیوەست بوون بەو هۆكارانەی كە بوونەتە هۆی لاوازبوونی متمانە بە پارتە سیاسییەكان، بەتایبەتی لە وڵاتانی دیموكراسیی ڕۆژئاوا و دەرئەنجامەكانی و، ئایا چیتر پارتە سیاسییەكان دەتوانن ڕۆڵ و ئەركی سرووشتی و چاوەڕوانكراوی خۆیان ببینن.

 

* هەروەك ئاشكرایە، یەكێك لەو پێشهات و پەرەسەندنانەی پەیوەستن بە پارتە سیاسییەكانەوە، كە زیاتر ڕەنگدانەوەی هەبووە لە پاشەكشەی پارتە سیاسییەكان لە ئەداكردنی ئەو ڕۆڵ و ئەركەیان كە ئەدایان دەكرد، پرسێكی دیكە گرێدراوە بە كەمبوونەوە، یان لاوازبوونی متمانە بە پارتە سیاسییەكان، بەتایبەتی لە كۆمەڵگە دیموكراسییە ڕۆژئاواییەكاندا، دید و تێڕوانینی ئێوە لەم ڕووەوە چییە؟

- سەرەتا دەبێت ئاماژە بەوە بكەین كە لە زۆرێك لە وڵاتاندا دامەزراندن و هاتنەئارای پارتە سیاسییەكان بۆ چەندین دەیە پێش ئێستا دەگەڕێتەوە، بگرە تەنانەت دروستبوون و دامەزراندنی دەگەڕێتەوە بۆ پێش ساڵانی 1900یش، ئەوەی لەم ڕووەوە زیاتر بەرچاو و بەرجەستەیە، ئەوەیە كە بۆ نەوەی نوێی دەنگدەران، ئەم بناغە و بنچینە مێژووییە لە دەستچوو و لەدەست دراوەیە.

*  زۆر باشە، باس لەوە دەكرێت كە پرسەكانی پەیوەست بە شوناسی سیاسی و گۆڕان و ئاڵوگۆڕە كەلتوورییەكان بوونەتە هۆی ئەوەی بنچینە و بنەمای ئایدیۆلۆژیی پارتە سیاسییە تەقلیدییەكان بە ئاراستە و ئاقارێكی جیاوازدا بڕۆن. ئایا ئەمە لێكدانەوە و شرۆڤەكارییەكی وردە، یان پێتانوایە هۆكاری دیكە هەبووە لەم ڕووەوە؟

- ئێمە نابێت لەم ڕووەوە ئەو ڕاستییە فەرامۆش بكەین كە پارتە سیاسییە تەقلیدییەكان لە زۆربەی وڵاتە ڕۆژئاواییەكاندا ڕەگ و ڕیشەی دامەزراندن و كاركردنیان ڕۆچووبوو لە ململانێ و ڕكابەرایەتیی چینایەتیدا، واتە لە نێوان باڵی ئایدیۆلۆژی چەپڕەو و باڵی تەقلیدیی ڕاستڕەو. بۆ ئەوەی بێمە سەر وەڵامی پرسیارەكەی ئێوە، ئەوا بەڵێ شوناسە نوێیەكان و ئاڵوگۆڕە كەلتوورییەكان یەكیان نەگرتەوە و نەدەگونجان لەگەڵ سیستمە تەقلیدییەكەی پارتە سیاسییەكاندا، ڕەنگە كارێكی باش بێت لەم ڕووەوە كە بگەڕێینەوە بۆ كتێبەكەی ڕۆبەرت ئینگلیهارت بە ناوی «شۆڕشی بێدەنگ»، كە ئەوە لێكدەداتەوە، چۆن گۆڕانكاریی نێو نەوەكان بوونەتە هۆی بنكۆڵكردنی بناغە و بنچینەی سیستمە تەقلیدییەكەی پارتە سیاسییەكان.

* با پرسیارەكە ببەینە ئاستێكی دیكە و ڕەهەندێكی دیكەی ئەم پرسە تاوتوێی بكەین. لێرەدا دەپرسین ئایا داخورانی پاڵپشتی و متمانە بە پارتە سیاسییەكان، ئاماژە و نیشانەی كێشە و تەنگژەیەكی گەورەتر و قووڵترن، بە دیاركراوی ئایا ئەمە نیشانەی بێمتمانەیین بە فۆرمە هاوچەرخەكانی نوێنەرایەتیكردن؟

- ئێمە دەتوانین ئەم پرسە بگەڕێنینەوە بۆ بوون و هاتنەئارای بەها جیاوازەكان، كە هەندێكیان بەهای ماددین (یان با بڵێین پرسی چینایەتین) لەبەرانبەر ئەو بەهایانەی كە ڕۆبەرت ئینگلیهارت بە بەهای نامادی وەسف و ناوزەدەیان دەكات، كەواتە ئەگەر وەڵامەكە گرێ بدەمەوە بە پرسیارەكەی ئێوەوە، ئەوا بەڵێ ئەو شێواز و فۆرمانەی نوێنەرایەتیكردن-كە زادە و بەرهەمی سیستمی پارتە سیاسییە تەقلیدییەكان بوو- بەرەو هەڵوەشاندنەوە دەچن.

* ئەگەر بێینە سەر دەرهاویشتە و دەرئەنجامەكانی داخورانی سیستمی پارتە سیاسییەكان، ئایا ئەم دۆخە چ كاریگەرییەكی هەبووە، یان تا چ ئەندازەیەك سەری كێشاوە بۆ سەرهەڵدانی بزووتنەوە پۆپۆلیستەكان و جەمسەرگیریی سیاسی؟

- لە ڕاستیدا ئەوەی پەیوەست بێت بە سەرهەڵدان و هاتنەئارای بزووتنەوە پۆپۆلیستییەكانەوە، دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە ناسازییەك هەیە لە نێوان كەلێنە دیموكراسییەكانی نێو سیستمی پارتە سیاسییە تەقلیدییەكان و كەلێنە نوێیەكانی پەیوەست بە مەیلی نەتەوەیی و ناسیۆنالیستی و پرسی كۆچبەران لە زۆرێك لە وڵاتە ڕۆژئاواییەكاندا، بۆ ئەوەی ئەمە پتر ڕوون بكەمەوە، ئەوا بۆ لاوازبوون و گرفتاربوونی سیستمەكانی پارتە سیاسییە تەقلیدییەكان، بوار و دەرفەتی ئەوەی دروست كردووە كە پارتەكانی سیاسیی نوێ بێنە ئاراوە كە كار لەسەر ململانێی بەهائامێزی نوێ دەكەن. ئەوەی پەیوەست بێت بە پرسی جەمسەرگیریی سیاسییەوە، ئەوا ئەمە تا ڕاددەیەك بابەتێكی دیكە و جیاوازە، واتە دەكرێت پارتە سیاسییە كۆن و تەقلیدییەكانیش گرفتاری جەمسەرگیری ببن و پێوەی گیرۆدە بن، كە ئەمەش بە زۆری ڕووی دەدات، بەتایبەتی لە نێو دەنگدەرە بە ساڵاچووەكاندا، دەكرێت ئەم جەمسەرگیرییەش لە نێو خودی پارتە سیاسییەكانی ئێستادا ڕوو بدات، بۆ نموونە: پارتی سەوز لە بەرانبەر پارتی بەدیل بۆ ئەڵمانیا.

* لە سەردەم و ڕۆژگاری پەرتبووندا، پێتانوایە ئیدی هەلومەرجی ئەوە لە ئارادا ماوە كە پارتە سیاسییەكان بتوانن بە چەشنی پێشوو- كە لە بنەڕەتدا ئەمە ئەركیان بوو- ببنە پرد و ڕایەڵێك لە نێوان ئیرادەی گشتی و بەرژەوەندییە تایبەتییەكاندا؟

- من پێموایە ئێمە لە ڕۆژگاری لێكترازان و پەرتبوونی سیاسی و دووبارە داڕشتنەوەی ڕیزبەندییەكاندا دەژین، ئەگەری ئەوەش هەیە كە بە تێپەڕبوونی كات ئەم ناسەقامگیرییە بەرەو داكشان بچێت، ئەوەیش لە سەروەختێكدا كە پارتە سیاسییەكان سەرقاڵی خۆگونجاندنن لەگەڵ دابەشبوونە كۆمەڵایەتییەكان و بەها پەرەسەندووەكاندا، هەرچۆنێك بێت، ئەم پرۆسەیەش دەمودەست و دەستبەجێ نابێت، مەبەستم ئەوەیە ڕەنگە كاتێكی زۆری بوێت بۆ ئەوەی سیستمێكی سەقامگیری حزبایەتی بە تەواوەتی گەشە بكات و كامڵ ببێت. هەروەها ڕەوتی ئەم سەقامگیربوونە و چەسپاندنی ئەم سیستمەش بەندە بەوەی ئایا شۆكی سیاسی پێشبینی نەكراو، یان قەیران و تەنگژەی چاوەڕواننەكراو دێنە ئاراوە؟ كە ئەگەر ئەمە ڕوو بدات، ئەوا بۆی هەیە پرۆسەكە پەك بخات و ئاستەنگی بۆ دروست بكات، یان تەواوی ڕەوت و ڕووگەی پرۆسەكە بە چەشنێكی پێشبینی نەكراو بگۆڕێت.

*  ئایا داكشانی پشتیوانی بۆ پارتە سیاسییەكان بەدی دەكەن؟ ئەگەر وەڵامەكە بەڵێ بێت، ئایا ئەمە ئاماژەیە بەوەی كە بیرۆكە بنەڕەتییەكانی پەیوەست بە نوێنەرایەتیكردن و بەرپرسیارێتی و شەرعییەت چیتر یەك ناگرنەوە لەگەڵ پراكتیزی سیاسیی هاوچەرخ و واقیعی دەوڵەتە دیموكراسییەكانی جیهاندا؟ ئایا ئەمەش پرسیار لەسەر خودی تیۆری سیاسی و متمانەكردن بە دامەزراوەكان دروست ناكات؟

- ئەوەی لەم ڕووەوە ڕوونە ئەوەیە كە بزاوت و داینامیكیەتە سیاسییەكەی ئێستا بە هیچ شێوەیەك لە باری جێگیربووندا نییە، واتە ڕەنگە دە بۆ بیست ساڵی دیكەی بوێت، تاوەكو سیستمێكی نوێی سەقامگیر دێتە ئاراوە و سەرهەڵدەدات، لە میانەی ئەم ڕۆژگارە ڕاگوزەرییەدا، پرەنسیپە فەلسەفییە بنەڕەتییەكانی وەك نوێنەرایەتیكردن، بەرپرسیارێتی و شەرعییەت ڕووبەڕووی گوشاری گەورە دەبنەوە، ڕەنگە هەندێ جار لاوازیش ببن، یان ئالنگارییان بۆ دروست ببێت.

* تا چ ڕاددەیەك كەمبوونەوەی پشتیوانی بۆ پارتە سیاسییەكان دەبێتە هۆی لاوازبوونی بیرۆكەی پەیوەست بە گەلێكی یەكگرتووەوە، واتە ئەو كۆمەڵگە سیاسییە تۆكمەیەی پێویستە بۆ حوكمڕانیی دیموكراسی؟ بە دەربڕینێكی، دیكە ئەمە هەڵگری چ ئاكامێكە بۆ سیستمە دیموكراتییە هاوچەرخەكە و شەرعییەتی ئەم سیستمانە؟

-  من هاوڕام لەگەڵ ئەوەدا كە داكشانی پشتیوانی لە پارتە سیاسییەكان دەبێتە هۆی دروستبوونی ئالنگاری بۆ بیرۆكەی پەیوەست بە گەلێكی یەكگرتوو بە كۆمەڵگەی سیاسییەوە، چونكە سەردەكێشێت بۆ لاوازبوونی نوێنەرایەتیی هاوبەش و بۆ شوناسی دەستەجەمعی، لە هەمان كاتدا دەبێتە هۆی هاتنەئارای گفتوگۆكان لەبارەی تۆكمەیی دیموكراتی و شەرعییەت لە سیاسەتی هاوچەرخ و لەسەر ئاستی جیهان.