پڕۆفیسۆر مایكڵ زورن زانای سیاسیی ئەڵمانی لە زانكۆی بەرلین بۆ گوڵان:ر هاوكاریی جیهانی زەحمەت و دامەزراوە نێودەوڵەتییەكانیش لاواز بوون
مایكڵ زورن، پڕۆفیسۆری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانە لە زانكۆی بەرلین و بەڕێوەبەری حوكمڕانیی جیهانییە لە سەنتەری زانستەكان بۆ توێژینەوە كۆمەڵایەتییەكان لە هەمان زانكۆ، هەروەها توێژەرێكی دیاری بواری قەیران و پۆپۆلیزم و دەسەڵاتخوازییە و ڕۆڵی گەورەی هەبووە لە بواری ئەكادیمیی ئەڵمانی. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە تەوەرەكانی بریتی بوون لە بارگرژیی جیۆپۆلەتیكییە جیهانییەكان و لاوازبوونی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان و چەند پرسێكی دیكەی پەیوەندیدار.
* چۆن لە بارودۆخی ئێستای جیهان دەڕوانن و دیارترینی ئەو كێشانە چین كە پێویستە هەڵوەستەیان لەسەر بكرێت؟
- هەروەك ئاشكرایە لە ئێستادا گۆڕەپانە نێودەوڵەتییەكە هەڵكشانی بارگرژییە جیۆپۆلەتیكییەكان و نوێبوونەوەی ململانێی هێزە مەزنەكان بەخۆیەوە دەبینێت. كاتێك دەمانەوێت وەسفی ئەم دۆخە بكەین، ئەوا یەكێكە لە خەسڵەتە دیار و بەرچاوەكانی بریتییە لە لاوازبوونی بارگرژییە نێودەوڵەتییەكان، كە لە بنەڕەتدا بۆ ئەوە دروست بوون، تاوەكو برەو بە هاوكاریی نێوان دەوڵەتەكان بدەن. ئەم دامەزراوانەش كە ڕۆژگارێك گرنگییەكی بنەڕەتییان هەبوو بۆ ئیدارەدانی ناكۆكییەكان و هەماهەنگی بۆ كاردانەوەی دەستەجەمعی، ئەوا ئێستا دەسەڵات و شەرعییەتیان بە ڕاددەیەكی زۆر كەم بووەتەوە. حاڵەتێكی بەرچاوەی ئەم دۆخە بریتییە لە ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، كە دیزاینە دامەزراوەییەكەی بە نەگۆڕی ماوەتەوە لە دوای دامەزراندنییەوە. لە كاتێكدا ئەم ئەنجومەنە ڕۆڵی چالاك و كارای هەبوو لە ساڵانی نەوەتەكانی سەدەی ڕابردوو و ساڵانی سەرەتای ئەم سەدەیە. ئەوە بوو دەستتێوەردانی لە چەند ناكۆكییەكی توندوتیژدا كرد و لە هەندێ حاڵەتدا باری سەقامگیری بۆ هەندێ ناوچەی شەڕ گەڕاندەوە. لەم ماوەیەدا، ئەنجومەنەكە پانتاییەكی گرنگ بوو بۆ هاوكاریكردنی پەیوەندیدار بە ئیدارەدانی قەیران و ناكۆكییەكانەوە. بەڵام لە ساڵی 2011وە، ئەم ڕۆڵە بەردەوام لە داكشاندا بووە. ڕاستە دامەزراوەكە بە فەرمی ماوەتەوە، بەڵام بە هۆی ڕكابەرییە جیۆپۆلەتیكییەكانەوە فەرامۆش كراوە. واتە ئەگەرچی چوارچێوە دامەزراوەییەكە لە ئارادا ماوە بۆ چارەسەركردنی هاریكاریئامێزی ناكۆكییەكان، بەڵام لە واقیعدا چیتر بەكار ناهێنرێت و بگرە هەندێ جار بە ئاشكرا ڕەت دەكرێتەوە.
* بەڵام لاوازبوون و داكشانی كارایی دامەزراوەیی پرسیارێكی بەرفراوانتر دەورووژێنێت: ئایا هۆكاری سەرەكیی كەمبوونەوەی كارایی دامەزراوەی نێودەوڵەتییەكان ئەوەیە كە سیستمە جیهانییەكە بەرەو فرەجەمسەری چووە؟ بە دیاریكراوی ئایا دامەزراوەكان كە لە ڕووی مێژوییەوە لەلایەن دیموكراسییەتە لیبڕاڵییە ڕۆژئاواییەكانەوە داڕێژران، توانای ئەوەیان هەیە خۆیان لەگەڵ جیهانێكدا بگونجێنن كە دەسەڵات بە ڕاددەیەكی زۆر دابەش بووە؟
- بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، كارێكی باشە كە جیاوازی بكەین لە نێوان سێ ڕەهەندی پێكەوە گرێدراوی سیستمە نێودەوڵەتییەكە. یەكەمیان پەیوەستە بە خودی بونیادە دامەزراوەییەكەوە- واتە بونیادە سیاسییە فەرمییەكە بۆ ئیدارەدانی ناكۆكی و چارەسەری بە كۆمەڵی كێشەكان. دووەمیان پەیوەندیدارە بە دەرئەنجامەكانەوە، ئایا ئەم دامەزراوانە كاران لە ڕووی كردارییەوە؟ ئایا دەرئەنجامێكی شەرعی بەدەست دەهێنن؟ ڕەهەندی سێیەم بریتییە لەو هێزانەی كە ڕێكخستنە دامەزراوەییەكان دادەڕێژن و درێژەیان پێدەدەن و سنوورداریان دەكەن. لەم ڕوانگەیەوە، ئەوە ڕوونە كە سیستمە جیهانییەكە پتر بەرەو فرەجەمسەری چووە، دوای ئەوەی بۆ ماوەیەكی كەم تاكجەمسەری بووە لە دوای كۆتایی هاتنی شەڕی ساردەوە. گومانی تێدا نییە كە ئەم ئاڵوگۆڕە لە دابەشبوونی هێزدا هۆكارێكە بۆ ئەو پاشەكشە و داكشانە دامەزراوەییەی لە ئێستادا لە ئارادایە. هەرچۆنێك بێت كارێكی دروست نییە كە ئەم پاشەكشەیە تەنیا وەك كاردانەوەیەك لە بەرانبەر ئەو ئاڵوگۆڕەدا لێك بدەینەوە. چونكە بەشێكی دیكەی هۆكارەكە بریتییە لەوەی كە دەوڵەتانی ڕۆژئاوا، بەتایبەتی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا نەیانتوانیوە، یان نەیانویستووە گۆڕانكاری لەم دامەزراوانەدا بكەن بۆ ئەوەی ڕەنگدانەوەی ئەم واقیعە نوێیە بن. واتە دەستڕۆیشتوویی و نوێنەرایەتی پێویست بە هێزە هەڵكشاوەكان نەدرا، بە چەشنێك كە یەك بگرێتەوە لەگەڵ سەنگ و قورسایی ئابووری و سیاسییاندا، ئەمەش سەری كێشا بۆ نائومێدی و لێكترازان.
* دەكرێت زیاتر ئەمە ڕوون بكەنەوە؟
- زۆر باشە، دەكرێت بڵێین ئەو دۆخەی ئێستا ئەنجامی شكستێكی دوو لایەنەیە: لەلایەك، بونیادە چەقبەستووەكەی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان كە بەرهەڵستی ڕیفۆرم دەكەن، لەلایەكی دیكەوە ئاڵوگۆڕی قووڵ لە هێزی جیهانیدا كە ئەم دامەزراوانە نەیانتوانیوە خۆیانی لەگەڵدا بگونجێنن. پێكەوە، ئەم هۆكارانە بوونە هۆی لاوازكردنی متمانە بە هاوكاریی فرەلایەنە و كەمبوونەوەی دەسەڵاتی چوارچێوە دامەزراوەییەكان.
* كەواتە دەكرێت بڵێین ئۆباڵ و بەرپرسیارێتییەكە بە تەواوەتی دەكەوێتە سەر شانی هێزە ڕۆژئاواییەكان؟
- بۆ ئەوەی لە شیكارییەكەماندا ورد بین، ئەوا ناكرێت بڵێین هەموو خەتاكە لە ئەستۆی كاراكتەرە ڕۆژئاواییەكانە. لەم ڕووەوە دەكرێت ئاماژە بەوە بكەین كە بەلای كەمەوە لە سەرەتاكانی دەیەی یەكەمی سەدەی بیست و یەكدا، زۆرێك لە هێزە هەڵكشاوەكان بەرەو حوكمڕانیی تاكڕەوی چوون. ئەزموونە كردارییەكان ئەوە دەخەنەڕوو كە ڕژێمە خۆسەپێنەكان كەمتر مەیلییان بۆ هاوكاری نێودەوڵەتی و فرەلایەنی و نۆرمە دیموكراسییەكان هەیە. كەواتە، لە كاتێكدا كە هێزی هەڵكشاوی ئەم دەوڵەتانە بەشێكە لە كێشەكە، ئەوا كەمبوونەوەی پابەندبوونیش بە حوكمڕانییەكی جیهانیی هاریكارئامێز بەشێكی دیكەی كێشەكەیە. لەبەرە ئەوە دەكرێت بڵێین: كارلێكی نێوان ئاڵوگۆڕی هێز و چەقبەستویی دامەزراوەیی و هەڵكشانی تاكڕەوی، سیستمێكی نێودەوڵەتیی لەرزۆك و لێكترازاویان دروست كردووە. واتە لەلایەكی زۆرێك لە دەوڵەتە تاكڕەوەكان ئامادەیی ملكەچكردنیان بۆ نەتەوە یەكگرتووەكان و دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان نەبووە، ئەویش بە زۆری لەبەر ئەوەی كە بایەخێكی سەرەكی بە سەروەریی نەتەوەیی و نیشتمانیی خۆیان دەدەن. ئەمە بە ڕوونی لە ڕووسیا و چین بەدی دەكرێت، كە سەركردە سیاسییەكانی ئەم وڵاتانە بەرەنگاری ئەو كۆت و بەندانە بوونەتەوە كە دەخرێنە سەر دەسەڵاتی دەوڵەتەكانیان و چاودێریی سەروونەتەوەیی ڕەت دەكەنەوە. لەم سیستمانەدا، دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان وەك چوارچێوەیەكی شەرعی بۆ هاوكاری لێیان ناڕوانرێت، بەڵكو وەك ئامرازێك بۆ سنوورداركردنی سەروەری و سەربەخۆیی سەیر دەكرێن. دۆخێكی هاوشێوەی لە وڵاتانی بەڕازیل و هیندستان بەدی دەكرێن، كە ئاڵوگۆڕ بەرەو تاكڕەوی و خۆسەپێنی، یان حوكمڕانیی نالیبڕاڵی هاوشان بووە بە گومانێكی زیاتر لە ئاست دامەزراوە فرەلایەنەكاندا. كاتێك سەركردایەتیی سیاسی پتر بەرەو مەركەزییەت و ناسیۆنالیستی چوو- بە چەشنی ئەوەی لە سایەی سەركردایەتی بۆڵسۆنارۆ لە بەڕازیل، و مۆدی لە هیندستان بینرا- ئەوا لە پاڵیدا ئامادەییش كەم بووەوە بۆ كاركردن لە ڕێی چوارچێوە دامەزراوەییەكانەوە، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە كە ئاڵوگۆڕە سیاسییە ناوخۆییەكان ڕۆڵێكی گەورەیان دەبێت لە داڕشتنی دیدگا و تێڕوانینی دەوڵەتان لە ئاست حوكمڕانیی جیهانیدا.
* كەواتە ئایا دروستە بڵێین هێزە خۆسەپێن و نالیبڕاڵییەكان چالاكانە كار دەكەن بۆ دووبارە داڕشتنەوەی سیستمە نێودەوڵەتییەكە و بونیادی حوكمڕانییە جیهانییەكە؟
- وەڵامی پرسیارەكە بە ڕوونی بەڵێیە. واتە ئەم دەوڵەتانە نەك هەر تەنیا دوور دەكەونەوە و لە دامەزراوەكان دادەبڕێن، بەڵام زیاتر و زیاتر تەحەددای بناغە و بنچینەكانی سیستمە نێودەوڵەتییە لیبڕاڵییەكە دەكەن. هەرچۆنێك بێت، لاوازكردنی سیستمە نێودەوڵەتییەكە و دامەزراوەكانی دەرئەنجامی تاكە فاكتەرێك نین، بەڵكو ڕەنگدانەوەی كارلێكی پەرەسەندنە بەرفراوانەكانن. هەروەك پێشتر ئاماژەم پێكرد، دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان نەیانتوانی خۆیان لەگەڵ ئاڵوگۆڕی پەیوەست بە هێزی جیهانییەوە بگونجێنن. هێزە هەڵكشاوەكانیش داوای نوێنەرایەتی و دەستڕۆیشتوویی زیاتریان دەكرد، كە بگونجێت لەگەڵ توانا ئابووری و سیاسییەكانیاندا. شكستهێنانیش لە ڕیفۆرمی دامەزراوەكاندا بوونەتە هۆی لاوازبوونی شەرعییەت و ناڕەزاییەتی لە نێو هێزە هەڵكشاوەكاندا دروست كردووە. دووەمیان زۆرێك لەم هێزە هەڵكشاوانە بە ئاشكرا داوای سیستمێكی نوێی جیهانی دەكەن- سیستمێك كە چیتر هێزە ڕۆژئاواییەكان باڵادەست نەبن بەسەریاندا، هێزە ناڕۆژئاواییەكانیش پێگەیەكی یەكسانیان لە بڕیارە جیهانییەكاندا هەبێت.
* بەڵام ئایا ئەمە داواكارییەكی ڕاستەقینەیە؟
- من پێموایە داواكاری بۆ سیستمێكی نوێی نێودەوڵەتی تەمومژی لەخۆ دەگرێت. چونكە لە كاتێكدا ئەم دەوڵەتانە باس لە ڕیفۆرم و فرەلایەنی دەكەن، ئەوا بە زۆری خۆیان ئامادەییەكی كەم پیشان دەدەن بۆ قبووڵكردنی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان و پابەندبوون بە نۆرمەكانیەوە. لەم ڕووەوە، ئەم داواكارییەكە پتر بۆ ڕەتكردنەوەی باڵادەستیی ڕۆژئاوایە، نەك دیدگایەكی بنیادنەر بۆ بەدیلێكی باشتری حوكمڕانیی جیهانی. واتە پێداگری لەسەر فرەلایەنی پابەندبوونێكی قووڵ بە سازش نەكردنەوە لە ئاست سەروەریی نەتەوەیی و ڕەتكردنەوەی كۆت و بەندە دامەزراوەییەكان دەشارێتەوە.
* كەواتە ئەگەر ئەو سیستمە فرەجەمسەرییەی ئەم هێزانە داوای دەكەن، بێتە ئاراوە، جیاوازییەكی بنەڕەتی نابێت لەگەڵ ئەو سیستمە كە ئێستا هەیە؟
- من پێموایە ئەو سیستمە فرەجەمسەرییەی زۆرێك لە دەوڵەتە تاكڕەوەكان داوای دەكەن، سیستمێك نابێت كە لەسەر بنەمای دامەزراوەی نێودەوڵەتیی گشتگیر دابمەزرێت. بەڵكو زیاتر ئەولەوییەت بە سەربەخۆیی دەوڵەت و كەمكردنەوەی چاودێریی دەرەكی دەدات، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی هاوكاری لەسەر ئاستی جیهان زۆر زەحمەتتر بێت. كەواتە لە كاتێكدا ئەم دەوڵەتانە كە ڕەخنە دەگرن لەو سیستمەی ئێستا، بەو بیانوویەی كە نایەكسانی تێدایە، خۆشیان ئامادە نین پشتیوانی لە دەسەڵاتێكی دامەزراوەیی ئەوتۆ بكەن، كە پێویستە بۆ هێنانەدی بەدیلێكی مانادار. لە هەمان كاتدا، ئالنگارییەكانی حوكمڕانی جیهانی بە هۆی كورتهێنانی دیموكراسی لە نێو خودی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكانەوە قووڵتر بوونەتەوە. ئەم بزووتنەوانە پێیانوایە كە دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان نوێنەرایەتی نوخبەیەكی لیبڕاڵی و دابڕاو دەكەن و دەبنە هۆی لاوازكردنی ئیرادەی گەلان. بەم شێوەیە سوود لە نائومێدیی خەڵك لە ئاست جیهانگەرایی و حوكمڕانیی فرەلایەندا وەردەگرن. هەر كاتێك ئەم هێزە پۆپۆلیستییە خۆسەپێنانەش دەسەڵاتییان گرتەدەست، ئەوا دەست دەكەن بە لاوازكردنی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان. لە ڕووی مێژووییەوە، ڕژێمە خۆسەپێن و نالیبڕاڵییەكان گومانێكی قووڵیان هەبووە لە ئاست كۆت و بەندە دامەزراوەییەكان، هەم لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و هەم لەسەر ئاستی ناوخۆییش. كەواتە دەكرێت بڵێین كە كورتهێنانی دیموكراسی لە حوكمڕانیی جیهانی و هەڵكشانی خۆسەپێنی یەكتر بەهێز دەكەن و، دۆخێك دروست دەكەن، كە ببێتە هۆی بنكۆڵكردنی هاوكاری و بەرپرسیارێتی و كارایی سیستمە نێودەوڵەتییەكە. واتە هەڵكشانی پۆپۆلیزمی خۆسەپێن دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی هەبووە لەسەر هاوكاریی نێودەوڵەتی، بەتایبەتی كاتێك سەركردەكانیان لە دەوڵەتە گەورە و مەزنەكاندا دەسەڵات بەدەست دەهێنن. یەكێك لە ڕەفتارەكانیان بریتیە لە كشانەوە، یان دووركەوتنەوە لە دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان. ئەم حاڵەتە بە زەقی دەردەكەوێت كاتێك سەركردە پۆپۆلیستییەكان ڕۆڵی سەركردایەتی دەگرنەدەست لە دەوڵەتە دیموكراسییەكاندا، كاتێكیش گومان لە ئاستی فرەلایەنی سەردەكێشێت بۆ گرتنەبەری ئەو سیاسەت و بڕیارانەی كە لە كۆتاییدا دەبنە هۆی لاوازكردنی بونیادەكانی حوكمڕانیی جیهانی.
