پڕۆفیسۆر ستیڤن هەیدەمان بەڕێوەبەری دیراساتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە زانكۆی سمیس بۆ گوڵان: عێراق بەدەست كێشەی بونیادییەوە دەناڵێنێت
ستیڤن هەیدەمان، پڕۆفیسۆر و بەڕێوەبەری دیراساتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە لە زانكۆی سمیس لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و زانایەكی سیاسییە و تایبەتمەندە لە سیاسەتی بەراوردكاری و ئابووریی سیاسی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. لە توێژینەوەكانیدا گرنگی بە چەند بوارێكی گرنگ دەدات، وەك حوكمڕانیی خۆسەپێنی، پەرەپێدانی ئابووری، سیاسەتی كۆمەڵایەتی، چاكسازیی ئابووری و سیاسی و كۆمەڵگەی مەدەنی. واتە پرسی سەرەكی لە توێژینەوەكانیدا بریتییە لەوەی چۆن ڕژێمە تاكڕەوەكان ئیدارەی پەرەپێدانی ئابووری و چاكسازی دەكەن، لە كاتێكدا درێژە بە كۆنتڕۆڵی سیاسیی خۆیان دەدەن، هەروەها بایەخ دەدات بە ڕۆڵی كۆمەڵگەی مەدەنی لە داڕشتنی پرۆسە سیاسی و ئابوورییەكان، لە میانەی ڕێچكەیەكی فرەلایەندا هەیدەمان تێڕوانینێكی ڕەخنەگرانە دەخاتەڕوو لەبارەی ئاڵوگۆڕ و خۆڕاگڕیی سیستمە تاكڕەو و خۆسەپێنەكان و ئالنگارییە بەرفراوانەكانی ئابووریی سیاسی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە پەیوەست بوون بە چۆنیەتی لێكدانەوە بۆ مانەوە و درێژەكێشانی دەوڵەتانی ناوچەكە و ئایندە و پاشەڕۆژی زۆرێك لەم وڵاتانە.
* ئێوە مشتومڕی ئەوە دەكەن كە چوارچێوە تەقلیدییەكە بۆ تێگەیشتن لە دەوڵەتداری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا چیتر ناتوانێت هاوكارمان بێت. ئێستا دوای دە ساڵ لە خستنەڕووی ئەم بیرۆكەیە، ئایا دووبارە هەڵسەنگاندنەوە و پێداچوونەوەتان كردووە بە گریمانە تیۆرییە بنەڕەتییەكانتان لە پەیوەندی بەو هۆكارانەی سەردەكێشن بۆ لێكترازانی دەوڵەتان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا؟
- ئەوە ئاشكرایە كە باوترین و بەربڵاوترین شێوازێك، یان ڕێچكەیەك كە دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی پێ وەسف كرابێت، ئەوەیە كە ئەمانە دەوڵەتی لاواز، یان لەرزۆكن. پێموایە كاتێك ئێمە لەم دەوڵەتانە دەڕوانین، بە تایبەتی ئەو ڕژێمانەی كە دامەزراوەكانی دەوڵەتیان بەدەستەوەیە، ئەوا زۆر زەحمەتە كە بەردەوامی و توانای ئەم ڕژێمانە لەگەڵ پرسی لەرزۆكی و لاوازبوونیاندا بگونجێنین. دواتر ئێمە جۆرەها حكومەتمان هەیە لەم ناوچەیەدا، لە میسر، لە جەزائیر، لە مەغریب، لە ئەردەن و لە ناوچەی كەنداو، ئەم ڕژێمانەش بۆ دەیان ساڵە لە دەسەڵاتدان. بەڵام ئەگەر لە وڵاتێكی وەك لوبنان بڕوانین، ئەوا دەبینین دابەشكردنێكی دەسەڵاتی تەواو ناكارا هەیە لەو وڵاتەدا، بەڵام سەرباری ئەو قەیرانە گەورانەی یەخەی ئەو وڵاتەی گرتووە، بەڵام هێشتا ئەو شێوازی دابەشكردنی دەسەڵاتە بەردەوامە. كەواتە ئەم پرسیارەی من دەمەوێت وەڵامی بدەمەوە، ئەوەیە كە چۆن لێكدانەوە بۆ ئەم ناوچەیە بكەین، كە زۆرێك لە دەوڵەتەكانی بە لاواز و لەرزۆك وەسف دەكرێن، لەگەڵ ئەوەشدا ڕژێم و دامەزراوەكانیان بەردەوام بوون و درێژەیان كێشاوە و ماونەتەوە. كەواتە ئەو دەرئەنجامەی پێی گەیشتووم ئەوەیە كە ناكرێت هەموو ئەم دەوڵەتانە بخەینە یەك خانەوە، واتە ناكرێت بڵێین تێكڕای ئەم دەوڵەتانە یەك خەسڵەت و تایبەتمەندییان هەیە لە سەرجەم ڕەهەند و بوارەكاندا. دەبێت لەم ڕووەوە پۆلێنكارییەكە بەو شێوەیە بكەین، كە كام دەوڵەتە توانایەكی باڵای هەیە و كام لە دەوڵەتانیش توانایەكی كەمتریان هەیە و لە كوێدا دەوڵەت ئامادەیی و بوونێكی چڕی هەیە و لە كوێدا ئەم ئامادەییەكە كەمترە، لێرەشەوە هەوڵی تێگەیشتن بدەین كە ئایا ئەم شێوازانە چیمان پێ دەڵێن لەبارەی ئەوەی چۆن ئەم ڕژێمانە سەیری دەوڵەت دەكەن، ئایا دەیانەوێت دامەزراوەكانی دەوڵەت بۆچی بەكار بهێنن؟ دەرئەنجامەكەش بۆ من ئەوە بووە كە دەوڵەتان لەم ڕووەوە توانای جیاوازیان هەیە، ئەویش لە ڕووی سەروەریی یاسا و دەستەبەركردنی چاودێریی پزیشكی، كە لەم ڕووەوە توانایەكی باڵایان نییە، لە كاتێكدا دەبینین توانایەكی زۆریان هەیە لە بواری سەركوتكاری، و چاودێریكردنی هاووڵاتییەكانیان و لە بێدەنگكردنی دەنگی ناڕازی و ڕێگریكردن لە گردبوونەوەی هاووڵاتییان. ئەوەی لە ماوەی 10 ساڵی ڕابردوودا بەدیمان كردووە، ئەوەیە كە ئەم جیاوازیی توانایانە قووڵتر بوونەتەوە، ئەوەتا هەندێ لە دەوڵەتانی ئەم ناوچەیە لە ساڵی 2011وە وەبەرهێنانێكی زیاتریان كردووە لە پەرەپێدانی توانای سەركوتكاریدا، بەڵام وەبەرهێنانێكی هاوشێوەمان بەدی نەكردووە لە بواری دەستەبەركردنی خزمەتگوزاری، یان پەرەپێدانی كەرتی پەروەردە و ژێرخان و تۆڕەكانی كارەبا، لەم ڕووەوە ئەم وڵاتانە بە تواناتر بوون لە ئیحتیواكردنی كۆمەڵگەكانیان. بەداخەوە لێرەدا وێنەیەكی تاریكی ڕژێمەكانی ئەم ناوچەیە دەكێشین، كە توانیویانە بەردەوام بن، بەڵام ئەویش لەسەر حیسابی كۆمەڵگەكانیان بووە.
* بۆ درێژەدان بە تەمەنی خۆیان ئەم ڕژێمانە پەرەیان بە هەندێ توانا و ئامرازی نوێ داوە، وەك چاودێریی ئەلیكترۆنی و ئازادییەكی سنوورداری ئابووری، ئایا پێتوایە گرتنەبەری ئەم شێوازە نوێیانە لەلایەن ئەم ڕژێمانەوە ئاماژەیە بەوەی توانیویانە هاوسەنگییەكی نوێ بەدی بهێنن و درێژە بە مانەوەی خۆیان بدەن، یان دەكرێ بڵێین ئەم تاكتیكانە خەوشێكی بونیادی و مەترسیداری ئەم ڕژێمانە دەشارنەوە؟
- ئەمە یەكێكە لەو پرسیارە گرنگانەی دەبێت تاوتوێیان بكەین. وەڵامەكەش ئەوەیە كە ئەم ڕژێمانە نەك هەر تەنیا وەبەرهێنانییان كردووە لە بواری ژێرخانی دیجیتاڵی بۆ چاودێریكردنی كۆمەڵگەكانیان، بەڵكو لە هەمان كاتدا یاساشیان تێپەڕاندووە بۆ بە تاوانناساندنی هەر هەوڵێك لەلایەن هاووڵاتییانەوە بۆ بەكارهێنانی ئامرازە دیجیتاڵییەكان بە شێوەیەك كە خۆیان پەسەندی ناكەن. كە ئەمەش خۆی لە خۆیدا گورزێكی گەورەیە لە ئازادیی دیجیتاڵی. لێرەدا پرسیاری گرنگ ئەوەیە كە ئایا ئەم دۆخە درێژە دەكێشێت؟ لێرەدا دەبێت پێشبینی ئەوە بكەین كە ئەم ناوچەیە لە بارێكی لاوازدایە و ڕەنگە ڕووبەڕووی ناڕەزایەتی زیاتر ببێتەوە. لێرەدا ئەو پرسیارەش دروست دەبێت: ئایا تا چەند ئەم ململانێیە بەردەوام دەبێت و دۆخەكە بە چ لایەكدا دەشكێتەوە؟ ئایا هەلومەرجەكە بەو ئاراستەیەدا دەڕوات كە خواست و داخوازیی زیاتر بكرێت بۆ ئەنجامدانی گۆڕانكاری سیاسی؟ ئومێدی من لێرەدا ئەوەیە كە لە میانەی پێداگری لەسەر ئەم داواكارییانە و ئایندەدا دۆخێك دروست بێت كە هەم كۆمەڵگە بتوانێت بە چەشنێكی باشتر خۆی ڕێكبخات و باشتر كار بكات، هەم ڕژێمە سیاسییەكان بە چەشنێك هەڵسوكەوت بكەن كە ئامادە بن و كراوە بن بە ئاراستەی بەدیهێنانی گۆڕانكاریی سیاسیدا. واتە ئومێدەكە ئەوەیە ئەگەر هاتوو خواستی گۆڕانكاری بەدیهات و لەم ڕووەوە هەنگاو هەڵگیرا، ئەوا پلان و نەخشەڕێی ئەوتۆی لە پشت بێت كە بتوانرێت دۆخەكە بە ئاراستەی ئەرێنی و باشتردا ببردرێت، واتە هەم داواكارییەكان ڕوون بن، هەم هەنگاوی كرداری و پێویست بگیرێنەبەر بۆ بەدیهێنانیان. واتە ئومێدەكە ئەوەیە هەموو هەوڵ و كۆششەكان بۆ ئەوە بن، كە كار بۆ بەدیهێنانی هاووڵاتیبوون بكرێت، كە تێیدا ڕێكاری پێویست بگرێتەبەر بۆ دەستەبەركردنی مافە ئابووری و كۆمەڵایەتییەكانی هاووڵاتییان. واتە ئەگەر زۆر جەختیش نەكرێتەوە لەسەر مافە سیاسییەكانیش، بەڵام بە دڵنیاییەوە هاووڵاتییان بە چەشنێك لێكدەدرێتەوە كە شایستەبوونی خەڵكی لەخۆ دەگرێت بۆ دەستەبەركردنی ئاسایشی ئابووری و جۆرێك لە بزاوتی كۆمەڵایەتی.
* كەواتە با دوا پرسیارمان پەیوەست بێت بە پێشبینییەكانتانەوە بۆ ئایندەی ئەم ناوچەیە. ئایا پێتانوایە لە ئاسۆدا ئاماژەی قەیران و تەنگژەی زیاتر بەدی دەكەین، یان ئەگەری ڕاستەقینە هەیە بۆ هاتنەئارای ئارامی و ئاسایش؟
- لە ڕاستیدا ڕەنگە من دیدێكی ڕەشبینانەترم هەبێت بۆ ناوچەكە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت ئەوە ڕوون بكەینەوە و بە دیاریكراوی ئەوە دەستنیشان بكەین كە باسی چی دەكەین. مەبەستم ئەوەیە كاتێك باسی ئەم ناوچەیە دەكەین ئەوا دەبێت دەقاودەق ئەوە دەستنیشان بكەین كە مەبەستمان چییە، چونكە لە كاتێكدا دەتوانین بە گشتی بڵێین كە ناوچەكە لە لێكترازاندایە، بەڵام هەندێ وڵاتمان هەیە لەم ناوچەیەدا، وەك وڵاتانی كەنداو، كە بوونەتە سوپەر پاوەرێكی ئابووری، كە بە قووڵی ئاوێتەی ئابووریی جیهانی بوون، واتە بوونەتە كاراكتەرێكی ئابووری گەورەی جیهانی و هەرێمایەتی، كە ئەو سەروەت و سامانەی لەژێر دەستی ئەم دەوڵەتانەدایە، دەبێتە هۆی ئەوەی بڵێین كە ئایندەیان بە ڕووی هەموو ئەگەرێكدا كراوەیە و بگرە هەر ئێستا ئێمە ئەمە بەدی دەكەین. لە لایەكی دیكەوە جۆرێكی دیكەی وڵاتانمان هەن، كە زۆرینەی وڵاتانی ناوچەكە پێكدەهێنن، كە بەدەست كێشەی گەورەوە دەناڵێنن. بەڵام لە باشترین حاڵەتدا دەكرێت پێشبینی ئەوە بكەین كە تا ڕاددەیەكی ڕێژەیی گەشەی ئابووری دێتەئاراوە، لەگەڵ ئەوەشدا دەكرێت بۆ مەودایەكی درێژ چەقبەستوویی ئابووری لە ئارادا دەبێت. هەروەها ئێمە نابێت ئەو وڵاتانەش نادیدە بگرین كە تووشی كێشە و ناكۆكی بوونەتەوە، یان بەدەستیانەوە دەناڵێنن، وەك سووریا و یەمەن، بە هەمان شێوەیە وڵاتی لوبنانیش. كە پێموایە لە چەند ساڵی داهاتوودا ڕووبەڕووی دژواریی ئابووری دەبنەوە. لێرەدا مەبەستم ئەوەیە كە دەڵێین ئایندەی ناوچەكە، ئەوا دەبێت دەستنیشانی ئەوە بكەین كە ئایا باسی چ دەوڵەتێكی ئەم ناوچەیە دەكەین.
* چۆن دەكرێت وەسفی دۆخی ئێستای عێراق بكرێت؟
- من پێموایە عێراق كێشەی بونیادی هەیە و پێوەی گرفتارە. لەم وڵاتەدا چینێك دەستی گرتووە بەسەر ئابووری و داهاتەكەیدا، هەندێ جار دەگەنە ڕێككەوتن لەبارەیەوە و هەندێ جار شەڕی لەسەر دەكەن. باوەڕم وایە تا ئەم دۆخەكە بەردەوام بێت، ئەوا عێراق لەم حاڵەتە نەخوازراوەدا دەبێت.
