پڕۆفیسۆر ڤۆڵكەر پێرتیس: كۆتایی ئەو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەی كە دەیناسین و، هەرێمی كوردستانیش قەوارەیەكی خوار- دەوڵەتە Sub-State

 

 

 

 

(1)

دەروازەیەك بۆ وێناكردن و تێڕامانەكانی پڕۆفیسۆر (ڤۆڵكەر پێرتیس Volker Perthes) سەبارەت بە چارەنووس و كۆتایی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

لە دەستپێكی هەزارەی نوێدا، كەس توانای وێنای ئەوەی نەبوو، كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەو هەموو پشێوییانە بەخۆیەوە دەبینێت: ڕووخانی ڕژێمە دیكتاتۆرەكان كە بوونە بەشێك لە ڕابردوو؛ جەنگی دژ بە ڕێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) دەبێتە هۆی لێكنزیكبوونەوەی نێوان ڕۆژئاوا و ئێران و، ئەگەری سڕینەوەی سووریا، یان عێراق لەسەر نەخشە. بەڵام ئەو دەوڵەتانەی كە چەندان جار لە ناوچەكەدا لەبەر هۆكارگەلی جیۆپۆلیتیكی دەستوەردانیان كردووە، ئێستا وەها نیشانی دەدەن كە پێیان باشە بێلایەن بمێننەوە.

ڕۆژنامەی (فرانكتفۆرتەر ئەلگێماینە تسایتونگ FAZ)ی ئەڵمانی لە ٦ی تشرینی یەكەمی ٢٠١٥دا، سەبارەت بە كتێبەكەی پڕۆفیسۆر (پێرتیس) دەربارەی ونبوونی ئەو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەی كە دەیناسین، ئاوای نووسیوە:

توێژەر (ڕاینەر هێرمان Rainer Hermann) هەندێك ڕوونی دەبینێتەوە لە توێژینەوەكەی (فۆڵكەر پێرتیس)دا سەبارەت بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لە كاتێكدا (پێرتیس) چارەسەر بۆ كێشەكە ناخاتە ڕوو، بەڵام (هێرمان) قایلە بەو كورتە باسییەی (پێرتیس) لەمەڕ ئاراستە باوەكان (پشتگیریكردنی دەوڵەتە لاوازەكان و.. هتد) لە ڕێگەی زمانە سادەكەیەوە و دیاریكردنی هۆكارەكان و كاراكتەرەكان و ڕیزكردنی ڕووداوەكان بەپێی كات. (هێرمان) لە نێوان شتەكانی دیكەیشدا پێیوایە، پێویستە لێرەدا بیركردنەوەی مەودا درێژ هەبێت و، بزانرێت مەودای ناسنامە و پەیوەندییەكان تا چەند فراوانن.

ڕۆژنامەی (دی تاگس تسایتونگ Die Tageszeitung)ی ئەڵمانی لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥دا، ڕای توێژەر (كریستیان مۆلەر- لۆبێك Christiane Müller-Lobeck)ی بڵاوكردووەتەوە، كە دەڵێت: (پێرتیس) وەك شارەزایەك لە پرسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ململانێكانیدا، تەنیا چارەسەری ئاسان پێشكەش ناكات، بەڵكو تێكچڕژاویی دەوڵەتان و گرووپە ئایینییە تێوەگلاوەكان بۆ خوێنەر شی دەكاتەوە و، لەبەر ئەوەی ئامۆژگاریی ئەخلاقی ناخاتەڕوو، بەڵكو ئاڵۆزییەكان بە سادەیی دەگوازێتەوە و، داوای بەشداریی لە تێڕامانەكانیدا دەكات. ڕەخنەگر دەتوانێت لە (پێرتیس) ببوورێت، كە كەمێك زێدەڕۆیی كردووە لە باسی ساتەوەختێكی وەرچەرخان، كە بەهاری عەرەبی ٢٠١١ هێنایە ئاراوە، بەڵام ئەو لە ڕوانگەیەكی واقیعییەوە ڕوونی دەكاتەوە، كە گۆشەگیركردنی ئەوروپا ڕێگەیەكی هەڵەیە و، ئارامی و لێهاتوویی دیپلۆماسی، وەك چۆن لە ڕێككەوتنی ئەتۆمیی ئێراندا دەركەوت، دوو شتی زۆر پێویستن و ڕەنگدانەوەی شێوازێكی پراكتیكین لە سیاسەتی دەرەوەدا.

ڕۆژنامەی بەناوبانگی(دی ڤێڵت Die Welt)ی ئەڵمانی، لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٥دا، ڕای (هێنریك ئێم برۆدەرHenryk M. Broder)ی دەربارەی كتێبەكەی (پێرتیس)لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بڵاوكردەوە: (هێنریك ئێم برۆدەر) شایەتی بۆ نووسەر (فۆڵكەر پێرتیس) دەدات و، پێیوایە میتۆدی (پێرتیس) كە بریتییە لە «دووبارە تێگەیشتنێكی چەمكگەل بۆ گەشەسەندنەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبری تەنیا شیكردنەوەیان لە توێژینەوەكەیدا»، میتۆدێكی هاوسەنگ و واقیعییە، هەرچەندە پڕ لە زەحمەتییە، بەڵام تا ڕاددەیەكی زۆر هاوڕایە لەگەڵ هەڵسەنگاندنی نووسەر بۆ دۆخەكە، دوای شكستی بەهاری عەرەبی، بەڵام تەنیا لە یەك خاڵدا ڕەخنەی لێ دەگرێت، كە ئەویش «بیركردنەوەی ئاواتخوازانە»یە .

(تۆماس شمید Thomas Schmid) لە پێداچوونەوەی كتێبەكەی (پێرتیس)دا لە ڕۆژنامەی (فرانكتفۆرتەر ڕوندشاوFrankfurter Rundschau) لە ١٧ی ئابی ٢٠١٥دا، پێیوایە هەرچەندە هەندێك لەوەی لە كتێبەكەدا هاتووە پێشبینیگەلێك لەخۆ دەگرێت، بەڵام ددان بەوەدا دەنێت، كە هەوڵەكەی (پێرتیس) بۆ شیكردنەوەی درز و گۆڕانكارییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لێكۆڵینەوە لە هەل و مەترسییەكانی، پێشنیارێكی سوودبەخشە. (شمید) پێیوایە هەرەسهێنانی دەوڵەتان و هێڵەكانی ململانێ و بەرژەوەندییەكان لە ناوچەكەدا، بەتایبەتی «بەسیاسیكردن»ی ململانێ لە سووریا، تەوەرگەلی سەرەكیی كتێبەكەن، كە بە توێژینەوەیەكی كەم بایەخی دەزانێت، بەڵام جەخت لەسەر پێویستی و گرنگیی بیركردنەوە لەو ڕێگایانە دەكاتەوە، كە لە كتێبەكەدا پێشنیار كراون.

توێژەر (ماركوس بۆرن Markus Born\) لە توێژینەوەیەكدا دەربارەی كتێبەكەی (پێرتیس) بە ناونیشانی (هەرەسهێنانی گشتگیریی سیستەم Umfassender Ordnungszerfall) ئاوا دەنووسێت: كتێبی «كۆتایی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەك ئەوەی دەیناسین» لە دوای زنجیرەیەك بەرهەم دێت، كە تێیدا (ڤۆڵكەر پێرتیس) لە نەوەدەكانەوە تا ئێستا، گەڕاوە بەدوای گەشەسەندنە سیاسی و كۆمەڵایەتییە ئاڵۆزەكانی ناوچەیەكدا، كە بەردەوام سەردێڕی هەواڵەكانە بەهۆی ململانێكانییەوە. لە كاتێكدا گێڕانەوەكانی دەربارەی ژیانی خەڵك لە میسر و ئیسرائیل و فەڵەستین و سعوودیە و كوردستان و ئێران، ناونیشانی «سەیرانە ڕۆژهەڵاتییەكان»: ڕۆژهەڵاتی نزیك و ناوەڕاست لە قۆناغی گواستنەوەدا» (٢٠٠٦)ی پێدابوو، كتێبەكەی دیكەی «ڕاپەڕین: شۆڕشی عەرەبی و لێكەوتەكانی» (٢٠١١) باسی لەو پشێوییە بەرچاوانە كرد كە ناوچەكەیان گرتەوە لە تونسەوە بۆ میسر و هەموو شوێنێك. بەڵام (پێرتیس) لە نوێترین كتێبیدا (كۆتایی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەك ئەوەی دەیناسین) تیشك دەخاتە سەر «هەرەسهێنانی سیستەم»ێكی گشتگیر كە كاریگەرییەكەی تەنیا لەسەر دەوڵەتانی دیاریكراو نییە، بەڵكو پانتاییەكی فراوانتر دەگرێتەوە. بەوەش، (پێرتیس) قەبارەی گۆڕانكارییە حەتمییەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەردەخات، كە تەنیا گۆڕان لە ڕژێمێكەوە بۆ ڕژێمێكی دیكە نییە: «بێ گومان ناوچەكە خاڵێكی وەرچەرخان بەخۆیەوە دەبینێت، بەڵام ئەمە وەرچەرخان نییە لە دەوڵەتێكی سیاسییەوە بۆ یەكێكی دیكە». باسكردنی «خاڵی وەرچەرخان» لە بەشی یەكەمی كتێبەكەیدا تێكەڵ دەبێت لەگەڵ تێڕامان لە چوارچێوەیەكی مێژووییدا، كە تێیدا (پێرتیس) جیاوازی لەنێوان «خشتەی كاتی كورتی سیاسەتی ڕۆژانە» و «خشتەی كاتی مامناوەندیی گۆڕانكارییە جیۆپۆلیتیكییەكان» دەكات و، بەپێی ڕای مێژوونووسی بەناوبانگی فەرەنسی (فێرناند برۆدێل Fernand  Braudel ١٩٠٢ -١٩٨٥) لە كتێبە گرنگەكەیدا: ململانێ و جەنگەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ١٩٤٩ - «خشتەی كاتی درێژی گەشەسەندنە كۆمەڵایەتی و كەلتوورییەكان»، كە «پەیوەندی و ناسنامە تائیفی، یان نەتەوەیی، یان خێڵەكییەكان»یش دەگرێتەوە. ئەم پەیوەندی و ناسنامانە تێكەڵی ئەو بۆشاییانە دەبن، كە بەهۆی هەرەسهێنانی سیستەمەوە دروست بوون و، زۆرجار دەخرێنە ناو «گێڕانەوە مێژووییەكان»ی كاراكتەرە سیاسییەكانەوە و، بەپێی ئەجێندای تایبەتیی خۆیان و لەژێر ناونیشانی «هێزە بزوێنەرەكان» بەكار دەهێنرێن. پێرتیس كورتەیەكی خێرا دەربارەی ئەو پشێوییانە پێشكەش دەكات كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەخۆیەوە بینی لەوەتەی سووتانی محەمەد بوعەزیزی میوەفرۆشی تونسی لە ساڵی ٢٠١٠دا. لێرەدا، گرنگیی «داینامیكی كۆمەڵایەتی و دیمۆگرافی و پرسەكانی بەشداریی سیاسی و ئابووری» دەردەكەوێت، نەك تەنیا وەك بزوێنەری گۆڕانكارییەكان تا ئێستا، بەڵكو لەبەر ئەوەی مەحاڵە پێشبینیی مەودای كاریگەرییان بكرێت لەسەر گەشەپێدانی داهاتووی ناوچەكەدا. (پێرتیس) ئەو لێكدانەوە سادانە بۆ ڕابردووی نزیكی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕەت دەكاتەوە، كە دەیگەڕێننەوە بۆ ئەجێندایەكی شاراوەی هێزە دەرەكییەكان و، لەبری ئەوە، جەخت دەكاتەوە سەر دیاریكردنی كاراكتەرە هەرێمییەكان. ڕاستییەكەی، (پێرتیس) بە هیچ شێوەیەك ئامانجی ئەوە نییە «ڕۆژئاوا» لە بەرپرسیارێتی بێبەری بكات، ئەمەش لەو بەشەی كتێبەكەدا بە ڕوونی دەردەكەوێت، كە ناونیشانی «داعش - نە دەوڵەتە، بەڵكو پڕۆژەی بنیادنانی دەوڵەتێكی جیهادییە»ی هەڵگرتووە، كە تێیدا ئاماژە بە دەستپێكی «جەنگی ناوخۆیی تائیفی سوننە و شیعە» دەكات.

پڕۆفیسۆر (پێرتیس) بە وردی بە دوای سەرهەڵدانی داعشدا دەچێت، لە ڕێكخراوی قاعیدەوە و، بە شێوەیەكی بەرفراوان جەخت لەسەر «بونیادە نیمچە حكوومییەكەی» و سوودوەرگرتنی ڕوونی لە سیستەمەكانی حوكمڕانی لە ناوچەكەدا دەكاتەوە، تا دەگاتە پێشكەشكردنی هاوكاری و پەروەردە بۆ دانیشتووان. جگە لەوەش، (پێرتیس) ئاماژە بە پێویستیی ڕووبەڕووبوونەوەی داعش دەكات، نەك تەنیا لە ڕووی سەربازییەوە، بەڵكو لە ڕووی سیاسی و ئایدیۆلۆجییەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، (پێرتیس) لێرە و لە شوێنی دیكەشدا، زۆر دوورە لەوەی هۆكاری (كۆتایی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەك ئەوەی دەیناسین) تەنیا بۆ جیاوازیی ئایینەكان، یان لێكدانەوەكانیان بگەڕێنێتەوە، لەبری ئەوە، باس لە بەسیاسیكردنی (Politization) ململانێكان دەكات، كە زۆرجار توندتریان دەكات: «جەمسەرگیرییە ئایینییەكان بە خێرایی هێزی خۆیان بەدەست دەهێنن». لە كاتێكدا (پێرتیس) ددان بەوەدا دەنێت، كە پێویستە وەك هێزی كاریگەر لە ململانێی دەسەڵاتدا ئەژمار بكرێن، بەڵام جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە، كە نابێت دابەشبوونە كۆمەڵایەتی و كەلتووری و سیاسییە بنەڕەتییەكان لە باسی ئاییندا پشتگوێ بخرێن. ئەمەش هاوكاتە لەگەڵ ئاگاداركردنەوەی لە پەلەكردن لە پۆلێنكردنی لایەنە ناكۆكەكان، وەك توخمێك لە كایەی دەسەڵات لە نێوان ئێرانی شیعە و سعوودیەی سوننە و كورتكردنەوەی ململانێكان بۆ جەنگی بەوەكالەت: «گێڕانەوەی جەنگی تائیفیی نێوان سوننە و شیعە هێندە جێگیر بووە، كە وا تێدەگەین هەر ململانێیەكی نوێ، بۆ نموونە لە یەمەن، یەكسەر جەنگێكی سوننە- شیعە یان جەنگی بەوەكالەتە، سەرەڕای ئەوەی هێڵی درزی دیكەی زۆر قووڵتر لەوێدا هەن».

(بۆرن) تێبینی ئەوە دەكات كە كتێبەكانی پێشووی (پێرتیس) نەخشەی ناوچەكەیان تێدا بوو؛ ئێستاش یەكێك لەم نەخشانە لەسەر بەرگی كتێبە نوێیەكەیدا دەردەكەوێت: كۆتایی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە دەیناسین، بەڵام نەخشەكە دڕاوە و، دەوڵەتەكان تێیدا تەنیا بە نزیكەیی لە شوێنە ناسراوەكانی خۆیاندان، وەك پارچەكانی مەتەڵی پازڵ Puzzleteile، ئەمەش بەهۆی ئەو مەترسییەی كە هەڕەشە لە پێكهاتەكانی دەوڵەت دەكات، بە هۆی هەڵوەشانەوەی گشتییەوە. (بۆرن) پێیوایە سرووشتی ئەم میتۆدە، كە پڕۆفیسۆر (پێرتیس) گرتوویەتەبەر، میتۆدێكی گەشبینانەیە.

لەگەڵ ئەوەشدا (بۆرن) پێیوایە ئەو كتێبەی لەبەردەستماندایە، كتێبێكە دەربارەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەك چۆن دەیناسین، زۆرجار نووسەرەكەی پڕۆفیسۆر (پێرتیس) ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەك ئەو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە شی دەكاتەوە كە نایناسین، ئەمەش ڕاستییەكە كە خودی نووسەریش دەگرێتەوە، بەتایبەتی لە كاتی دیاریكردنی «كۆڵەكەكانی سیاسەتی ئەورووپی» بەرانبەر بە ناوچەكە. (بۆرن) دەڵێت: بابەتی هەڵوەشانەوەی سیستەم لە ناوچەكەدا، بابەتێكی دووبارەبووەوەیە لە كتێبەكە و لە شیكردنەوە تاكەكەسییەكانی پڕۆفیسۆر (پێرتیس)دا، بە ناڕوونی دەمێنێتەوە، چونكە وەڵام دەربارەی ئەوەی «چۆن سیستەمێكی نوێ دروست دەبێت، ناداتەوە، هەروەها شێوەكەی چۆن دەبێت و كێ وتووێژی لەسەر دەكات، یان دایدەمەزرێنێت». (پێرتیس) ئاماژە بەوە دەكات، كە ئەم سیستەمە گوزارشتی لێ ناكرێت لە ڕێگەی هێوركردنەوەی ناوچەكە لە دەرەوە، لە ڕێگەی ڕێككەوتننامەیەكی «سایكس- پیكۆ»ی دووەمەوە، چونكە بابەتەكە لە تواناكان و بەرژەوەندییەكانی كاراكتەرە دەرەكییەكان تێپەڕیوە.

بە بڕوای (بۆرن)، پڕۆفیسۆر (پێرتیس) سەركەوتوو بووە لە پێشكەشكردنی پانۆرامایەكی گشتگیر بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، كە تێیدا كاراكتەرە جیاوازە حكوومی و ناحكوومییەكان لە چوارچێوەی تۆڕی پەیوەندییە گۆڕاوەكانیاندا دەردەكەون. یەكێك لە خاڵە بەهێزەكانی میتۆدەكەی ئەوەیە كە، سەرەڕای زۆریی زانیارییەكان، هەرگیز تەوەرە فراوانەكانی شیكردنەوەكەی لەبەرچاو ون ناكات، كە بەرەو هەڵوەشانەوەی گریمانەیی سیستەمەكەی دەبات. ڕوونی دەكاتەوە كە دەبێت دەوڵەتە ئەورووپییەكان بایەخ بە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو داخوڕانە بدەن، كە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بڵاو بووەتەوە و، ئاماژە بە زیادبوونی ژمارەی پەنابەران لە ناوچەكانی قەیران و هەڕەشەی تیرۆریستی و مەترسییە ڕوو لە زیادبووەكانی «بەئیسلامیكردن»ی ئەڵمانیا دەكات. (پێرتیس) وەك بنەماكانی سیاسەتێك كە تەنیا چارەسەری نیشانەكانی هەرەسهێنانی سیستەم لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناكات، كە لە ناوخۆدا ڕەنگ دەداتەوە، ئاماژە بە «هەوڵەكان بۆ چارەسەركردنی ململانێكان و بەهێزكردنی گۆڕانكاریی سیاسی و ئامادەیی بۆ هاوكاری لەگەڵ دەوڵەتە كاراكان» دەكات. پێویستیی بەپەلە بۆ «دیالۆگێكی چڕی سیاسی، بەتایبەتی لەگەڵ هاوبەشە سەختەكان وەك «سعوودیە، میسر، ئێران و توركیا» لە نێوان دەوڵەتانی دیكەدا دەردەكەوێت، لە كۆتایی توێژینەوەكەیدا (پێرتیس) ئاماژە بە ئەگەرێكی نزیك دەكات، كە بریتییە لە زیادبوونی دەوڵەتی دیكە بەم زووانە بۆ لیستی «دەوڵەتە سەختەكان».

(2)

تێبینییەكان دەربارەی ئەو ڕایانەی پڕۆفیسۆر (پێرتیس) لە چاوپێكەوتنی لەگەڵ گۆڤاری (گوڵان) دا خستوونیەتە ڕوو

گۆڤاری (گوڵان) دەستپێشخەر بوو لە ئەنجامدانی چاوپێكەوتنێكی گرنگ لەگەڵ پڕۆفیسۆر (پێرتیس) بۆ گفتوگۆكردن لەسەر ئەو ڕایانەی سەبارەت بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و چۆنیەتیی هەرەسهێنانی خستوونیەتە ڕوو. ئەم چاوپێكەوتنە دەرفەتێك بوو بۆ دەربڕینی تێبینی لەسەر ڕاكانی، ئەم تێبینییانە جەخت لەسەر سێ بابەت دەكەنەوە كە ئەمانەن:

یەكەم: ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

لە سەرەتای چاوپێكەوتنەكەدا پڕۆفیسۆر (پێرتیس) ئاماژە بە جیاوازییەكی كاتی دەكات لە نێوان دەرچوونی كتێبەكەی، كە لە سەرەوە ئاماژەی پێكرا، مەبەستمان كتێبی (كۆتایی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە دەیناسین)ە كە لە ساڵی ٢٠١٥دا دەرچووە و لەنێوان مێژووی ئەنجامدانی چاوپێكەوتنەكە لە مانگی كانوونی یەكەمی ٢٠٢٥دا، لەگەڵ ئەوەشدا بنەما سەرەكییەكانی كتێبەكە هێشتا وەك خۆیان ماون و لە ناوەڕۆكدا نەگۆڕاون، دەشڵێت ئەگەر سەیری وێنە ڕاستەقینەكەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكەین دوو شتمان بۆ دەردەكەوێت:

*هەیكەلبەندیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست: لە ڕووی پێكهاتەییەوە، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە سیستەمێكی فرە جەمسەری - یان تەنانەت نیمچە فرە جەمسەری دادەنرێت. هیچ سیستەمێكی هەرێمی دامەزراوەیی نییە، نە سیستەمێكی ئەمنیی كارای هەرێمی و نە ڕێكخراوێكی هەرێمی، كە هەموو دەوڵەتە كاراكان لەخۆ بگرێت. هاوپەیمانییەكان دەگۆڕێن، هاوسەنگییەكانی هێز دەگۆڕێن و، هیچ چوارچێوەیەكی جێگیر نییە، كە حوكمی پەیوەندییەكان بكات. بەڵام ڕایەكی ورد نادات لەسەر ئەوەی چی لەم دۆخە دەكەوێتەوە و، ڕایەكمان ناداتێ دەربارەی چارەسەرە ئەگەرییەكان بۆ كۆتاییهێنان بەو بارودۆخەی كە ئاماژەی پێكردووە.

* بەڵام گەشەسەندنی دووەمی سەرەكی ئەوەیە، كە لە دوای ٧ی تشرینی یەكەمی ٢٠٢٣ ڕوویدا، دوای ئەو هێرشەی حەماس كردییە سەر ئیسرائیل - كە خراپترین هێرش بوو ئیسرائیل تا ئێستا بەخۆیەوە بینیبێتی - و جەنگی دواتری غەززە، كە بووە وێرانكەرترین ململانێی ناوچەكە كە لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە بەخۆیەوە بینیبێتی.

ئەم جەنگە گۆڕانكاریی ڕیشەییی سیاسی هێنایە ئاراوە. پرسی فەڵەستین بۆ ناوەندە نێودەوڵەتییەكان هاتەوە گۆڕێ، كە پێشتر وێنەی نەبووە. ئیسرائیل، هەرچەندە هێشتا لە ڕووی سەربازییەوە بەهێزترینە، بەڵام زیاتر لە هەر كاتێك لە دوای ڕێككەوتننامەكانی ئۆسلۆ لە ١٩٩٣دا گۆشەگیر بووە.

ڕەنگە ئەوەی بۆ ناوچەكە گرنگتر بێت، (پێرتیس) جەخت دەكاتەوە كە ئێمە شایەتحاڵی دۆخێكی نوێین كە بریتییە لە:

* هەرەسهێنانی ئەوەی ئێران ناوی دەنا «میحوەری بەرگری»، كە لە كەنداوی عەرەبییەوە بە ناو عێراق و سووریادا تا لوبنان و دەریای ناوەڕاست درێژ دەبێتەوە. ئەم پڕۆژە ستراتیژییە چیتر بە هەمان شێوە نەماوە.

* هەرەسهێنانی ڕژێم لە سووریا دوای زیاتر لە پەنجا ساڵ لە حوكمڕانیی خێزانی ئەسەد.

* گۆڕانكاریی گەورە لە لوبنان، كە تێیدا حزبوڵڵا، بۆ یەكەمجار لە چارەگە سەدەیەكدا، چیتر باڵادەست نییە بەسەر سیاسەتی ئەمنیدا.

* لە عێراقدا، حكومەت هەوڵێكی زۆر دەدات بۆ دروستكردنی هاوسەنگی لە پەیوەندییەكانی نێوان ئێران و ویلایەتە یەكگرتووەكان، لەگەڵ پاراستنی سەروەریی عێراق و سەربەخۆییەكەی لە سایەی ژینگەیەكی زۆر سەختی هەرێمیدا.

دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نادیارتر بووە، (پێرتیس) ڕوونی دەكاتەوە نەك تەنیا بۆ كاراكتەرە بچووكەكان، بەڵكو بۆ هەمووان، چونكە فرە جەمسەری لە بنەڕەتدا ناجێگیرە. هیچ تاكە هێزێكی باڵادەستی نییە كە یاساكان دابنێت، بەڵكو چەندین ئەكتەری جیاواز لە دەرەوەی دامەزراوە جێگیرەكان و یاسای نێودەوڵەتی كێبڕكێ دەكەن. ئەمەش وای كردووە، ژینگەكە بۆ كاراكتەرە بچووكەكان زۆر سەخت بێت.

(3)

دەربارەی داهاتووی دەوڵەتی عێراق

سەبارەت بە عێراق كە لە ناوەڕاستی ئەم ململانێیانەدا دەژیێت، لە چاوپێكەوتنەكەدا لە پڕۆفیسۆر (پێرتیس)یان پڕسی: ئایا پێت وایە عێراق دەتوانێت بە شێوەی سەنتڕاڵیی ئێستای كار بكات، یان مانەوەی بەندە بە ناسەنتڕالییەتێكی قووڵتر، یان تەنانەت سیستەمێكی نزیك لە سیستەمی كۆنفیدڕاڵی؟

(پێرتیس) ڕوونی كردەوە كە پێیوایە دەستووری عێراق لە ڕووی بنەماوە دروستە، بەڵام دەبێت بە شێوەیەكی دروست جێبەجێ بكرێت. هەمیشە مەیلی سەنتڕاڵگەرایی لە بەغدا هەبووە، لەگەڵ ئەوەشدا، دەستووری فیدڕاڵیی عێراق مۆدێلێكی گونجاو پێشكەش دەكات، نەك تەنیا لە عێراق، بەڵكو ڕەنگە لە هەموو ناوچەكەدا و هەڵسەنگاندنێكی ئەرێنی بۆ حكومەتەكەی سوودانی دەكات، كاتێك دەڵێت ئەو حكومەتەی كە ماوەكەی كۆتایی هاتووە هەوڵی جددی داوە بۆ بەهێزكردنی سەروەریی عێراق و یەكخستنی پێكهاتە جیاوازەكانی كۆمەڵگە. لەگەڵ ئەوەشدا، هێشتا ئیرادەی سیاسی نییە - چ لە بەغدا و چ لە هەرێمی كوردستان - بۆ ڕێزگرتنی تەواو لە ئەنجامی هەڵبژاردنەكان و ڕێكخستنە دەستوورییەكان. بەڵام عێراق تا ئێستا سیستەمی فیدڕاڵی بە تەواوی جێبەجێ نەكردووە.

تا ئێستا، هەرێمی كوردستان تاكە قەوارەی فیدڕاڵییە، كە بە كردەیی كار دەكات. لەگەڵ ئەوەشدا، هەڵبژاردنە ناوخۆیی و هەرێمییەكانی ئەم دواییانە، ئاماژە بە بوونی بایەخێكی ڕوو لە زیادبوو دەكەن لە هەموو عێراقدا بۆ بەشداریی دیموكراسی و حوكمڕانیی ناسەنتڕاڵی. (پێرتیس) تێبینی ئەوە دەكات كە دەستەبژێرەكان لە دەوڵەتانی ناوچەكەدا، زۆرجار دەترسن لەوەی جێبەجێكردنی ناسەنتڕاڵییەت ببێتە هۆی لاوازكردنی دەوڵەت، بەڵام ئەو پێیوایە پێچەوانەكەی ڕاستە. چونكە سیستەمی فیدڕاڵی، كە بە ڕاستی جێبەجێ بكرێت، توانای هەیە یەكپارچەیی دەوڵەت بەهێزتر بكات.

(4)

دەربارەی ترامپ و سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا

زۆر كەس پێشبینی دەكەن سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا لە سەردەمی سەرۆكی ئەمریكا (دۆناڵد ترامپ)دا زیاتر بەرژەوەندیخوازانە بێت و، لە ئەنجامدا ئەگەری هەیە كاریگەری لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەبێت، بەتایبەتی لەسەر هاوبەشە بچووكەكانی وەك كورد.

بە بڕوای (پێرتیس) سیاسەتی بەرژەوەندیخوازانە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نامۆ نییە. لە ڕاستیدا، زۆرێك لە سەركردەكانی هەرێمی پێیان ئاسانترە مامەڵە لەگەڵ ڕژێمە شەخسییەكان بكەن وەك ئیدارەی ترامپ بە بەراورد بە دیپلۆماسییەتی دامەزراوەیی ئەورووپی. لەگەڵ ئەوەشدا، سەرۆك ترامپ بایەخ بە هێز دەدات و مەیلی هەیە كەمتر بایەخ بە كاراكتەرە لاوازەكان بدات. ئەمەش ئالنگاریی بۆ ئەكتەرە بچووكەكان دروست دەكات وەك هەرێمی كوردستان. ئەگەر هێز، یان بەهایەكی ستراتیژی پیشان نەدەیت، ئەوا ڕووبەڕووی ئەو مەترسییە دەبیتەوە كە واشنتۆن بایەخێكی كەمت پێ بدات.

(5)

پرسی كورد

سەبارەت بە هەرێمی كوردستانی عێراق لە پڕۆفیسۆر (پێرتیس) پرسیار كرا، چۆن ڕۆڵی هەرێمی كوردستانی عێراق دەبینێت، ئایا هەرێم بووەتە كاراكتەرێكی سەرەكیی هەرێمی، بەتایبەتی لە بوارەكانی ئاسایش و وزەدا، یان هێشتا كاریگەرییەكەی سنووردارە بەهۆی بارودۆخە سیاسییەكەیەوە؟

(پێرتیس) پێیوایە هەرێمی كوردستانی عێراق بووەتە بەشێكی جیانەكراوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، سەقامگیرە و، وەك یاریزانێكی سیاسی ددانی پێدا نراوە و، دەتوانێت ببێتە مۆدێلێك بۆ دەوڵەتانی دیكەی ناوچەكە. دووپاتیشی دەكاتەوە كە ئۆتۆنۆمیی كوردی Kurdish autonomy مومكینە، بەبێ هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتەكانی ئێستا یان سنوورەكان.

ئەم ڕایە ئەرێنییە دەربارەی هەرێم، لەگەڵ ئەوەشدا، شتێكی زۆر گرنگە، هەرێم نابێتە كاراكتەرێكی سەرەكی و ڕاستەقینەی هەرێمی، مەگەر یەكپارچەیی ناوخۆیی بەهێزتر بەدەست بهێنێت، چونكە تێبینی دەكات لە ئێستادا، هەرێمی كوردستان بە ئەمری واقیع هێشتا بۆ دوو قەوارەی سیاسی دابەش بووە، كە دەستەبژێری جیاواز بەسەریاندا باڵادەستن. سەرەڕای دەرككردنیان بە پێویستیی هاوكاری و حوكمڕانیی پێكەوەیی، بەڵام ئەم هاوكارییە زۆرجار لە واقیعدا سنووردارە.

سەبارەت بەم بارودۆخە، دابەشبوونە ناوخۆییەكان، (پێرتیس) جەخت دەكاتەوە كە بووەتە هۆی لاوازكردنی هەرێمی كوردستان و هێشتاش لاوازی دەكات، بەڵام دەڵێت: لەگەڵ بەهێزكردنی یەكپارچەیی ناوخۆیی، هەرێمی كوردستان دەتوانێت ببێتە كاراكتەرێكی زۆر بەهێزتری هەرێمی، بەتایبەتی لە ڕووی ئابوورییەوە، ڕۆڵێكی كاریگەرتر لە عێراقدا بە گشتی بگێڕێت. ئەم یەكپارچەیی ناوخۆییە (پێرتیس) بە پلەی سەرەكی بە یەكپارچەیی لەناو خودی هەرێمی كوردستاندا، لەنێوان حزب و خێزان و تۆڕە سیاسییە باڵادەستەكاندا دیاری دەكات. هەرچەندە هاوكاری لە ساڵانی دواییدا باشتر بووە، بەڵام كێبڕكێ لەنێوان ئەم ناوەندانەی دەسەڵاتدا، هێشتا كارایی سیاسیی هەرێم لاواز دەكات.

بەپێی ڕای پڕۆفیسۆر (پێرتیس)، هەرێمی كوردستان دەتوانێت ببێتە كاراكتەرێكی زۆر بەهێزتری هەرێمی، ئەمەش بەو واتەیەی كە دەتوانێت ڕۆڵێكی كاریگەر لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا بگێڕێت، بەڵام ئەگەر سەیری ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان UN بكەین، تێبینی دەكەین كە هەرێم بۆ پەیوەندی لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پێویستی بە ڕێگەی نوێ هەیە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ جیهانی دەرەوە، چونكە نەتەوە یەكگرتووەكان ڕێكخراوێكە تەنیا دەوڵەتە سەربەخۆكان لەخۆ دەگرێت و، لە كۆتاییدا، دەوڵەتەكان بڕیار دەدەن. لەگەڵ ئەوەشدا، نێردەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان بەردەوام پەیوەندی دەكەن لەگەڵ كاراكتەرە نادەوڵەتییەكاندا. لێرەدا پڕۆفیسۆر (پێرتیس) ڕایەكی گرنگ، بەڵكو نوێ دەخاتەڕوو، كاتێك دەڵێت: «من هەرێمی كوردستان وەك ئەكتەرێكی نادەوڵەتی as a non-state actor وەسف ناكەم - بەڵكو ئەو قەوارەیەكی خوار- دەوڵەتە a sub-state entity لە چوارچێوەی سیستەمێكی فیدڕاڵی ناسێنراودا، نەك ڕێكخراوێكی ناحكوومی، یان گرووپێكی چەكدار.»

هەروەها دەڵێت: «دەستووری عێراق ڕێگە بەم جۆرە سیستەمە فیدڕاڵییە دەدات و، ئەگەر بە جددی جێبەجێ بكرێت، ئەوا بەرهەمی دەبێت. من هێشتا بە وریاییەوە گەشبینم كە گەلی عێراق ئامادەیە بۆ سەرخستنی ئەم ئەزموونە فیدڕاڵییە».

(6)

قەوارەكانی خوار- دەوڵەت Sub-state

پەیماننامەی وێستفالیای ساڵی ١٦٤٨ بە وەرچەرخانێكی ڕیشەیی لە مێژووی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا دادەنرێت، چونكە بنەمای بۆ دەوڵەتی نەتەوەیی nation-state دانا و، چەمكی سەروەری نیشتمانییش سەری هەڵدا. تا ئەمڕۆش ئەم دوو چەمكە ڕەگەزی سەرەكین، كە حوكمی پەیوەندیی نێوان دەوڵەتان دەكەن، بۆیە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان بوارێكە جەخت دەكاتەوە سەر پەیوەندیی نێوان دەوڵەتە خاوەن سەروەرییەكان. پڕۆفیسۆر (كینێس واڵتز Kenneth Waltz ١٩٢٤-٢٠١٣)، پێشەنگی تیۆری واقیعی نوێ لە كتێبەكەیدا «تیۆری سیاسەتی نێودەوڵەتی Theory of International Politics ١٩٧٩»، دەڵێت: «دەوڵەتان تەنیا ئەكتەری نێودەوڵەتی نین و نابن». لەگەڵ ئەوەشدا، واڵتز ئەكتەرە نێودەوڵەتییەكانی دیكەی لە تەنیشت دەوڵەت پشتگوێ خست، بەو پاساوەی تا ئەو كاتەی پێكهاتەی نێودەوڵەتی لەلایەن دەوڵەتە گەورەكانەوە دیاری دەكرێت، ئەوا ئەكتەرەكانی دیكە بێ كاریگەر دەبن.

تا ماوەیەكی نزیك، دەوڵەتە خاوەن سەروەرییەكان یەكەی شیكاری باڵادەست بوون لەم بوارەدا، بەڵام ئێمە زیادبوونی بەرچاوی ئەو توێژینەوانە دەبینین، كە باس لە ئەكتەرە نادەوڵەتییەكان دەكەن، وەك ڕێكخراوە فرە- سنوورەكان (وەك یەكێتیی ئەوروپا) و، ڕێكخراوە ناحكوومییەكان (وەك ڕێكخراوی لێبووردنی نێودەوڵەتی) و گرووپە چەكدارەكان (وەك ڕێكخراوی ئەلقاعیدە) و، كۆمپانیا فرەڕەگەزەكان (وەك كۆمپانیای مایكرۆسۆفت). لەگەڵ ئەوەشدا، بایەخی توێژەران لەم دواییانەدا بۆ ڕۆڵی قەوارە خوار نیشتمانییەكان لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا زیادی كردووە. سەرەڕای فراوانبوونی پلەبەندیی توێژینەوەكانی پەیوەست بە فیدڕاڵیزم، هەرێمایەتی، شارەكان و سیاسەتی قەوارە ناوخۆییەكانی دیكە، بەڵام ڕۆڵی قەوارە ناوخۆییەكان هێشتا وەك پێویست لێكۆڵینەوەی لەسەر نەكراوە، سەبارەت بە كاریگەرییان لەسەر ڕێكخراوە نێودەوڵەتی و سیستەمەكان و ئەو بەهایانەی پەیڕەوی دەكەن. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو بانگەشەیەی كە گوایە ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان هەمیشە قۆرخ كرابوون لەلایەن دەوڵەتە خاوەن سەروەرییەكانەوە، بانگەشەیەكی هەڵەیە.

لە ڕاستیدا، ئەندامیەتی لە كۆمەڵەی گەلان (١٩٢٠-١٩٤٦)، كە یەكێك بوو لە یەكەمین ڕێكخراوە نێودەوڵەتییە گەورەكان، تەنیا بۆ دەوڵەتە خاوەن سەروەرییەكان نەبوو. لەو كاتەدا هیندستان پێش سەربەخۆبوونی لە ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا چووە ناو كۆمەڵەكە. ئەم ئیمپراتۆریەتە نوێنەرایەتیی بەرژەوەندیی ئەو كۆلۆنیانەی دەكرد كە ئەندام نەبوون. ماددەی یەكەمی میساقی كۆمەڵەی گەلان باسی لە پێوەرەكانی ئەندامیەتی كردبوو، ڕوونی كردبووەوە كە «هەر دەوڵەتێك، یان دۆمینیۆنێك، یان كۆلۆنییەك كە خاوەنی ئۆتۆنۆمیی تەواو بێت، دەتوانێت ببێتە ئەندام لە كۆمەڵەكەدا، ئەگەر دوو لەسەر سێی ئەندامانی كۆمەڵەكە ڕەزامەند بن لەسەر پەیوەندیكردنی». ئەمەش جەخت دەكاتەوە سەر توانای ئەندامە ئەگەرییەكان بۆ ئۆتۆنۆمی، جگە لە بەدەستهێنانی ناساندن و قبووڵكردن لەلایەن ئەندامانی دیكەوە. ئەم نموونەیە ڕوونی دەكاتەوە كە سیاسەتی ئەندامیەتی لە ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكاندا بێلایەن نییە و، لەسەر پێوەرگەلی بابەتی دانەمەزراوە؛ بەڵكو لە ناوەڕۆكدا پراكتیزەكردنی دەسەڵاتی سیاسییە.