كریستۆفەر مەوڵ پڕۆفیسۆری فەلسەفە لە زانكۆی كۆڵۆمبیای بەریتانی بۆ گوڵان: بیركردنەوەیەكی فەلسەفیی باڵامان پێویستە بۆ تێگەیشتن لە پەرەسەندنە تەكنەلۆژییە نوێیەكان
كریستۆفەر مەوڵ، پڕۆفیسۆری فەلسەفەیە لە زانكۆی كۆڵۆمبیای بەریتانی و سەرۆكی بەشی سیستمە مەعریفییەكانە لە هەمان زانكۆ، پسپۆڕ و تایبەتمەندی كاروبارە فەلسەفییەكانە، بەتایبەتی ئەو پرسە فەلسەفییانەی دێنە ئاراوە لە ئەنجامی هەوڵدان بۆ تێگەیشتن لە ڕووی زانستییەوە لە عەقڵی مرۆیی. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە پەیوەستن بە هۆشمەندی و هۆشیاریی مرۆیی و ئەو كێشە ئیتیكییانەی لەم ڕووەوە دێنە ئاراوە، بەتایبەتی بە هۆی سیستمەكانی زیرەكیی دەستكردەوە و بابەتی ئەوەی ئایا هۆشمەندی و توانای بیركردنەوە لە دەرەوەی بوونە فیزیكی و جەستییەكە كارێكی كردەنییە، یان بیركردنەوە تەنیا بەرهەمی كارلێكی نێو دەمارخانەكانە. هەروەها پەیوەندیی نێوان تێڕوانین و بیركردنەوە فەلسەفییەكان و پێشكەوتنە تەكنەلۆژییەكان.
* سەرەتا دەمانەوێت لەوەوە دەست پێبكەین كە پێتان وایە ئەو مشتومڕە ئەخلاقییانە چین كە پەیوەستن بە هۆشمەندییەوە لە بوونەوەرە نامرۆییەكان و لە نێو سیستمەكانی ژیریی دەستكرددا، ئەویش لە ڕوانگەی پەیوەندیی نێوان عەقڵ و جەستەوە؟
- لە ڕاستیدا ئەگەر ئێمە تێگەیشتنێكی باشترمان هەبێت لە بارەی ڕایەڵەی پەیوەندیی نێوان دیاردە عەقڵییەكانی پەیوەست بە پرسە ئیتیكی و ئەخلاقییەكانەوە وەك «ئێش و ئازار، یان خودهۆشیاری» بە دەماغ، یان بە سیستمە فیزیكی و جەستەییەكانی دیكەوە كە پێیانەوە بەندن، ئەوا ڕەنگە بتوانین ئەوە دیاری بكەین كە ئەم دیاردانە لە نێو ئاژەڵان و كۆرپەلەكانیشدا هەن. لەگەڵ ئەوەشدا و لەبەر ڕۆشنایی نەبوونی تیۆرێك لەم ڕووەوە ئەوا كارێكی دژوارە ئەوە بسەلمێنین كە ئەم دیاردانە بە ڕاستی بوونیان هەیە و لە ئارادان. بۆ ئەوەی هەوڵی وەڵامدانەوەی پرسیارەكەی ئێوە بدەین، ئەوا كارێكی زەحمەتە كە پرسە ئەخلاقییەكان بە شێوەیەكی یەكلاكەرەوە بە لایەكدا بخرێن، لەگەڵ ئەوەشدا نابێت بڵێین پەردەیەكی تاریك دادراوەتەوە بەسەر مشتومڕە ئەخلاقییەكاندا و ناكرێت بگوترێت، هیچ كارێك ناكرێت بۆ هەوڵدان بۆ دیاریكردنی چۆنیەتی وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە. مەبەستم ئەوەیە تەنانەت ئەگەر بزانین چ سیستمێك بەرجەستەكاری ئەم دیاردە هۆشمەندانەن و كام لە سیستمەكانیش ڕەنگدانەوەی ئەم دیاردانەیان تێدا بەدی ناكرێت، ئەوا لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا هەندێ پرسیاری پەیوەست بە پرسە ئەخلاقییە دژوارەكانەوە بە كراوەیی دەمێننەوە.
* تێڕوانینتان لەو بارەیەوە چییە كە دەڵێت ئێمە بیر دەكەینەوە لەبەر ئەوەی هۆشیارین، واتە ئایا ئەمە تێگەیشتنێكی بنەڕەتیی سرووشتیی مرۆییە، یان ئەمە جگە لە هەڵەیەكی فەلسەفی هیچی دیكە نییە؟
- من بە ڕاستی نازانم مەبەستتان چییە لەو دەستەواژەیەی كە دەڵێت ئێمە بیر دەكەینەوە لەبەر ئەوەی هۆشیارین، لەگەڵ ئەوەشدا، هەر چۆنێك بێت دەتوانین بڵێین كە زۆرێك لە بیركردنەوەكان لە ڕاستیدا بیركردنەوەی هۆشمەندانەن، بەڵام لە زۆربەی حاڵەتەكاندا ڕەنگە نەتوانرێت دەقاودەق ئەوە یەكلا بكرێتەوە كە ئایا ئەو بیركردنەوانەی هۆشمەندانەن بە دیاریكراوی چ جیاوازییەكیان هەیە. ئەمەش بەو مانایە نایەت كە ئێمە بتوانین نكۆڵی لەوە بكەین كە هۆشمەندی بەشێكی بنەڕەتیی سرووشتیی عەقڵی مرۆییە. من پێموایە ئەگەر ئێمە هۆشمەند نەبووینایە، ئەوا نە عەقڵی من و نە عەقڵی ئێوەش بە ڕاستی دەبوون، بەڵام خۆ ئەگەر بیر بكەینەوە لەبارەی بۆچوون و بیرۆكە تاكە كەسییەكانەوە، نەك تێكڕای عەقڵی مرۆیی، ئەوا زۆر زەحمەتە بتوانین ئەوە بسەلمێنین كە هۆشمەندی ڕۆڵێكی بنەڕەتیی هەیە لە بواری بیركردنەوەدا. بۆ ئەوەی گوزارشتەكە پوخت بكەمەوە، ئەوا پێم وایە ڕەنگە هەندێ لە بیركردنەوە دیاریكراوە تاكەكەسییە هۆشمەندەكانمان كە هەمانە، بە شێوەیەك ناگائاییانە ڕوویان دابێت.
* لە تێڕوانینی ئێوەدا، ئایا ڕایەڵە و پەیوەندیی بنەڕەتی چییە لە نێوان ئیدراك و هۆشیاریدا، ئایا دوانەیەكی لێك دابڕاون، یان لە یەكترییەوە سەرچاوە دەگرن؟
- لە وەڵامەكەی پێشوومدا تا ڕاددەیەك ئەم پرسەم تاوتوێ كرد. لێرەدا دەتوانم ئەوە زیاد بكەم كە دەكرێت هەندێ دیاردەی عەقڵی، وەك هەستكردنە سادەكان، لە نێو عەقڵێكدا هەبن، تەنانەت ئەگەر ئەو عەقڵە بە ڕاددەیەكی زۆریش بیر نەكاتەوە، واتە لێرەدا دەتوانرێت بگوترێت كە ئەمە پتر عەقڵێكی سەرەتایی هەستەوەرییە، نەك عەقڵێكی مەعریفی. خۆ ئەگەر ئەم دیاردانەش هۆشیارانە بن، ئەوا دەكرێت هۆشیاری بە بێ ئیدراك، بوونی هەبێت و ڕەنگە پێچەوانەی ئەمەش هەر دروست بێت. دەكرێت عەقڵێكی ژمێركاری هەندێ دیاردەی مەعریفی لەخۆ بگرێت، بە بێ ئەوەی ئەمانە دیاردەی هۆشیارانە بن. كەواتە لەم ڕوانگەیەوە، هۆشیاری و ئیدراك، لێك دانابڕێن، لەبەر ئەوەی ڕەنگە ڕێكەوت نەبێت كە ئەم دوو دیاردەیە هاوشانی یەكتر هەبن و پەیوەندییەكی ڕاڤەكاریی پتەو لە نێوانیاندا هەبێت.
* چۆن چەمكە فەلسەفییەكانی پەیوەست بە هۆشیاری گۆڕانكارییان بەسەردا دێت، لە ئەنجامی زیادبوونی ئاگاییمان بە پەیوەندیی نێوان عەقڵ و جەستەوە؟
- لە ڕاستیدا ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەیە كە لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەوە، فەیلەسووفەكان دەستەواژەی هۆشیارییان بە چەشنێك بەكار هێنا، كە مروونەتی زیاتر لەخۆ دەگرت، بەراورد بەو شێوەیەی كە ئێستا ئێمە بەكاری دەهێنین، ڕەنگە بەشێكی ئەم پرسە پەیوەست بێت بە بەرەوپێشچوونی پەیوەندیدار بە دیاریكردنی بناغەی دیاردە سایكۆلۆژییەكان لە دەمارەخانەكاندا، بەڵام لەبەر ئەوەی ئێمە تیۆرێكی تێروتەسەلمان نییە بۆ ڕاڤەكردن و لێكدانەوەی ئەوەی چۆن ئەو بناغە دەمارەخانانە دیاردەی سایكۆلۆژی دروست دەكەن، ئەوا زەحمەتە هەڵسەنگاندن بۆ بەرەوپێشچوونی پەیوەست بە پەیوەندیی جەستە و دەماغ بكەین.
* یەكێكی دیكە لە پرسیارەكانی پەیوەست بەم بوارە ئەوەیە ئایا بیركردنەوەكان لە ئەركە فیزیكییەكانی مێشك باڵاترن، یان تەنیا كۆمەڵێك دیاردەی پەیوەست بە دەمارخانەكانن؟
- بۆ ئەوەی لەوە تێبگەین كە چۆن بیركردنەوەكانی ئێمە ژیرانەن، ئەوا باشترە لە پەیوەندیی نێوان بوونەوەرێكی بیركەرەوە و ژینگەی دەوروبەری بڕوانین. مەبەستم ئەوەیە ناتوانین لێكدانەوە و ڕاڤەیەكی باش بكەین، ئەگەر تەنیا بیر لە دەماغ بكەینەوە بە بێ ئەوەی ژینگە ماددییەكە لەبەرچاو بگرین.
* ئایا تێگەیشتنی قووڵ لەبارەی هۆشیارییەوە ڕێمان پێ دەدات بۆ ئەوەی دووبارە ڕاڤە بۆ پابەندبوونی ئەخلاقی، یان نەخۆشییە عەقڵییەكان، یان تەنانەت شوناسی تاكەكەسی بكەین؟
- بە دڵنیاییەوە هەندێ جۆری نەخۆشیی عەقڵی هەن كە دەتوانرێت پتر لێكدانەوەی بۆ بكرێت، ئەگەر بیرۆكەیەكی باشترمان هەبێت لەبارەی ڕایەڵەی پەیوەندیی نێوان دیاردە هۆشیارەكان بە بناغەكانی دەمارخانەكانیانەوە و، ڕەنگە حاڵەتی شیزۆفرینیا نموونەیەكی باش بێت لەم ڕووەوە، چونكە هۆشیاریی ئەم كەسانە لە بنەڕەتدا شڵەژاوە و ئەمەش حاڵەتێكی زۆر ئاڵۆزە، تەنانەت ئەگەر تێگەیشتنێكی فەلسەفیی باشترمان هەبێت بۆ كردارە پڕ لە پشێوییەكان، ئەوا هێشتا دوورین لەوەی بتوانین چۆن پەرە بە چارەسەرێكی كارا بدەین بۆ ئەم نەخۆشییە.
* لەگەڵ بەرەوپێشچوونی توانای دەماغیی مرۆییدا بۆ ئەوەی لە كات و ساتی خۆیدا بەدواداچوون بۆ بیركردنەوەكان بكات، لە پەیوەندی بە بەرەوپێشچوونی تەكنەلۆژییەوە، ئایا دەكرێت بڵێین تەكنەلۆژیا جێی فەلسەفە دەگرێتەوە، یان دەبێتە هۆی گوڕ و تین پێدانی؟
- هەمیشە پەیوەندیی نێوان فەلسەفە و پێشكەوتنی زانستیی تەوەربەند لەسەر تەكنەلۆژیا، پەیوەندییەكی تەم و مژاوی بووە، بەڵام پێم وایە پێویستە لە ئێستادا بیركردنەوەیەكی فەلسەفیی پێشكەوتوومان پێویستە، بۆ تێگەیشتن لە پەرەسەندنی تەكنەلۆژیا نوێیەكان، لەبەر ئەوەی ئەم بەرەوپێشچوونانە گرنگییەكی نوێ دەدەن بە هەندێ لە بیركردنەوە و پرسیارە فەلسەفییەكانمان، بەڵام ئەمە لە یەك كاتدا هەم كێشەیە و ئەم نیعمەتە، چونكە زەحمەتە بتوانرێت ڕەوتی بیركردنەوەیەكی دروستی فەلسەفی خێراتر بكەین. ئەگەر پتر ئەمە ڕوون بكەینەوە، ئەوا پەیوەندیی نێوان فەلسەفە و بەرەوپێشچوونی زانستی- بەتایبەتی كاتێك بەرەوپێشچوونەكە بە هۆی گەشەكردنی خێرایی تەكنەلۆژییەوە پتر پەرە دەستێنێت- هەندێ نادڵنیایی باڵی بەسەردا كێشاوە. لەلایەكەوە داهێنانی تەكنەلۆژی دەبێتە هۆی بەرفراوانبوونی ئاسۆی چاودێری و پێوانە، واتە كەرەستەی نوێ بۆ تێڕوانینی فەلسەفە دەستەبەر دەكات. لەلایەكی دیكەوە، پێشكەوتنی تەكنەلۆژی دەبێتە هۆی شڵەژاندنی چوارچێوەی تیۆرییەكان، بە چەشنێك كە فەلسەفە فریای دووبارە داڕشتنەوەیان ناكەوێ، بەتایبەتی ئەمە لەم ڕۆژگارەدا زۆر بە توندی بەرجەستە بووە. ڕەوتی بێ پێشینەی بەرەوپێشچوونەكان لە بواری ژیریی دەستكرد و بایۆتەكنەلۆژیا و ئیدراك، پێویستییان بە ئاڵوگۆڕ هەیە لە تێڕوانینە فەلسەفییەكاندا، كە هاوشان بێت بەم ئاڵۆزییانە. واتە ئەم بەرەوپێشچوونانە ناچارمان دەكەن پێداچوونە بە پرسە بنەڕەتییەكانی پەیوەست بە هۆشیاری و شوناس و بەها و بەرپرسیارێتییەوە بكەین، بەڵام ئەمە چەكێكی دوو دەمە، چونكە لە كاتێكدا تیشك دەخاتەسەر ئەوەی پێویستە بیركردنەوەیەكی ڕوونی فەلسەفیمان هەبێت، بەڵام لە هەمان كاتدا گوشارێك دروست دەكات كە ڕەنگە ببێتە هۆی لاوازكردنی پرۆسەی بیركردنەوەی خاو و قووڵ، كە فەلسەفە پشتی پێ دەبەستێت. لەم ڕووەوە ئالنگارییەكە ئەوەیە چ جۆرە تاوتوێكردنێكی فەلسەفی بگرینەبەر، كە هەم وەڵامدەرەوەی گۆڕانكارییە تەكنەلۆژییەكان بێت، هەم بناغە و بنچینە فەلسەفییەكانیش فەرامۆش نەكات.
