مایكڵ بۆیلە پڕۆفیسۆری زانستی سیاسی لە زانكۆی ڕوتگێرز بۆ گوڵان: بڵاوبوونەوەی فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پەرەسەندنێكی مەترسیدارە
مایكڵ بۆیلە، پڕۆفیسۆری زانستی سیاسییە لە زانكۆی ڕوتگێرز لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، نووسەری پەرتووكی «ڕۆژگاری فڕۆكەی بێفڕۆكەوان: چۆن تەكنەلۆژیای فڕۆكەی بێفڕۆكەوان شەڕ و ئاشتی دەگۆڕێت)ـە و لە توێژینەوەكانیدا بایەخ دەدات بە پرسەكانی پەیوەست بە تیرۆریزم، توندوتیژیی سیاسی، سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا و پرسی ئەوەی چۆن فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان دەبنە هۆی گۆڕانی دۆخی ناكۆكییەكان و چۆن پێویستە چوارچێوەیەكی نوێی یاسایی و ئەخلاقی دابڕێژرێت. بۆ گفتوگۆكردن لەسەر ئەو بابەتانە گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵ ئەنجام دا.
* ئایا كام لە خەسڵەتەكانی تەكنەلۆژیای فڕۆكەی بێفڕۆكەوان كاریگەری لەسەر جیاكردنەوەی مۆراڵی و یاسایی نێوان بواری سەربازی و بواری مەدەنی هەبووە؟
- لە ڕاستیدا چەند خەسڵەتێك هەن كە ئالنگاری دروست دەكەن بۆ ئەم جیاكردنەوەیە. یەكەمیان ئەوەیە كە شەڕی پەیوەست بە فڕۆكەی بێفڕۆكەوانەوە لە دوورەوە ئەنجام دەدرێت، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی فڕۆكەوان سەلامەت بێت و تووش مردن و برینداربوون نەبێت، كە ئەمە لە شەڕە تەقلیدییەكاندا هەیە. واتە حكومەتەكان ئەم فڕۆكانە بەكار دەهێنن بۆ ئەنجامدانی شەڕێكی بێ مەترسی و بۆ گورزوەشاندن لە دوژمن لە ئاسمانەوە. بەڵام دەبێت چاوەڕێ بكەین و ببینین ئایا ئەم كارە بە چەشنێكی هەڵەشەتر دەكەن، یان نا. خاڵێكی دیكە پەیوەستە بە خێراییەوە، شەڕكردن بە فڕۆكەی بێفڕۆكەوان دەبێتە هۆی خێراتركردنی شەڕەكە و لە كۆتاییدا بەرفراوانبوونی بەكارهێنانی بازرگانییانەی ئەم فڕۆكانە بووەتە هۆی ئەوەی جیاكردنەوەی لە بەكارهێنانی سەربازی زەحمەتتر بێت.
* زۆرێك لە وڵاتان فڕۆكەی بێفڕۆكەوان بە چەكێكی ورد وەسف دەكەن، - ورد لە پێكانی ئامانجدا- كە دەبێتە هۆی كەمكردنەوەی قوربانییە مەدەنییەكان. ئایا پێت وایە بەرپرسیارێتی بەكارهێنانی هێز كەم بووەتەوە لە دەرئەنجامی ئەو مشتومڕەی لە بارەی شەڕی وردەوە دەكرێت؟
- لە ڕاستیدا كورتهێنانێكی دیموكراسی هەیە لە پەیوەندی بە شەڕی فڕۆكەی بێفڕۆكەوانەوە، چونكە خەڵكی شانی خۆیان لە بەرپرسیارێتی دەتەكێنن بە بانگەشەی ئەوەی كە پێویست ناكات نیگەران بن لەبەر ئەوەی فڕۆكەی بێفڕۆكەوان زۆر وردە لە پێكانی ئامانجەكانیدا. بەڵام ئەمە هەمیشە ڕاست نییە. ئەوەتا بە گوێرەی بەڵگەكانی نێو حكومەتی ئەمریكا هێرشەكانی ئەم فڕۆكانە بەو شێوەیە ورد نەبوون كە بانگەشەی بۆ دەكرا. واتە ناتوانین هەمیشە متمانە بەوە بكەین كە حكومەت ڕاستی بڵێت لەبارەی ئەوەی ئەم فڕۆكەوانە چەند وردن. لەبەر ئەوە گرنگە هەم هاووڵاتییان و هەم دەسەڵاتی یاسادانان چاودێریی ئەم پرسە بكەن، نەك تەنیا بە ڕەهایی متمانە بە حكومەتەكان بكەن.
* ئایا فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان دەبنە هۆی لاوازكردنی كۆت و بەندی دیموكراتی لەسەر بەكارهێنانی هێز، چونكە دەبنە هۆی ئەوەی كوشتن ئاسانتر بێت و مەترسی لەسەر حكومەت كەمتر بێت؟ ئایا دەكرێت كۆمەڵگە سەركەوتووانە ئەم پرسە ڕێك بخات؟
- ئەمە كارێكی زەحمەتە، بەڵام مەحاڵ نییە، كە ئەم كۆمەڵگەیانە ئەم كارە بكەن. ئەوەی لەم ڕووەوە پێویستە گرتنەبەری شەفافییەتە. واتە بۆ ئەوەی بزانین فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان بۆچی بەكار دەهێنن، چۆن بەكاری دەهێنن، چ هێرشێكی ئەنجام داوە، چەند كەس كوژراون و چەند كەس بریندار كراون كە كراونەتە ئامانج. هەموو ئەم زانیارییانە گرنگن بۆ زامنكردنی ئەوەی كە بەكارهێنانی فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان پابەند دەبن لەگەڵ یاساكانی جەنگ. هیچ حكومەتێك ئارەزوومەندانە پابەند نابێت بە شەفافییەتەوە، لەبارەی هێرشەكانەوە، یان زانیاریی هەستیار ئاشكرا بكەن، بەڵام دەكرێت داوای ئەوەیان لێبكرێت كە پوختەی زانیارییەكان ئاشكرا بكەن. ئەگەر ئەمە بكرێت ئەوا ئومێدێك دروست دەبێت بۆ ئەوەی هەندێ كۆت و بەندی دیموكراتی بخەینەسەر بەكارهێنانیان.
* ئێوە لە توێژینەوەكانتاندا باس لەوە دەكەن كە فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان نەك تەنیا چۆنیەتیی ئەنجامدانی شەڕیان گۆڕیوە، بەڵكو تێڕوانینیان بۆ شەڕیش گۆڕیوە. ئایا فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان بوونەتە هۆی ئەوەی شەڕەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پتر لە ڕووی مۆراڵییەوە قبووڵ بكرێن؟
- پێموایە مەترسییەكی گەورەیە ئەگەر فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان وەك شەڕێكی پاك و ورد و ئاسان لێی بڕوانرێت، بەوەش ڕەنگە دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و شوێنەكانی دیكە پتر شەڕ و ناكۆكی لە ڕووی سیاسی و مۆراڵییەوە قبووڵ بكەن. ئەمە مەترسیی مۆراڵیی فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكانە، بەڵگەی زیاتریش هەیە لەسەر ڕاست و دروستیی ئەمە. دەوڵەتان فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان بەكار دەهێنن بۆ چاودێری و كۆنتڕۆڵی ئەو شوێنانەی پێیانوایە پشێوی و یاخیبوونی تێدایە، هەندێكی دیكەیان بۆ كرداری تۆڵەسەندنەوە بەكاریان دەهێنن، لەبەر ئەوەی پێیانوایە بەكارهێنانیان ئاسان و هەرزانە. بەڵام ئێمە نازانین چۆن شەڕەكان هەڵدەكشێن ئەگەر دەوڵەتان و كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان لە دژی یەكتر بەكار بهێنن. بڵاوبوونەوەی فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پەرەسەندنێكی مەترسیدارە و ڕەنگە ئاماژە بێت بە هەڵگیرسانی شەڕ و ناكۆكیی گەورەتر.
* ئاشكرایە فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان بەكار دەهێنرێن بۆ چاودێرییەكی بەردەوام، ئایا ئەمە چ كاریگەرییەكی هەیە لەسەر متمانەی كۆمەڵایەتی و ڕادیكاڵیزم، یان چالاكیی سیاسی لە كۆمەڵگەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا؟
- ئێمە نازانین كاریگەریی تەواو و بەردەوامی چاودێریی فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان چین لەسەر ژیانمان. هەندێ بەڵگە هەن لەسەر ئەوەی كە هەندێ ناوچەی پاكستان و كەرتی غەززە كە لەژێر چاودێرییەكی بەردەوامدان، خەڵكەكەی تووشیی گوشاری دەروونی و نیگەرانی بوونەتەوە، لەبەر ئەوەی هەمیشە دڵەڕاوكێی ئەوەیان هەیە كە نازانن كەی گورزیان لێ دوەشێنرێت. بە دڵنیاییەوە ئەمە كێشەیەكی مەترسیدار و جددییە و من هیچ سوودێكی ستراتیژی لەمە نابینم، بەڵكو ئەمە كێشەیەكی مۆراڵی دروست دەكات، چونكە خەڵكی دەترسێنێت لەبەر ئەوەی لەژێر چاودێریی فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكاندان. چونكە لە میانەی بەكارهێنانیاندا بۆ كۆنتڕۆڵكردنی ناوچەیەك، یان لێدان لە دوژمن، ئەوا لە هەمان كاتدا دەبنە هۆی ترساندنی خەڵك و توندڕەوكردنیان و وایان لێدەكات، بیر لە پەیوەندیكردن بە گرووپە توندڕەوەكانەوە بكەن. ئێمە زۆر باس لە كێشەی مۆراڵیی بەكارهێنانی فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان دەكەین، بەڵام كەمتر كاریگەریی دەروونیی ژیان لە سایەی چاودێرییاندا لەبەرچاو دەگرین.
* ئایا ئێمە بەرەو ئایندەیەك دەچین كە شەڕی فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان لەنێوان حكومەت و میلیشیاكاندا وێرانكاری بۆ هەر دوولای لێبكەوێتەوە، بەتایبەتی كە قەوارە نادەوڵەتییەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەستیان بەم تەكنەلۆژیایە ڕادەگات؟
- بە شێوەیەكی گشتی زەحمەتە كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان بتوانن لە ڕێی فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكانەوە بگەنە ئاستی دەوڵەتان. ئەوەتا تەنانەت بە تواناترین كاراكتەرە نادەوڵەتییە بەكارهێنەرەكانی فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان، وەك حزبوڵڵای لوبنانی و حووسییەكان لە وڵاتی یەمەن، نەیانتوانی هاوئاست و هاوشانی دەوڵەتە بەرهەڵستكارەكانیان بن، ئەمە لە كاتێكدا لەلایەن دەوڵەتی ئێرانیشەوە پشتیوانی و هاوكاری دەكران. كەواتە ناكرێت بڵێین دەوڵەتان و كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان لە ڕێی فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكانەوە دەتوانن یەكتری لەناو ببەن. لەگەڵ ئەوەشدا ئەم دۆخە كێشە و ئالنگاریی خۆی هەیە، چونكە دەبێتە هۆی لاوازكردنی ئەگەری گفتوگۆ، ئەویش لەبەر ئەوەی دەوڵەتان و كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان دەتوانن جار لە دوای جار زیان بە یەكتری بگەیەنن بە بەكارهێنانی زیاتری فڕۆكە بێفڕۆكەوان، بە بێ ئەوەی كێشە و ناكۆكییەكانی نێوانیان چارەسەر و یەكلا ببێتەوە. بە دەربڕینێكی دیكە، ئەوا لە ڕێی فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكانەوە گفتوگۆ لەگەڵ یەكتر ناكەن، بەڵكو گورز لە یەكتری دەوەشێنن.
* ئەگەر لە 20 ساڵی داهاتوو بڕوانین، ئایا فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان دەبنە هۆی بەهێزكردنی دەسەڵاتی دەوڵەت، یان پێگەی كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان باشتر دەكەن، بۆ ئەوەی بەرهەڵستی دەوڵەت بكەن؟ مەبەستمان ئەوەیە كێ زیاتر سوودمەندە لەم پێشكەوتنە تەكنەلۆژییە؟
- شتێكی باوە مشتومڕی ئەوە بكەین كە فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان دەبنە هۆی ئەوەی كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان بتوانن بگەنەوە ئاستی دەوڵەت. ئەوەتا بە هۆی ئەم فڕۆكانەوە، حووسییەكانی وڵاتی یەمەن دەتوانن لە هەر كاتێكی دیكە زیاتر هێرش بكەنە سەر وڵاتێكی وەك عەرەبستانی سعودیە، بەڵام عەرەبستانی سعودیە زۆر بەهێزترە و سەرچاوەی زیاتری دەوڵەتی لەبەردەستدایە و دەتوانن زیاتر سوود لە فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان و نەوەی دواتری تەكنەلۆژیا، وەك ژیریی دەستكرد وەربگرن و بەكاریان بهێنن. كەواتە ئەم فڕۆكانە دەبنە هۆی ئەوەی تا ڕاددەیەك كاراكتەرە نادەوڵەتییەكان بەهێز بن، یان دەبنە هۆی ئەوەی بتوانن زیان بە دەوڵەتان بگەیەنن، بەڵام هێشتا جڵەوەكە لە دەستی دەوڵەتدایە و دەتوانن زیاتر پەرە بەم فڕۆكانە بدەن و زیان و گورزی زیاتر لە گرووپە نادەوڵەتییەكان بدەن.
* ئایا دەستڕاگەیشتنی زیاتر بە فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان- كە بە هۆی ژیریی دەستكردەوە پتری پەرەیان پێدراوە- كاریگەری دەبێت لەسەر گفتوگۆكانی پەیوەست بە ئاشتی، یان ئاوەدانی دوای شەڕ و ناكۆكی؟ ئایا دەكرێت ببنە هۆی دووبارە ئاڵۆزكردنەوەی دۆخەكە دوای كۆتاییهاتنی شەڕ و ناكۆكی؟
- بەڵێ، بە دڵنیاییەوە دەكرێت. چونكە كاتێك دەوڵەتێك دەست دەداتە ڕێككەوتنێكی هەستیاری ئاشتی لەگەڵ دوژمندا، ئەوا ڕەنگە فڕینی فڕۆكەیەكی بێفڕۆكەوان، یان هەوڵێكی لەم چەشنە ببێتە هۆی لەبەریەكهەڵوەشانەوەی ئەم هەوڵانە. ئەمە مایەی كێشەی زیاتر دەبێت، ئەگەر نەزانین كێ ئەو فڕۆكانەی بەكار هێناوە. كەواتە زۆر زەحمەتە بتوانرێت ڕێككەوتنی ئاشتی واژۆ بكرێت، ئەگەر بەردەوام ئاگربەستەكە پێشێل بكرێت، لەلایەن ئەم فڕۆكانەوە لەلایەن كەسانێكی نەناسراو و نادیارەوە، یان گرووپێكەوە كە بەرپرسیارێتییەكەی خۆی لە بەكارهێنانەكەی دەشارێتەوە، كەواتە بەڵێ، دەكرێت ببنە مەترسی لەسەر ڕێككەوتنی ئاشتی و لەسەر ئاگربەستیش.
