دكتۆر موهەننەد عەلی فەرحان ئەلجبووری، كەسایەتیی عێراقی و مامۆستای مێژووە لە كۆلێژی ئادابی زانكۆی كەركووك، بڕوانامەی ماستەرەكەی لە زانكۆی دیالە لەسەر «شێخ ئەحمەد بارزانی و كاریگەریی كۆمەڵایەتی و سیاسی لە كوردستانی عێراق، ١٨٩٦-١٩٦٩» بەدەست هێناوە، تێزی دكتۆراكەشی لە زانكۆی تكریت لەسەر «هۆزەكانی بارزان و ڕۆڵیان لە عێراقدا، ١٩٠٣-١٩٥٨» نووسیوە. ئەم مێژوونووسە عێراقییە خاوەنی چەندین توێژینەوەی گرنگی مێژووییە. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا بۆ تاوتوێكردنی چەمكی دادپەروەری و خەباتی چەكداری لای سەركردەكانی كورد لە بارزان و ڕۆڵیان بۆ پاراستنی مافەكانی گەلی كورد.

 

* وەكو مێژوونووسێكی دیاری عێراقی كە شیكردنەوەی مێژوویی و فەلسەفیت بۆ ڕێبازی بارزانی كردووە، سەرەتا دەكرێت بزانین لە توێژینەوەكانتدا چۆن دەڕوانیتە ئەو زنجیرە گۆڕانكارییەی كە لە سەردەمی شێخ عەبدولسەلامەوە بۆ جەنابی سەرۆك بارزانی ڕووی داوە؟ ئایا ئەمە تا چەند گەشەسەندنێكی سرووشتیی خودی ڕێبازەكە بووە؟

- بارزان بەشێكی گرنگی هەرێمی كوردستانی عێراقە و خاوەنی مێژوویەكی پڕ لە شانازی و سەروەرییە، كاریگەری و شوێنەوارەكانی لەسەر كورد و سەرجەم عێراقیش دیار و لەبەرچاوە، بارزان خاوەنی سەركردەی باڵای نەتەوەییە كە پارێزگارییان لە ناسنامەی نەتەوەیی گەلەكەیان كردووە، جێگەی داخیشە بەهۆی كاریگەری و فشاری ڕژێمە دیكتاتۆر و ڕەگەزپەرستەكانەوە، زۆر لە مێژوونووس و ڕۆشنبیر و كەسایەتییەكانی ناو عێراق و ناوچەكە لەژێر گوشار و فشارەوە زوڵمیان لە مێژووی نەتەوەی كورد و سەركردەكانی كردووە، بۆیە ناكرێت وەكو مێژوونووسێك گرنگی بەم مێژووە دێرین و ڕەسەنە نەدەین و توێژینەوەی لەسەر نەكەین. من پێم وایە لەو كاتەوەی شێخ عەبدولسەلام بارزانیی دووەم لە بەردەم دەسەڵاتدارانی عوسمانیدا وەستایەوە و دەنگی بە داواكاریی دادپەروەری و دداننان بە مافەكانی گەلەكەی بەرز كردەوە، تا ئەو ساتەی لە ساڵی ١٩١٤ لە مووسڵ شەهید كرا، جەوهەری ڕێبازی بارزانی وەك پڕۆژەیەكی ئەخلاقی و ڕۆحی و سیاسیی یەكگرتوو دروست بوو. شێخ عەبدولسەلام تەنیا سەركردەیەكی سیاسی نەبوو، بەڵكو سیمبولی چاكسازیی كۆمەڵایەتی بوو، بڵاوكەرەوەی ئەو بیرۆكەیە بوو كە سەركردایەتی دەسەڵات نییە، بەڵكو پەیامە و ماف بە شەرمنی داوا ناكرێت، بەڵكو بە سەقامگیرییەوە دەسەندرێت، بۆیە وەسیەتە نەنووسراوەكەی ئەوە بوو كە بارزان وەك قوتابخانەیەك بمێنێتەوە و نەكوژێتەوە. ئەم ڕێبازە لەسەر بەهاكانی ئازادی، كەرامەت، ڕاستگۆیی و ئینتیمای قووڵ بۆ خاك و خەڵك دامەزراوە.

پاشان شێخ ئەحمەدی بارزانی هات تا ئەو پەیامە بگۆڕێت بۆ دۆخێكی ڕۆحیی شكۆدار. ڕەنگە مەزنترین شتێك كە شێخ ئەحمەد كردبێتی، پێناسەكردنەوەی مانای سەركردایەتی بوو لای كورد، كردی بە قوربانیدان، نەك پاداشت، بە ڕاستگۆیی نەك سازش و، نموونەیەكی زیندوو بوو، بۆ ئەوەی كە سەركردەی ڕاستەقینە هێزەكەی لە خۆشەویستیی خەڵكەوە وەردەگرێت، نەك لە ژمارەی ئەو تفەنگانەی لە پشتیەتی. دواتر مەلا مستەفا بارزانی هات بۆ ئەوەی ئەم ڕێبازە ڕۆحی و ئەخلاقییە بگۆڕێت بۆ پڕۆژەیەكی خەباتگێڕیی واقیعی، پڕۆژەیەك كە سیمای لە شاخ و دۆڵەكان و لە سەنگەرە تەسكەكان و لە ڕێپێوانی پەنابەرییە درێژەكاندا دروست دەكرێت. مەلا مستەفا مەزنترین نموونەی بۆ سەركردایەتیی جێگیر پێشكەش كرد، كە هەرچەندە زریانەكان بەهێز بن ئەو ناچەمێتەوە. لە شەڕی یەكەمی بارزانەوە، تا گەشتە ئەفسانەییەكەی بۆ یەكێتیی سۆڤیەت و تا گەڕانەوە سەركەوتووانەكەی، ڕۆحی ئەو هەر هەمان ئەو ڕۆحە بوو كە شێخ عەبدولسەلام دەستی پێكردبوو، ئەمەش وای كرد، خەڵك وەك سەركردەیەكی سیاسی نەیبینن، بەڵكو وەك پارێزەرێكی بوون و مانەوە سەیری بكەن. پاشان جەنابی سەرۆك مسعود بارزانی ئاڵاكەی وەرگرت تا ڕێبازی بارزانی بەرەو قۆناغی دەوڵەت و دامەزراوە و مۆدێرنەی سیاسی ببات، پارێزگاریی لە نەگۆڕەكانی بارزان كرد و توانی پڕۆژەی ڕێبازەكە لە قۆناغی بەرگرییەوە بۆ قۆناغی بونیادنان و لە قۆناغی ڕزگاربوونەوە بۆ قۆناغی سەقامگیریی سیاسی و لە كاری نهێنییەوە بۆ فەزای نێودەوڵەتیی فراوان بگوازێتەوە. بەو پتەوییە ناسراوەی و هێمنییە قووڵەكەی توانی ئەو بیرۆكەیە بچەسپێنێت كە كەرامەت دروشم نییە، بەڵكو پێوەرێكی جێگیرە كە دوودڵی، یان حیساباتی تەسك لێی نزیك نابنەوە. ڕەنگە مەزنترین ساتێك كە ڕێبازی بارزانی لە سەركردایەتیی ئەودا بەرجەستە كرابێت، لە سەختترین ڕۆژەكانی شەڕی دژ بە داعش بوو، كاتێك بێ دوودڵی لە ناو پێشمەرگەدا وەستا و وەك چۆن مەلا مستەفا دەڕۆیشت، ئەویش لە نێویاندا دەڕۆیشت، وەك ئەوەی پەیامی بارزان هەمووی لەو هەنگاوەدا كورت كرابێتەوە. ئەمەش وای كردووە ڕێبازی بارزانی ببێتە قوتابخانەیەكی بێ‌ وێنە، كانگایەك كە سەركردەكان دروست دەكات، نەك تەنیا سەرۆكەكان.

* لە بەشێكی نووسینەكانتدا ئاماژەتان بەوە داوە كە گەلی كورد لە نێوان «هەڕەشەی لەناوچوون» و «خەباتی مانەوە»دا ژیاوە، میراتی مەلا مستەفا بارزانی بە نموونەی ئەو مانەوەیە دەهێننەوە. ئایا ڕێبازی بارزانی چۆن توانی ئەو هاوكێشەیە لە (بەرگری بۆ مانەوە) بگۆڕێت بۆ (دروستكردنی ناسنامە و كیان)؟

- بەو درێژبوونەوە مەزنە لە ساڵی ١٩١٤ـەوە تا ٢٠٢٥، ڕێبازی بارزانی تەنیا بەشێك نییە لە مێژووی كوردستان، بەڵكو ڕۆحی مێژووەكەیە بە تەواوی و ڕێبازێكە بیری هەر كەسێكی دەخاتەوە كە لێی ورد ببێتەوە، كە گەلان تەنیا بە هێز هەڵناسنەوە، بەڵكو بەو بەهایانەی كە ئەو هێزە لە لادان دەپارێزرێن هەڵدەسنەوە. گەلی كوردی عێراق بە درێژایی چەندین سەدە، لە ڕووبەرێكی تەسكدا لە نێوان دوو لێواری زۆر سەختدا وەستاوە: هەڕەشەی لەناوچوون لە لایەك و خەباتی مانەوە و خۆڕاگری لە لایەكی دیكەوە. لە دوای دابەشكردنی ناوچەكە لە ئەنجامی جەنگی یەكەمی جیهانی و تا دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقی نوێ، كورد خۆی لە گێژاوی ململانێی سیاسی و سەربازییەكاندا بینییەوە، كە چەندین جار هەوڵیان دا كۆتایی بە بوونیان بهێنن، یان لە ناو كیانە گەورەكاندا بیانتوێننەوە، لەگەڵ ئەوەشدا جوگرافیای كوردستان – لە بارزانەوە تا سلێمانی – وەك هەڵگری ڕۆحێك مایەوە كە شكاندن قبووڵ ناكات و یادەوەرییەكە كە لەبیری ناكات. كورد بە قۆناغی یەك لە دوای یەكی ڕاگواستن، بۆردومان، سڕینەوەی مافەكان و هەوڵەكانی شێواندنی كەلتووریدا تێپەڕی، بەڵام هەرجارێك ڕیزەكانیان ڕێك دەخستەوە و لە وێرانەكانەوە هۆكارەكانی بەردەوامییان بونیاد دەنایەوە، ئەوە بوو سەرەڕای گەمارۆی خنكێنەر، برسییەتی، بڕینی كۆمەكەكان و وێرانكردنی گوندەكان، ئاڵای خۆڕاگری بە بەرزی مایەوە. شاڵاوی ئەنفال لە هەشتاكانی سەدەی ڕابردوودا وەك نموونەیەكی ترسناك بۆ ئاستی هەڕەشەی لەناوچوون دەركەوت كە كورد ڕووبەڕووی بوویەوە، هەزاران خێزان لە چەند ساتێكدا لەناوچوون، بەڵام ئەوەی لە دوای ئەنفال مایەوە، مردن نەبوو، بەڵكو ئیرادەی مانەوە بوو.

* وەكو مێژوونووسێك تاچەند هاوڕای لەگەڵ ئەوەدا كە مێژووی بارزان و ڕێبازەكەی بۆ قۆناغی گۆڕانكارییە گەورەكانی دەستپێكی ساڵانی نەوەدەكان و ڕووخانی ڕژێمی بەعس و شەڕی داعش زەروورەتێكی مێژوویی بوو؟

- لەگەڵ دەستپێكی نەوەدەكان و كەوتنی بەشێك لە دەسەڵاتی دەوڵەتی ناوەندی، برینەكانی ڕابردوو گۆڕان بۆ پڕۆژەی بونیادنان، دامەزراوەكان لەدایك بوون، لە هەر جارێكدا كورد دەیسەلمێنن كە ئەوان تەنیا بۆ خۆیان ناچنە ململانێی مانەوەوە، بەڵكو لەبەر ئەوەیە ژیانی ئازاد بە مافێك دەبینن كە نابەخشرێت، دواتر ئەزموونی شەڕی ڕێكخراوی داعش نموونەیەكی نوێی سەلماند كە سەربەرزیی كورد دروشمێكی ئەدەبی نییە، بەڵكو كردارێكی مێژووییە و ڕەگ و ڕیشەی لە سەركردەكانی بارزانەوە داكوتاوە. كاتێك سوپای عێراق تەواو هەرەسیان هێنا، هێزەكانی پێشمەرگە بە پێوە مانەوە و بەرگرییان لە شارگەلێك كرد كە هەموویان كوردی نەبوون و بەرگرییان لە مرۆڤگەلێك كرد لە هەموو تائیفە و ئایینەكان بوون.

ڕەنگە زریانە زۆرەكان هەڕەشە لە گەلی كورد بكەن، بەڵام ڕەگەكانی كە لە شاخە سەركەشەكانی بارزانەوە درێژ بوونەتەوە، هەڵناكێشرێن. ڕەنگە گەلێك گەمارۆ بدرێت، ڕەنگە ڕابگوازرێت، ڕەنگە گوندەكانی بسووتێندرێت، بەڵام ئەگەر ئیرادەی پتەو بێت، ئەوا لەناوچوون شوێنی نابێتەوە و مانەوە و خۆڕاگری هەزار و یەك ڕووی دەبێت.

* باسی قۆناغی سەرۆك مسعود بارزانیتان كردووە كە وەك «قۆناغی گواستنەوە بۆ دەوڵەت و دامەزراوە» ناوتان هێناوە، بەڵام لە هەمان كاتدا ئاماژەتان بەو دیمەنە كردووە كە لە شەڕی داعشدا خۆی وەك پێشمەرگەیەك لە سەنگەرەكاندا دەوەستا. ئایا ئەم تێكەڵكردنە دەگمەنە لە نێوان (ڕۆحی شۆڕشگێڕی) و (عەقڵانییەتی سیاسی و دیپلۆماسی) چۆن كاریگەریی هەبوو لەسەر گۆڕینی تێڕوانینی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ دۆزی كورد؟

- تێڕوانینی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ دۆزی كورد لەسەر دەستی مەلا مستەفا بارزانی گۆڕدرا، میراتی مەلا مستەفا بارزانی بنەمایەكی پتەو بوو بۆ ڕێڕەوی گەلی كوردستان كە لە كۆتایی حەفتاكانەوە ڕووبەڕووی تەحەددییاتی سیاسی، كۆمەڵایەتی، ئەمنی و ئابووریی سەخت بووەوە. بەڕێز مسعود بارزانی ئەم میراتەی بەوپەڕی حیكمەت و ئازایەتییەوە هەڵگرت، بۆ ئەوەی خەونەكانی كورد بەرەو بونیادنانی هەرێمێكی سەقامگیر و دامەزراوەی مۆدێرن وەربگێڕێت. ڕۆڵی ئەو لە هەشتاكانەوە دەركەوت كاتێك ناوچەكانی كورد لەژێر ستەمی سەركوت و ئاوارەیی و شەڕدا بوون، كە تێیدا هێزە كوردییەكانی ڕێك خست و هەماهەنگیی بۆ پاراستنی مەدەنییەكان كرد و تۆڕی پاڵپشتیی كۆمەڵایەتیی دامەزراند، كە بەشدار بوون لە پاراستنی سەقامگیری. بە تێپەڕبوونی كات بەڕێز مسعود بارزانی تەركیزی كردە سەر پەرەپێدانی دەوڵەت و چاكسازیی ئیداری و ئابووری و كاریگەریی سەركردایەتییەكەی لە نموونەی زیندووی ژیانی هاووڵاتیاندا دەركەوت، كاتێك هەزاران ئاوارە و پەنابەر گەڕانەوە ناوچەكانیان لەگەڵ ئاوەدانكردنەوەی گوندە وێرانكراوەكان و دابینكردنی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكان، هەروەها پاڵپشتیی ژن لە كۆمەڵگەدا كرا لە ڕێگەی پڕۆژەكانی دەستی و كشتوكاڵ و پێدانی ڕۆڵێكی كارا لە ژیانی كۆمەڵایەتی و ئابووریدا. لە هەمان كاتدا ئاسایش و سەقامگیریی لە شار و ناوچە سنوورییەكاندا پاراست، كە وای كرد وەبەرهێنەران بە ئازادی كار بكەن.

سەرەڕای تەحەددییە ئابوورییەكان بەهۆی دابەزینی نرخی نەوت و ناكۆكییە سیاسییەكان لەگەڵ بەغدا و فشارە هەرێمییەكان، بەڕێز مسعود بارزانی وەك سیمبوڵی خۆڕاگری و پێشكەوتن مایەوە، كە هەموو ئامرازێكی سەركردایەتیی بەكار هێنا، بۆ بەهێزكردنی بونیادنانی دامەزراوەكان و بەدەستهێنانی گەشەپێدانی بەردەوام و پاراستنی دەستكەوتەكانی كۆمەڵگەی كوردی. ئامادەیی كەسی و بڕیارە یەكلاكەرەوەكانی كاریگەریی ڕاستەوخۆیان هەبوو لەسەر ژیانی ڕۆژانەی خەڵك، بەمەش سەركردایەتییەكی هۆشیاری بەرجەستە كرد، كە خاوەنی ئازایەتی و حیكمەت و توانای ڕووبەڕووبوونەوەی تەحەددییەكانی هەیە. ئەو ڕۆڵەی بەڕێز مسعود بارزانی لە بونیادنانی هەرێمی كوردستان بینی، ڕەنگدانەوەی دیدگایەكی ورد و سەركردایەتییەكی بێ‌ وێنەیە، كە پاراستنی ناسنامەی كوردی و خۆڕاگری لە بەردەم سەختترین قەیرانەكانە، لەگەڵ بونیادنانی دامەزراوەكانی دەوڵەتی مۆدێرن و دانانی بناغەكانی گەشەپێدانی ئابووری و كۆمەڵایەتی، هەروەها بەدەستهێنانی سەقامگیریی ئەمنی و پەرەپێدانی پەروەردە و تەندروستیی كۆكردەوە، بەو كارانەشی نموونەیەكی زیندووی بۆ سەركردایەتیی حەكیمانە پێشكەش كرد، كە خواستەكان بۆ واقیعێكی بەرجەستە وەردەگێڕێت. نموونە زیندووەكان لە ئاوەدانكردنەوەی گوندەكان، پاراستنی مەدەنییەكان، فراوانكردنی زانكۆ و نەخۆشخانەكان و بەهێزكردنی هەلی كار بۆ گەنجان، ڕەنگدانەوەی كاریگەریی ڕاستەوخۆی ئەون لەسەر ژیانی هاووڵاتیان و دەیكەنە سیمبولێكی نەمر لە یادەوەریی كورد و ڕێڕەوی كوردستان بەرەو ئایندەی گەش، كە تێیدا میراتەكەی وەك چرایەك بۆ نەوەكانی داهاتوو و كۆڵەكەیەك بۆ بەدەستهێنانی پێشكەوتن و خۆشگوزەرانیی بەردەوام دەمێنێتەوە. ئەمڕۆ دەتوانین بڵێین سەرۆك مسعود بارزانی سنووری ڕۆڵە سیاسییەكەی تێپەڕاندووە تا ببێتە بەشێك لە یادەوەریی گەلێك بە تەواوی، یادەوەرییەك كە نەنووسراوەتەوە، تەنیا لە ڕێگەی قوربانیدان و ڕاستگۆیی و جێگیرییەوە نەبێت. لەمەوە پێگەیەك هات كە گەلانی جۆراوجۆر لەسەری كۆكن، چونكە ئەوان تێیدا سەركردەیەك دەبینن كە كەرامەتی مرۆڤ دەخاتە پێش هەموو شتێكەوە، ڕاستی دەخاتە پێش بەرژەوەندییەكانەوە و ئایندە دەخاتە پێش ساتەوەختەكەوە.