د.نەهرۆ زاگرۆس، یەكێكە لە ئەكادیمیستە دیارەكانی كوردستان، جێگری سەرۆكی زانكۆی سۆرانە، هەروەها توێژەر و ئاوازدانەر و شرۆڤەكاری سیاسیشە، نامەی دكتۆرای لە زانستی ئەنترۆپۆلجیا لە زانكۆی یۆر «York»ی بەریتانی بەدەست هێناوە و ماوەی شەش ساڵ وەك ڕاوێژكاری تۆڕی سەركردایەتیی گەنجانی جیهان «WYLN» لەگەڵ ژمارەیەك ئەندامی كۆنگرێسی ئەمریكا بووە و، یەكێكە لە توێژەرانی ئامۆژگای گۆڵد «Gold» بۆ ستراتیژیەتی نێودەوڵەتی لە واشنتۆن، پێشتریش توێژەر بووە لە سەنتەری لەندەن بۆ توێژینەوەی سیاسی. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (خوێندنی باڵا و توانا زانستییەكانی نەتەوە) بە دیدێكی ڕەخنەییانە هەڵوەستەی لەسەر كێشەكانی خوێندنی باڵا كرد و بەم جۆرە دید و بۆچوون و پێشنیارەكانی خستە ڕوو.

 

دەستخۆشی لە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم كە ئەم گفتوگۆیەی لەسەر پرسی خوێندنی باڵا ڕێكخستووە، بۆ ئەوەی ڕاشكاوانە بیروبۆچوونەكانی خۆمان لەسەر ئەم پرسە گرنگە بخەینە ڕوو.

لای هەموومان ئاشكرایە كە مێژووی خوێندنی باڵا لە كوردستان تازەیە و دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1968 كە زانكۆی سلێمانی دامەزرا، دواتر لە سەرەتای هەشتاكان گوازرایەوە بۆ هەولێر و ناوەكەی گۆڕدرا بۆ زانكۆی سەڵاحەددین، ئێستا لە نێوان زانكۆی سەڵاحەددین و زانكۆی سلێمانیدا دیبەیتی ئەوەیە كامیان زانكۆی یەكەم و زانكۆی دایكە لە كوردستان. هاوكات لەگەڵ دامەزراندنی زانكۆی سلێمانی لە 1968 زانكۆی سیئۆلیش لە كۆریای باشوور دامەزرا، ئێستا زانكۆی سیئۆل لە ڕیزی 50 زانكۆ پێشكەوتووەكەی جیهانە و زانكۆكانی كوردستان شەڕ لەسەر ئەوە دەكەن لە ڕیزبەندی 16-17 هەزار زانكۆی جیهانین.

هەر لەم گفتوگۆیەدا بەڕێز د.ئیبراهیم حەمەڕەش ئاماژەی بەوە كرد كە ساڵانە بوودجەی زانكۆی سەڵاحەددین 89 ملیۆن دۆلارە، بەڵام زانكۆی سیئۆل یەكێكە لەو زانكۆیانەی باج دەدات بە دەوڵەتی كۆریای باشوور، ئەمەش مانای ئەوەیە زانكۆ لە وڵاتی ئێمە بارگرانییەكی گەورەیە بەسەر حكومەتەوە، بەڵام لە وڵاتانی پێشكەوتوو بەو شێوەیە نییە، لە هەرێمی كوردستان ئەگەر زانكۆ لە ناو سیستمی سیاسیی بێنینە دەرەوە، هیچ شتێك لەسەر ئاستی ئابووری گۆڕانكاریی بەسەردا نایەت، بەڵام لە وڵاتانی دیكە ئەگەر زانكۆ لە سیستمەكە دەربێنن، نەك تەنیا لە ڕووی مەعریفی و زانسییتەوە، بەڵكو لە ڕووی ئابوورییشەوە وڵاتەكە زەرەر دەكات، لێرەدا بۆ پشتڕاستكردنەوەی ئەم بۆچوونە هەندێك داتا دەخەمە ڕوو:

- لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا تەنیا پارساڵ، زانكۆكان بڕی 993 ملیار دۆلاریان وەك باج داوەتە حكومەتی ئەمریكا، لە بەریتانیا زانكۆكان 265 ملیار دۆلاریان داوەتە حكومەت.

- لەوانەیە هەندێك بڵێن لەو وڵاتانە خوێندن بە پارەیە، بۆیە زانكۆكان دەتوانن ئەو باجە گەورانە بدەن بە حكومەت، بەڵام لە وڵاتێكی وەك ئەڵمانیا كە خوێندن بە پارە نییە، ساڵی پار زانكۆكانی ئەڵمانیا بڕی 74.2 ملیار دۆلاریان داوەتە حكومەتی ئەڵمانیا.

پرسیار لێرەدا ئەوەیە بۆچی لە كوردستان دەبێت ئەو پارە زۆرانە لە زانكۆكاندا خەرج بكرێت؟ ئەمە لەكاتێكدا زانكۆكانمان نەیانتوانیوە لەسەر ئاستی مەعریفی و زانستی و لەسەر ئاستی ئاوێتەكردنی كۆمەڵگە خزمەتێك بكەن كە لە ئاستی ئەو خەرجییانەدا بێت كە بۆیان دەكرێت.

لەو ڕاپۆرتە مەیدانییەی بۆ ئەم گفتوگۆیە ئامادە كرابوو، كە لە سەرەتادا سەیرمان كرد، یەكێك لە بەشداربووانی ڕاپۆرتەكە باسی لە گرنگیی توێژینەوەی زانستی و بڵاوكردنەوەی لە گۆڤارە زانستییەكاندا كرد، سەبارەت بەم لایەنە ئامادەبووانی ئەم گفتوگۆیە ئێمە هەموومان لە ناو زانكۆكاندا كاردەكەین و مامۆستاكانی زانكۆ دەناسین، بۆیە ڕاشكاوانە دەڵێم زۆربەی زۆری ئەو توێژینەوە زانستییانەی كراون، بنەمای زانستییان ئامانج نەبووە و تەنیا بۆ یەك مەبەست كراون، كە ئەویش بەرزكردنەوەی پلەی زانستییە، ئەمەش مانای ئەوەیە ئێمە لە چەمكی توێژینەوە تێنەگەیشتووین.

ئەگەر سەیری زانكۆكانی جیهان بكەین، دەبینین لەسەر ئاستی جیهان زانكۆكان پۆلێن كراون بۆ زانكۆی فێربوون « Teaching University» و زانكۆی توێژینەوەی زانستی « Research University»، بەڵام لە عێراق و هەرێمی كوردستان ئەم پۆلێنكردنە نییە، لە بەریتانیا تەنیا زانكۆی پۆلیتەكنیك بۆ فێربوونە، ئەوانی دیكە هەمووی بۆ توێژینەوەی زانستین، زانكۆ بەناوبانگەكانی وەك «هارڤارد، MIT، پریستۆن، كێمبریج، ئۆكسفورد و.. هتد» ئەمانە هەمووی زانكۆی توێژینەوەن. تەنیا ساڵی پار زانكۆكانی ئەمریكا 932 ملیار دۆلاریان بۆ توێژینەوەی زانستی خەرج كردووە، تایوان كە ژمارەی دانیشتووانی 23 ملیۆن كەسە تەنیا ساڵی پار 64 ملیار دۆلاری بۆ توێژینەوە سەرف كردووە، ئەگەر بەراوردی بكەین بە بوودجەی ساڵانەی عێراق كە 110 ملیار دۆلارە، تایوان 58%ی ئەو پارەیەی بۆ توێژینەوە سەرف كردووە كە دانیشتووانەكەی نیوەی دانیشتووانی عێراق دەبێت، بۆیە ئەم داتانە ڕاشكاوانە پێمان دەڵێن كە ئێمە لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستان و عێراق لە چەمكی توێژینەوە تێنەگەیشتووین.

هەر لەم گفتوگۆیەدا ئاماژە بەوە كرا ئێمە لە كوردستان 11 هەزار مامۆستای زانكۆمان هەیە، بەڵام دوو هێندەی ئەو ژمارەیەش فەرمانبەرمان هەیە، ئێوە كە هەمووتان سەردانی دەرەوەتان كردووە و زانكۆی وڵاتانتان بینیوە، لە هیچ زانكۆیەكی دەوڵەتانی ڕۆژئاوا فەرمانبەر نییە و، دەبێت مامۆستایانی زانكۆ ئەركی فەرمانبەرایەتیش جێبەجێ بكەن و، هەر مامۆستایەكی زانكۆ دەبێت چەند مانگێك كاری دارایی بكات، چەند مانگێكی دیكە ئیشی توێژینەوە و ماوەیەكی دیكە ئیشی تۆماری قوتابیانی زانكۆ ئەنجام بدات، بەڵام با بزانین ئێمە بەو كەلتوورەی لە خوێندنی باڵا دروستمان كردووە، چیمان كردووە؟ كاتێك یاریدەدەری سەرۆكی زانكۆی سۆران بووم لە ساڵی 2019، ئێمە لە كۆلێژی یاسا تەنیا 40 قوتابیمان هەبوو، لە بەرانبەردا 63 مامۆستامان هەبوو. پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئەگەر پڕۆگرامی خوێندن بۆ ساڵێك دابنێن، دەبێت چی بكەین و چۆن هاوسەنگی لە نێوان وانەی مامۆستاكاندا دروست بكەین؟ بۆیە ناچار بووین ئاستی جۆری خوێندن بێنینە خوارەوە و هەندێك وانە بۆ كۆلێژی یاسا دابنێن كە هیچ پەیوەندی بە یاساوە نییە.

لەم گفتوگۆیەدا باس لە سیستمی بۆلۆنیا پرۆسیس كرا، كە خۆزگە لە كوردستان جێبەجێ بكرێت، بە داوای لێبوردنەوە ئاماژە بەوە كرا كە لە ساڵی 1850 ئەم سیستمە لە ئەڵمانیا ڕەت كراوەتەوە، بەڵام ئەم سیستمە لە 16ی 6ی 1999 لە ئەوروپا دروست بووە و فیدراسیۆنی ئەوروپا هێناویەتە پێش و كاری پێ دەكرێت، كە سیستمی « ECTS» جێبەجێ دەكات، هەر بۆ نموونە ئەگەر بە سادەیی پێناسەی بكەم، ئێمە لە دوو كۆلێژی «هەولێر و سلێمانی» قوتابیمان هەیە میوزیك دەخوێنن كە لەوانەیە لە پڕۆگرامی وانەكانی ساڵدا 11 وانەیان هەبێت، بەڵام تەنیا سێیان پەیوەندیی بە میوزیكەوە هەیە، بێگومان نەتوانرا ئەم سیستمە لە زانكۆكانی كوردستان جێبەجێ بكرێت و لە سەرەتاشدا گوتم ئەم سیستمە لە كوردستان جێبەحێ ناكرێت، بەڵام لێرەدا مەبەستی من ئەوەیە دەبێت سیستمێكمان هەبێت كە پارێزگاری لە ئاستی جۆری و كوالێتیی خوێندن بكات و نەهێڵێت ڕۆژ لە دوای ڕۆژ ئاستی خوێندن بێتە خوارەوە، وەك حاڵەتی ئێستای زانكۆی پزیشكیی هەولێر كە ژمارەی مامۆستایانی ئەو زانكۆیە دوو هێندەی ئەو قوتابیانەی كە وەردەگیرێن، كە هەمووشیان مووچەی زۆر باش وەردەگرن.

ئەو كەلتوورەی لە ناو خوێندنی باڵای كوردستان و عێراقدا دروست بووە، بەو جۆرەیە هەر كەسێك بڕوانامەی دكتۆرای وەرگرت دەبێ ببێتە مامۆستای زانكۆ، بەڵام لەسەر ئاستی جیهان هۆكارە كاریگەرەكانی لەسەر كۆمەڵگە و ئاستی بەرزی توێژینەوەكان كەسێك دەكاتە مامۆستای زانكۆ، نەك تەنیا بڕوانامەكەی، سەرباری ئەمانەش ئەگەر بڕوانامەی دكتۆراشت لە بەرزترین زانكۆی جیهان بە دەست هێنابێت و توێژینەوەكانیشت لە ئاستی بەرزدا بێت، زانكۆكە بڕیار دەدات تۆ دەبیتە مامۆستای زانكۆ، یان نا، زانكۆكە دەپرسێت ئەم مامۆستایە چەند ناو و ناوبانگ دەداتە زانكۆكە و چەند قوتابی بە هۆی ئەم مامۆستایەوە دێنە زانكۆكە و پارە بۆ زانكۆكە پەیدا دەكات.

خاڵێكی دیكە كە لەسەر ئاستی زانكۆكانی عێراق و هەرێمی كوردستان بووەتە سیستم، مامەڵەی وەك فەرمانبەر لەگەڵ مامۆستایانی زانكۆ دەكرێت، زۆر ڕاشكاوانە ئەگەر كەسێك بووە مامۆستای زانكۆ بەس لە دەوامكردن كەموكورتی نەبێت بە دریژایی تەمەنی هەر مامۆستای زانكۆ دەبێت و دواتر دەبێت حكومەت زەویی پێ بدات و خانەنشینیشی بكات، بەڵام گرنگترین توێژەر لە زانكۆ بەناوبانگەكانی وەك «هارڤارد، ئۆكسفۆرد» كۆنتراكتەی لەگەڵ زانكۆ بۆ ماوەی سێ ساڵە، ئەگەر لە ماوەی ئەو سێ ساڵەدا بەرهەمەكەی هێندەی ئەو پارەیە نەبێت كە زانكۆ لێی سەرف كردووە، ئەوا كۆنتراكتەری هەڵدەوەشێندرێتەوە و نازناوی مامۆستای زانكۆی لێ دەسەندرێتەوە.

بۆ ئێستای ئێمە، زانكۆكانی كوردستان پێویستیان بە گۆڕانكاریی گەورە هەیە بۆ ئەوەی بتوانین بە جێهان بناسێنرێین، ساڵی پار كۆنفڕانسێكی زانستی لە بەریتانیا سەبارەت گۆڕانكاری لە سیستمی خوێندنی باڵا بەڕێوە چوو. لەم كۆنفڕانسەدا باس لەوە كرا كە قوناغەكانی بەكالۆریۆس، ماستەر، دكتۆرا، بكرێنە سێ ساڵ لەبەر ئەوەی جیهان بەرەو ئاستێكی پێشكەوتووتر دەڕوات، بۆیە ئەگەر ئێمە گۆڕانكاری نەكەین بە كاروانی پێشكەوتنی زانست ڕاناگەین.