پ.ی. د.ماجید خەلیل فەتاح، مامۆستایە لە زانكۆی سلێمانی، كۆلێژی زانستە مرۆڤایەتییەكان- بەشی فەلسەفە و توێژینەوە كەلتوورییەكان. چەندین بەرهەمی نووسین و توێژینەوەی لە بواری مێژووی كورد و فەرهەنگ و بیری سیاسیدا هەیە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (خوێندنی باڵا و توانا زانستییەكانی نەتەوە)، بەمجۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو.

 

زۆر سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم كە لەسەر ئەم پرسە گرنگە «خوێندنی باڵا و توانا زانستییەكانی نەتەوە» ئەم گفتوگۆ ئاست بەرز و بابەتییەی ڕێكخستووە و، ئەم پۆلە دەستەبژێرە ئەكادیمیستانەی كوردستانی پێكەوە كۆكردووەتەوە، بۆ ئەوەی پێكەوە گفتوگۆی ڕاست و ڕاشكاوانە لەسەر پرسەكە بكەین. هەر بۆیە زۆر خۆشحاڵم كە لەم هۆڵەدا باس لە فەلسەفەی خوێندنی باڵا و ئایندەی ئەم سێكتەرە گرنگە لە هەرێمی كوردستاندا دەكەم.

ئەو قسانەی لێرە دەیانكەم، پێشووتر لە چەند سیمینارێكدا پەیوەست بە فەلسەفەی خوێندنی باڵای كوردستان، پێشكەشم كردوون و چەندین ڕاسپاردەی گرنگیشم داونەتە لایەنی پەیوەندیدار. لەڕاستیدا ئێستا بەشە زانستییەكان بەگشتی و بەشەكانی زانستە مرۆڤایەتییەكان بەتایبەتی ڕووبەڕووی پرسێكی ئاڵۆز و نادیار بوونەتەوە. ئێستا مەیدانخوازییەك لەبەردەم شێواز و شوناسی زانستەكاندا هاتووەتە ئاراوە و چیدی مۆركی مێژوویی خوێندنی باڵا ناتوانێت بە هەمان هێزی پێشووترییەوە پێ بنێتە ناو سەردەمی ئێستاوە. بۆیە گۆڕانكاریی گرنگ و شێوازی نوێی خوێندن، بووەتە ڕۆژەڤی ناوەندە زانكۆیی و زانستییەكانی خوێندنی باڵا، بێگومان خوێندنی باڵا لە هەرێمی كوردستانیش بەشێكە و لەناو ئەو ئاستەنگانەدا خۆی دەبینێتەوە كە ڕووبەڕووی بەشە زانستییەكان بوونەتەوە. چونكە ماوەی زیاتر لە 10 ساڵە ئەم پرسە لەسەر ئاستی ناوەندە زانستییەكانی دنیادا باسی لێوەدەكرێت و كۆڕ و كۆنفڕانسی تایبەتی بۆ گرێ دەدرێت.

جێگەی خۆشحاڵییە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان وەك ئۆرگانێكی گرنگی پارتێكی سیاسیی باڵادەست لە كوردستاندا، دەستپێشخەری دەكات بۆ ئەوەی پسپۆڕ و تایبەتمەندانی بواری خوێندنی باڵا سەبارەت بە ئایندەی ئەم سێكتەرە گرنگە ڕاشكاوانە بیروبۆچوون و پێشنیارەكانی خۆیان بخەنەڕوو، ئەمە لە كاتێكدا دەبوو لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆن، چاویان لەسەر هەر بۆشاییەكی بابەتی بێت. دەبوو ئەوان پەیجوری پرسەكان بن و بزانن لە كوێدا دەسەڵاتی جێبەجێكردن جێماوە، لەوێوە پڕۆژە و پێناوی چارەسەر و ڕەخنەی ڕەوا و ڕاشكاویان بەرز بكەنەوە، بەڵام وادیار تاوەكو ئێستا، ئەوان نەیانتوانیوە توخنی بابەتە هەستیار و چارەنووسسازەكان بكەون. خۆشبەختانە دەسەڵات بۆ خۆی، بە بیركردنەوەیەكی بابەتییانەوە، بە شوێن كەموكورتی و كاركردنی جددی جیاوازە لە هەمبەر لۆژیك و فەلسەفەی خوێندنی باڵا، كە بێگومان ئایندەی ئەزموونی حوكمڕانیی كوردستان بەندە بەو بابەتانەی كە لە زانكۆكانەوە زەمینەی زانستییانەیان بۆ دەڕەخسێنرێت.

ئێمە وەك كورد خاوەنی دۆزێكی دروستی نەتەوەیین و هێشتا كیان و دەوڵەتێكی سەربەخۆی خۆمانمان نییە، تێكڕای تایبەتمەندییە نەتەوەییەكانمان ساڵەهایە، سنوور و ناسنامەیان شێوێنراوە. لە ئێستادا و لە سایە و سەهەندی سیاسەتی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا، ئاتاجمان بەوەیە پرسەكانمان بخزێنینە ناو ناوەندە زانستییەكانەوە و بە زمانی زانست و بە ماریفە و ڕەوتێكی مەدەنییانەوە مەیدانخوازی هەر ئاستەنگ و پێشهاتێك بینەوە. ئیسماعیل بێشكچی لە پێشەكیی كتێبی «سیستەم لە ئەنادۆڵی ڕۆژهەڵاتیدا»، ئاماژەی بەم ڕاستییە كردووە و مەبەستەكەی وەها گەیاندووە كە یەكەمجارە دۆزی نەتەوەی كوردی خزاندووەتە ناو چوارچێوەی توێژینەوە زانستییەكانەوە، بۆیە بۆخۆی دەڵێت «دەوڵەتی توركیا تێگەیشت، دەستم بۆ خاڵە هەرە مەترسیدارەكە بردووە، خاڵێك كە چارەسەرییەكان لێیەوە چەكەرە دەكەن. بۆیە زیندانیان كردم». هەر بۆیە كاتێك ئێمەی ئەكادیمیست كە توێژینەوە لەسەر دۆزی نەتەوەیی خۆمان دەكەین، بە تەواوی تێدەگەین هەموو تایبەتمەندییەكانی نەتەوەیی ئێمە ئاریشەی گەورەی چارەسەر نەكراون. لە ئێستادا هیچ ئاریشەیەك بەبێ توێژینەوە و تێڕامان و تیۆری زانستی، ئەستەمە چارەسەرێكی چارەنووسسازی بەدوادا بێت. ئێستا سەردەمی سیاسەتێكی زانستییانەیە. سەردەمی سنوورەكانی لۆژیكێكە كە بەر مەبنای بابەتیبوون و بڕستی زانست هاتبێنە بوون. بۆیە ئەمە ئەركی سەرەكیی خوێندنی باڵایە هەموو ئەم كێشە گەورانە بخاتە ناو چوارچێوەی زانستی و بە شێوەیەكی زانستی توێژینەوەیان لەسەر بكات.

لە ئێستادا تێكڕای كایەكانی مێژوو، جوگرافیا، فەرهەنگ، زمان و ئابووریمان، هەموو ئەمانە كە تایبەتمەندی نەتەوەیی ئێمەن، دەبێت توێژینەوەی زانستیی زۆر ئاست بەرزیان لەسەر بكرێت. پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئایا زانكۆكانی كوردستان هەوڵیان داوە ئەم تایبەتمەندییانەی نەتەوەی خۆمان بخەنە ناو چوارچێوەی توێژینەوە زانستییەكانەوە؟ ئایا لە توێژینەوە و تیۆرەكانەوە ڕاسپاردەكانی ڕێگەی چارەسەریمان دیاری كردوون؟ ئایا كام هزر و تێڕامانی گەورەی كۆمەڵگەی كوردەواری تیۆریزە كراوە؟ ئێمە لە مێژووی نوێماندا خاوەنی بەهێزترین بابەتی ڕیفۆرمئامێزین. ڕیفۆرمەكانی شێخ عەبدوسەلامی دووەم، ڕێبازێكی ڕۆژهەڵاتیانەن. زادەی زێد و زەوارێكی زاگرۆسیین. لەو ڕیفۆمانەوە ڕێبازی بارزانی كە ماوەی 150ساڵە بە هەموو بەها كۆمەڵایەتی، ئابووری، ئایینی و كەلتورییەكانییەوە بووەتە نەخشەڕێی خەباتی ڕزگاریخوازی گەلی كوردستان. ئەم ڕێبازە لە ڕابردووی نەتەوەكانی ڕۆژهەڵاتی نزیكدا، نەریتێكی دەگمەنن. نەریت و ناسنامەیەكی ناوازەی هیومانیستین. ئایا لە چوارچێوەی توێژینەوە زانستییەكاندا تیۆریزە كراون؟ ئایا زانكۆكان توانیویانە تێرم و چەمكێكی چارەسەری لە ئاستانەی ئەو ئەزموون و ئەدەبیاتەوە بهێننە ئاراوە؟ بەتایبەتی لە تێروانینی ئەم ڕێبازە بۆ ناسیۆنالیزمی كوردی، بۆ ئینسانگەرایی، مافەكانی ئافرەت، چەسپاندنی دادپەروەریی كۆمەڵایەتی، ئەمانە هیچیان توێژینەوەی زانستییان لەسەر نەكراوە و تیۆریزە نەكراون. بۆ ئەوەی بكرێنە پڕۆگرام و میتۆد و نەوەكانی ئێستا و ئایندەیان لەسەر پەروەردە بكرێت. ئەمانە خەسڵەتێكی خۆماڵین. هەر نەتەوەیەك لە نەبوونەوە مانا دەدات بە چەندین داهێنانی بواری بزووتنەوە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكەی. بەڵام ئێمە لەناو گەنجینەی گیانە كۆمەڵایەتی و سیاسی و فەرهەنگییەكەماندا، نەمانتوانیوە نیازی نەتەوەیی خۆمان بەو گەنجینەیە زەنگینتر بكەین. بەداخەوە نەوەی ئێستا ئاگاداری هەموو ئەم گەوهەرە مێژووییانە نین كە نەتەوەكەمان هەیەتی. نەوەی ئێستا لە داستانەكانی ڕابردوومان، لە شۆڕش و كارەكتەرەكانی، لە میتۆد و ڕاسان و ڕەونەقی ڕۆشنگەرییەكانی كوردەواری بەپێی پێویست پشتبەستوو بە بابەتیبوون و زەمینەیەكی زانستییانە كەڵكیان لێوەرنەگیراوە. لێرەدا دەمانەوێت بڵێین، ئەگەر بۆ نەتەوەكانی دیكە، تایبەتمەندییە نەتەوەییەكانیان لەبەردەم گێچەڵ و گیانی داگیركاریدا نەبوون، ئەوا بۆ ئێمە ساغكردنەوەی ساختەكارییەكانی سیاسەتی داگیركاریی لە پێشینەی كارەكانمانە. بۆیە ڕاهینانی نەوەی نوێ و گۆشكردنی گیانێكی نەتەوەیی ئەرك و ئەدەبیاتی خوێندنی باڵا و پەروەردەیە. لەبەر ئەوە دەستگرتن بە بەها بابەتییەكانی زانستە مرۆڤایەتییەكانەوە، ئێجگار ئەركێكی پیرۆز و پێناوێكی گرنگە. چونكە ئەوەتا خاڵی مەترسیدار لەسەر ئایندەی خوێندنی باڵا لە هەرێمی كوردستان لەو خاڵەوە سەرچاوە دەگرێت كە بەشێك لە بەرپرسانی وڵاتی ئێمە لە زۆربەی بۆنەكاندا جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە، بەوەی دەبێت دەرچووانی زانكۆكانی كوردستان لەگەڵ داواكاریی «بازاڕی كار» لە هەرێمدا بگونجێنرێن، ئەم ئاراستەی بیركردنەوەیە كە ئێستا خەرێكە خۆی باڵادەست دەكات، لەگەڵ بیركردنەوەی سەردەمیانە و ئەو تیۆرانەی كە داكۆكی لە مەدی مرۆڤسازی و نیشتمانسازی دەكەن، ئەو كتێبانەی كە لە لووتكەی پڕفرۆشترین كتێبەكانن لە جیهاندا كە گۆڕانكارییان لە فەلسەفەی خوێندنی باڵادا كردووە، تەواو پێچەوانەیە، بۆیە بیركردنەوەی سەردەمیانە بۆ ئەم گۆڕانكارییە ئەوەیە كە پێویستە خوێندنی باڵا خۆی بازاڕ بۆ خۆی دروست بكات، نەك هەوڵ بدات دەرچووەكانی لەگەڵ بازاڕی كار بگونجێنێت. بەتایبەتی بازاڕی ئەوڕۆ، كە بازاڕێكی بندەستی غەزوی غەوارەكانە، بازاڕێكی ئیستیرادكراوی ناخۆماڵی و نامۆیە. لەو بازاڕەدا بێ لە سیستەمێكی سەرمایەداریی قازانج ویست، بێ لە پەیامێكی پراگماتیزمی جیهانی، جووڵانەوە كۆمەڵایەتی و ئەخلاقی و ئەندێشەییەكانی تایبەتمەندی هیچ میللەت و كەلتوورێك ڕەچاو نەكراوە. بۆیە بۆ ئەوەی لە سەنگەری سیستەمە كۆمەڵایەتییەكەماندا، بەرگرییەكی بابەتی لە بوونی خۆمان بكەین. دەبێت خویندنی باڵا دەستبەرداری داهێنانی نەتەوەییمان نەبێت و نابێت ڕادەستی قەدەری قازانجویستەكان بین. هەڵبەتە، هێزی كار، بووژانەوەی ئابووری، بوونی بازاڕیكی سەردەمی، تێكڕا دەبێت پشت بە بڕستی زانكۆكان ببەستێت. بەڵام بە هیچ جۆرێك ناتوانین، لە بازاڕێكی بەهادار و بزووتنەوەیەكی ئابووریی پەرەسەندوودا خۆمان ببینینەوە، ئەگەر ئاداب و پەروەردە و پەیامەكانی فەلسەفەیەكی دروستی نیشتمانی و نەتەوەیی، نەبووبێتە ناسنامە و لە زیهنییەتی زەمینە كۆمەڵایەتییەكەدا جێگیر نەكرابێت.

لە ساڵی 2018دا ڕاپۆرتی ڕۆما بە ناونیشانی «سەرمایەداری، دانیشتووان، لەناوبردنی هەسارەكە» كە هەریەك لە «ئیرنست ڤۆن وایسكەر، ئەندڕێس ویكمان» كە دوو كەسایەتیی زۆر گەورەن و ئەو ڕاپۆرتەیان ئامادە كردووە، جەختیان لەسەر ئەوە كردووەتەوە كە «دۆخی هاوچەرخ بە شێوەیەكی گشتی پێویستی بە گۆڕانكاریی بنەڕەتی هەیە و، لە بورای هزر و تێگەیشتن و فێربوون و شێوازی بیركردنەوە بە شێوەیەكی تایبەتی پێویستیان بە شێوازی نوێی سیستماتیكی و بیركردنەوەی ڕەخنەگرانەی سەربەخۆ و ڕەسەنەوە هەیە. كە ئەمانە هەمووی دەرهاویشتەی واقیعی ئێستای جیهان و جووڵانەوە كۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسییەكانی ئێستای مرۆڤایەتین. پرسیار ئەوەیە ئایا ڕەخنە و بیركردنەوە لە كوێی لۆژیكی مرۆڤی ئەم سەردەمەدایە؟ تا چەند پێشكەوتنەكانی تەكنەلۆژیا بواری ئەوەی هێشتووەتەوە كە مرۆڤ بتوانێت لەسەر بنەمایەكی ئاكاری بیر بكاتەوە؟ بەداخەوە لە ئێستادا ئاكار لە جیهانبینیی ئەمڕۆی میدیاكانی جیهاندا گڵۆڵەی كەوتووەتە لێژی.

لەم وەرچەرخانەداـ ئەركی سەرەكیی خوێندنی باڵا دەبێت ئەوە بێت كە بتوانێت مرۆڤسازی برەو پێبدات و نەوەكانمان بە گیانێكی نیشتمانییەوە گۆش بكات، دەبێت بەردەوام چاویان لەسەر ئاكاری مرۆڤی ئەمڕۆ بێت، بەوەی دەبێت ئاكار بەرزی مرۆڤ پارێزراو بێت و هێمن و هێور بێت، ئەركی خوێندنی باڵا ئەوە نییە كە پیاو و ژنێك بەرهەم بهێنێت و لە بازاڕی كاردا جێگەیان بۆ بكاتەوە، بەڵام نەتوانێ بیر بكاتەوە.

لە هەرێمی كوردستاندا خوێندنی باڵا لە ڕووی چەندایەتییەوە چوارچێوەیەكی گەلێك گەورە و پانتاییەكی بەرفراوانی داگیر كردووە، هێزێكی گەورەی مرۆیی و بایەخێكی زۆری كۆمەڵایەتی وابەستەیە بە پرس و پەیجوری خوێندنی باڵاوە، بەڵام ئەم بایەخدانە بۆ ئامانجێكی بابەتییانە كە فەلسەفەی خوێندنی باڵا خۆی لەناویدا ببینێتەوە، بەداخەوە لە ئێستادا خەریكە بە تەواوەتی بەشی زانستە مرۆڤایەتییەكان لە زانكۆكاندا دادەخرێن و بایەخیان پێنادرێت، ئەمەش لە كاتێكدایە كە مێژووەكەیان شێواندووین، جوگرافیایەكی پارێزراومان نییە، زمانمان لەژێر هەڕەشەدایە، هەموو تایبەتمەندییە نەتەوەییەكانمان ڕووبەرووی ئالنگاری بوونەتەوە، لە بەرانبەردا هەوڵێك دەبینرێت كە دەیەوێت بە تەواوەتی دەرگاری بەشی زانستە مرۆڤایەتییەكان دابخرێن، ئەمەش ڕاشكاوانە مانای ئەوەیە كە ئەدەب و سیاسەتی ئەكادیمی بە تەواوەتی لەم تایبەتمەندییە دادەبڕێت و، هەموو ئەم لایەنە گرنگانە فەرامۆش دەكرێت و تەنیا جەخت لەوە دەكرێتەوە چۆن خەڵكێك بەرهەم بێت كە لە بازاڕی كاردا پیشەیەكی هەبێت و بتوانێت پێداویستییە ماددییەكانی بەدەست بخات.

ئەم ئاراستەیە وای كردووە كە قوتابیانی كوردستان تەنیا بایەخ بە بەشی زانستە سرووشتییەكانی زانكۆكان بدەن و لە بەشە زانستییە مرۆڤایەتییەكان دوور بكەونەوە، لە كاتێكدا لۆژیكی فەلسەفەی خوێندنی باڵا كە لەدوای ساڵی 1992 ـەوە پەرلەمانی كوردستان یاسای بۆ دەركردووە و لە 2003 بە دواوە ئەو بڕگانە هەموار كراونەتەوە كە پەیوەستن بە «زمان، كەلەپوور، ئینتیمای نیشتمانی و...هتد» هەموو ئەم پرسانە لەناو یاساكە جەختیان لەسەر كراوەتەوە و وەك تایبەتمەندی نەتەوەیی ئێمە پێناسەیان بۆ كراوە.

 لایەنێكی دیكە كە گرفتێكی گەورە و مەترسیدارە و ئێستا لەناو سێكتەری خوێندنی باڵا كاریگەری هەیە، دەستتێوەردانی ڕەوتێكی ئایدیۆلۆژیی دیاریكراوە، ئەم ڕەوتە دیاریكراوە ڕۆڵی هەیە لە داخستنی بەشێك و كردنەوەی بەشێكی دیكە، لە سستكردن و لاوازكردنی ئەو بەشە زانستییانەی دەچنە خانەی بیركردنەوەی سكولاریزمەوە. سەرنج بدەن لە بەردەم ڕەوتێكی پەڕگیر و بناژۆخوازدا، بڕیار دەدرێت بەشەكانی زانستە مرۆڤایەتییەكان، كە بەشی سیكۆلار و سەردەمین، بایەخیان پێنەدرێت. یانی چی بەشێكی وەك بەشی فەلسەفە لە ساڵێكدا 85 قوتابی وەردەگرێت، بەڵام ساڵی دوایی یەك قوتابی وەرناگرێت. ئایا ئەوە بڕیارێكە وادەكات. یان پەیوەندی بە خواست و ئارەزووی قوتابییەوە هەیە؟ بێگومان ئەوە هەوڵیكە دەیەوێت پاشەكشە بە بەشێك بكات كە تێیدا عەقڵی كراوە و ڕەخنەی عەقڵانی و هۆشیاری نەتەوەیی باڵادەستە. ئەم دەستتێوەردانە ئایدیۆلۆژی و حزبییانە زۆر بە زەقی لە زانكۆكانی كوردستاندا هەستی پێدەكرێت و دەبینرێن.

هاوكات لە زانكۆكاندا ناوەندە زانستییەكان و سەنتەرەكانی توێژینەوە فەرامۆش كراون. چەندین گۆڤاری زانستی بە مەبەست دەردەكرێن، كە پەیوەندیدار نین بە پێداویستییەكانی ئەمڕۆی هەرێمەكەمانەوە. بۆیە پێویستە گۆڤارە زانستییەكان، گۆڤاری زیندووی زەمینە كۆمەڵایەتییەكە بن. ناكرێت هەندێك سەنتەری ناپێویست بایەخیان پێبدرێت، كە ئەجێندای وڵاتانی هەرێمی دەیانجووڵێنێت. لەبەرانبەردا ناوەندە پێویستەكان پەراوێز بخرێن. دوایین خاڵ كە دەمەوێت جەختی لەسەر بكەمەوە، فەرامۆشكردنی سەنتەری توێژینەوەی زانكۆكانە، لە ئێستادا ئەگەر مامۆستایەك كەمتەرخەمی نواندبێت، ئەوا دەنێردرێتە سەنتەرەكانی توێژینەوە، لە كاتێكدا دەبێت ئەكتیڤـترین مامۆستای زانكۆ بنێرێتە ئەو سەنتەرە، بەڵام ئێستا گەیشتووە بەو ئاستەی ئەوانەی لەو سەنتەرانە كار دەكەن، شەرم دەكەن بڵێن لەوێ كار دەكەین. لێرەدا بە وردی و لە چەند خاڵێكدا ئامانجی ئەخلاقیی خوێندنی باڵا و چەند ڕاسپاردەیەك دەخەینەڕوو:

 

ئامانجە ئەخلاقییەكانی فەلسەفەی خوێندنی باڵا لە هەرێمی كوردستاندا

یەكەم: فەلسەفەی خوێندنی باڵا

لە ساڵی ٢٠١٨دا، لە ڕاپۆرتی دامەزراوەی ڕۆما بە ناونیشانی: «سەرمایەداری، دانیشتووان و لەناوبردنی هەسارەكە»، هەریەك لە ئێرنست ڤۆن وایزساكەر و ئەندێرس ویكمان ئاماژەیان بەوە كردووە كە پێداویستییەكانی دۆخی هاوچەرخ، ئاتاجیان بە گۆڕانكاڕییەكی بنەڕەتی هەیە، بەتایبەتی لە بواری تێگەیشتن بۆ فێربوون و چۆنیەتی بیركردنەوە بە شێوازی نوێ و سیستماتیكیی، تەحەددای ڕاستەقینە، چارەسەركردنی كێشەكان، هەروەها بیركردنەوەی ڕەخنەگرانە و سەربەخۆ و ڕەسەن». ئەم چەمكانە تێكڕا دەرهاویشتەی واقیعی جیهان و جووڵانەوە كۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسییەكانی ئینسانی ئەمڕۆن. ڕەخنە و بیركردنەوە لە كوێی لۆژیكی مرۆڤی ئێستادایە. تا چەندە توانا و تاقەتی تاك دەپڕژێتە سەر بیر كردنەوەیەكی ئەخلاقی. زانكۆكان و فەلسەفەی خوێندنی باڵا ڕۆڵی بازاڕێك دەبینن، یان ئەركی ئەوەڵ و ئاخیریان دەبێت بریتی بێت لە گۆشكردنی گەورەیی ئینسان. ئایا فەلسەفەی خوێندنی باڵا پەیجوری پەیامی پەرەسەندن و داهێنان و مەعریفەی تەكنەلۆژییە، یان یەكبین چاوێكیان لەسەر ئەخلاقی ئینسانی ئەمڕۆیە. ئایا فەلسەفەی خوێندنی باڵا بازاڕ و بەرهەم و پێگەیاندنی پیاو و ژنێكی مەبەستە كە بتوانێ بەرهەمهێن بێت، یان بیر بكاتەوە مرۆڤ بێت و ئەخلاق و بەهای هەبێ، هێور و هێمن بێ؟

 لەلایەن فەیلەسووفەكانەوە، هەندێك بیرهێنانەوەی ئایدیالی كلاسیكیی خوێندنی باڵا وەك پرۆسەیەكی پەرەپێدانی كۆی كەسایەتیی مرۆڤ ئاماژەی پێكراوە. بەڵام تا چەندە ئەم ئاماژانە ڕەنگدانەوەیان بە كۆی كەلتووری فەلسەفەی فێرخوازانی خوێندنی باڵاوە هەیە؟ چون دەبێت ئێمە وەك بنەماكانی فەلسەفەی خوێندنی باڵا و پەروەردە لە هەرێمی كوردستاندا تێبگەین كە بنەما سەرەكییە فەلسەفییەكان لە ئەمڕۆی جیهاندا، هەمیشە لە گۆڕینی ستراتیژیی خوێندنی باڵادان، بۆ ئەوەی لەگەڵ تایبەتمەندییەكانی جیهانی سەدەی بیست و یەكەمدا بگونجێن، بە جۆرێك بوونی خۆیان لە چوارچێوەی یاساكانی وڵاتان داڕشتووە، كە سەرنجی سەرەكییان لەسەر ڕێبازی مرۆڤدۆستییە، بەتایبەتی لە یاساكانی فەلسەفەی خوێندنی باڵادا.

ئەوەتا بە گوێرەی هەر هەڵسەنگاندێكی هاوچەرخیش لە هەر فەلسەفەی خوێندنی باڵایەكی وڵاتانی پێشكەوتووشدا ئەگەر ئەم بابەتە بەهای ئەخلاقی هەبێت، داهێنان زیاتر زەمینەی بۆ ڕەخساوە. لێرەدا فەلسەفەی خوێندنی باڵا لە یاباندا، یادەوەریی پەروەردە و ئەخلاق لە ناویدا لۆژیكی تاكەكانی تێر كردووە، بۆیە بەردەوام داهێنانەكان دروستتر دەتوانن نەوعییەتی نەریتیی خۆیان نوێ بكەنەوە. بە تایبەتی شێوازی بەراوردكاری بۆ ڕەچاوكردنی ستراتیژ و سیناریۆ جیاوازەكانی گەشەسەندنی داهاتووی خوێندنی باڵا و شارستانیەتی مرۆیی بەگشتی بەكار دەهێنن. كە دیارە ئەم شێوازە لەلای ئێمە ئێجگار ونە و وێنای نییە.

فۆربێس (١٩٩٩) دەڵێت: «دامەزاروەی خوێندنی باڵا، هیچی دی نییە، جگە لە چاندنی ماف و مرۆڤگەرایی، یان بەئاگاهاتنەوەی زیرەكی، یان توانای دۆزینەوەی ڕاستی و ژیان لەگەڵ چاكەیەكی دیاریكراودا، یان بەدواداچوون بۆ ڕاستی و دابینكردنی سەركردایەتیی فیكری و ئەخلاقی». چونكە بوونی عەقڵی كراوە، مرۆڤی نەرمونیان بەرهەم دەهێنێت، لێرەدا ڕوونیان كردووەتەوە كەسێك كە عەقڵێكی ڕاهێنراو، عەقڵێكی ڕاشكاوانە، دادپەروەرانە، هەڵسوكەوتێكی بەرز و بەڕێز لە بەڕێوەبردنی ژیانیدا هەبێ، هەموو ئەم ئایدیالانە بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ، یان ناڕاستەوخۆ، تێكڕا بەشێكی دانەبڕاو دەبن لە پەروەردەی مرۆڤدۆستانەدا.

 

دووەم:

ڕیشەی مرۆڤگەرایی و فەلسەفەی خوێندنی باڵا

زەمینە و زاراوەی مرۆڤگەرایی وەك ئەوەی ئەمڕۆ پێناسە دەكرێت، داهێنان و دەربڕینێكی ئەڵمانیای سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمە، دیارە كە ئەوانیش لە كرۆكی میتۆدە ئەدەبی و زانستییەكانی زانكۆكانەوە ڕواندوویانە. هاوكات لە ڕووی مێژووییەوە، پەروەردەی مرۆڤدۆستانە، هەروەك چۆن بە گوێرەی ئالۆنی (٢٠١٤) دەڵێت: «دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئەسینای كلاسیك، چەند سەدەیەك دواتریش دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ڕۆمای كۆن كە كاریان لەسەر چەمكی مرۆڤگەرایی دەكرد، پاشان مرۆڤدۆستانی ڕێنێسانس، دواتریش لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمدا، پەروەردەكاری ئەڵمانی نێیتامەر چەمكی مرۆڤدۆستی وەك ئاماژەیەك بۆ پەروەردەی لیبڕاڵ داهێنا.

هەرچەندە پێناسەی جیاواز هەیە بۆ ئەم زاراوەیە، وەلێ باوترین تێگەیشتن كە زۆربەی زانایان لەسەری كۆكن، لەوانە هەریەك لە محەممەد خەتیب ٢٠١٣، كۆپسۆن ٢٠١٥، ڤۆن ڕایت ١٩٧٧، ئالۆنی ٢٠١٤، ڤێیگا ٢٠١٥ وەها پێناسەی دەكەن كە بریتییە لە:

هەڵوێست بەرانبەر بە ژیان، یان هەڵوێست بەرانبەر بە ناخ و دەروون، هەڵوێستێك كە گرنگی بە كەرامەتی مرۆڤ و سەربەخۆیی ئینسان بدات، یانی بەهادان بۆ مرۆڤ و كەلتووری مرۆڤ. ئەوەتا زانایانی ئەم بوارەش مرۆڤدۆستییان بەوە چواندووە كە بریتییە لە بەدواداچوون بۆ مافی مرۆڤ، یان مرۆڤێكی كامڵ و تەواو، یانی كامڵ لەبواری كارامەیی و توانا و گەشەسەندنی ئەخلاقی و خۆشگوزەرانیی دەروونیدا. هەر بەپێی ئالۆنی (٢٠١٤)، هەروەك چۆن خەتیب و هاوكارانیشی ئاماژەیان پێداوە (٢٠١٣)، زۆر گرنگە بۆ پەروەردەیەكی مرۆڤدۆستانە، كە بەهای كەرامەتی مرۆڤ لە پێشینەی هەر كۆمەڵە بەهایەكی دیكەی ئابووری، ئایینی، ناسیۆنالیستی، یان ئایدیۆلۆژیدا دابنرێت، ئاوەزی زانست و خوێندنی باڵا بەردەوامی هەبێت. هەر بۆیەش ڕێبازی مرۆڤگەرایی جەخت لەسەر گرنگیی جیهانی ناوەوەی فێرخواز و قوتابی دەكاتەوە. لێرەدا زاراوەی دامەزراوەكانی خوێندنی باڵامان بەكار هێناوە بۆ ئاماژەدان بە لێكدانەوەی مانایەكی فراوانتر، بە شێوەیەكی نەریتی، دەتوانرێت زاراوەی پەروەردەی لیبڕاڵ و پەروەردەی مرۆڤدۆستی بە شێوەیەكی گۆڕاو بەكار بهێنرێت، هەرچەندە ئەم دووانە بە توندی ئاماژە بە هەمان شت ناكەن.

دیارە لە ئەمڕۆدا بیركردنەوە و هەست و هەستەكانی تاك لە پێشەنگی هەموو گەشەسەندنەكانی مرۆڤدان. بەو پێیەی پەروەردەی مرۆڤدۆستانە سەرنجی لەسەر چاندنی هەردوو ڕەهەندی فیكری و سۆزداری خوێندكارە، كەواتە كۆتایی پەروەردە هەمان كۆتایی چارەسەری دەروونییە، كە دروستكردنی كەسێكی تەواو و كارایە. بە گوێرەی ئالۆنی (٢٠١٤): «پەروەردەی مرۆڤدۆستانە بۆ ئاماژەدان بە تیۆری و پراكتیكی پەروەردەیی جۆراوجۆرە كە تەرخان كراوە بۆ جیهانبینیی ئینسان و لە كۆدی ئەخلاقی مرۆڤدۆستیدا بەكار دەهێنرێت». واتە بەرزكردنەوەی گەشەسەندن و خۆشگوزەرانی و كەرامەتی مرۆڤ وەك كۆتایی هەموو بیركردنەوە و كردارەكانی مرۆڤ.

وەك لە ئاماژەی كۆپسۆن (٢٠١٥)دا هاتووە: «ئێمە هەم لەناو سرووشتداین و هەم لە دەرەوەی سرووشت»، بە واتایەكی دی مرۆڤ هەم ئۆبژەی سرووشت و سوبێكتێكە كە دەتوانێت چارەنووسی خۆی لە قاڵب بدات. كەواتە ئەوان هەم بوونەوەرێكی بایۆلۆژی و هەم هۆشیارن كە ئامانج و بریكاریان هەیە، واتە سیفەتێك كە خاوەندارێتییان ڕێگەمان پێدەدات ڕێگاكانی شكاندنی سنوورەكانی یاسا بایۆلۆژی و فیزیاییەكان دابڕێژین. بەم پێیە ناوەكی مرۆڤایەتی ڕەنگدانەوەی ئێمەیە، ئێمە توانا و پێویستمان بە خۆمان وەك ئۆبژەی لێكۆڵینەوەی خۆمان وەربگرین. ئێمە دەوێرین بزانین و لێكۆڵینەوە لەوە بكەین كە ئێمە كێین، ئەمە ئایدیاڵێكی زۆر چارەنووسسازە كە خوێندكاران بتوانن نەك تەنیا ڕەخنە لە شتەكانی دیكە هەروەها لە خودی خۆیان بگرن. ئەم وتەیە پشتگیری لە ئارگومێنتەكانی سارتەر دەكات، كە فەیلەسووفێكی بوونگەراییە، كاتێك كە دەڵێت: «مرۆڤ دروستكەری چارەنووسی خۆیەتی».

لێرەدا ئەركی زانكۆكان و فەلسەفەی خوێندنی باڵا ئەوەیە كە فەزیلەت ببەخشێتە بیری ئینسان، ئەویش تەنیا خوێندنەوەیەكە كە پێمان دەڵێ: «خۆت بناسە، یان خۆت بناسیت». لێرەوە بەرزترین فەزیلەتی هەوڵی مرۆڤ، كە زوكا-سكۆت (٢٠١٠) دەیگێڕێتەوە، بریتییە لەوەی كە دەرفەت بۆ هەموو خوێندكاران دروست بكات، تا یارمەتی خۆیان و یارمەتی خوێندكاران بدەن، بەڵكو بزانن كێن و بەهرەكانیان وەك تاك چییە. هەر بۆیە دروشمی سۆكراتی:» خۆت بناسە، هەڵوێستێكی سادە و ئیگۆیستی نییە بەرانبەر بە خود، چونكە ڕوانگەیەكی خێرخوازانەی هەیە بەرانبەر بە ئەوانی دیكە»، هەروەها سەبارەت بەوەی كە وەك كۆپسۆن (٢٠١٥) ئاماژەی پێداوە بە ڕێژەیەك لەگەڵ گەشەكردنی تاكایەتی مرۆڤ، هەر مرۆڤێك بۆ خۆی بەنرختر دەبێت، هەر بۆیە لێرەوە مرۆڤ توانای ئەوەی هەیە بۆ ئەوانی دیكە بەنرختر بێت. بۆیە دەتوانین بڵێین لایەنێكی گرنگی پەروەردەی مرۆڤدۆستانە ئازادیی مرۆڤە، كە دیارە ئەمەش ڕەنگدانەوەی قسەكانی سارتەرە، كاتێك كە دەڵێت: «مرۆڤ بە ئازادی لەدایك دەبێت»، چونكە بانگەشە بۆ سەربەخۆیی خۆی دەكات لە دەسەڵاتێك كە وەری گرتووە، بەتایبەتی لە بابەتی ڕاستییەكاندا. ئەوەتا ڕایت (١٩٧٧) دەڵێت: «مرۆڤ تەنیا لە ڕێگەی پرۆسەی پەروەردەكردنی خۆیەوە دەتوانێت بگاتە ئازادیی ڕاستەقینە». بۆیە مرۆڤ تەنیا كاتێك دەرك بە ئازادیی خۆی دەكات كە كردارەكانی بە دەرئەنجامی كارەكەیەوە لەگەڵ پێویستی و بەرژەوەندیی ئەوانی دیكەدا بگونجێت. لێرەوە دەتوانین لەوە تێبگەین كە ئازادیی ڕاستەقینە خۆپەرستیی نییە، بەڵكو خێرخوازانەیە، ئەگەر بە تەواوی خۆنەویست نەبێت.

هەرچەندە مرۆڤدۆستان زۆرجار تۆمەتبار كراون بە یۆتۆپیایی، ئەوەش بە هۆی خەیاڵكردنی دیدگایەكی ئاست بەرزی ژیانەوەیە، بەڵام هەموویان پەروەردەكارانی مرۆڤدۆستیی هاوچەرخن. بۆ نموونە ئالۆنی (٢٠١٤) دەڵێت: «هاوبەشیی پابەندبوونێكن بۆ بە مرۆڤكردنی خوێندكارەكانیان لە ڕۆحێكی ئازادی فیكریدا». هەروەها ئەفلاتون لە تیۆری پەروەردەی خۆیدا یەكێك لەو مرۆڤە ئازادانە وێنا دەكات كە دەتوانێت، لە سەرەتاوە كۆیلایەتی لەناو ئەشكەوتەكەدا تێكبشكێنێت، پاشان دەربچێت، بەڵام لای ئەفلاتون تەنیا ئەوە بەس نییە، بەڵكو ئەم پیاوە جگە لەوەی خۆی ڕزگار دەكات، دەبێت بگەڕێتەوە بۆ ئەشكەوتەكە و هاوكاری ئەوانی دیكە بكات بۆ شكاندنی كۆیلایەتییەكەیان و دواتر لە ئەشكەوتەكە بكشێتەوە تا یارمەتی ئەوانی دیكە بدات، ئەمەش دروست مانای ڕزگاربوونە لە هەر دوو شێوەی خۆسەپێنراو، یان فۆرمەكانی دیكەی مامۆستای وانەبێژ كە لە ڕەوشی ئێستای خوێندنی هەرێمی كوردستاندا باوە و زۆر زۆریش لە سەرەتای تێگەیشتن لەهەر مانایەكی ئازادی ئینسانداین. ئەوە دروست ئاماژەیەكە كە لێرە ئینسانێ بەرهەم دێت، تەنیا خەمی ژیانی خۆیەتی، یان لە ڕووی مەعریفەوە، مەعریفە بووەتە هۆكارێ بۆ دامەزراندن، بۆ دۆزینەوەی كار، نەبووەتە هۆكارێك بۆ خەڵەتی خاوێنی، دەستپاكی، پەروەردە، جوانی، ئەدەب و دەربڕین. لێرە لێهاتوویی بۆ بردنەوەی پێشبڕكێ و جێهێشتنی ئەوانی دیكەیە. لێرە نمرەی بەرز بۆ ئەوەیە خاڵی زۆرتری زەمینەی دامەزارندن مسۆگەر بكات، نەك توانای زیاتر ببەخشێتە ئەوانی دی تا نمرەیان بەرز بێت. لێرە مەعریفە پێشبڕكێیە، نەریتی پاڵەوانبازییە بۆ خستنە ژێری ئەوی دی، نەك سەرخستنی ئەوی دیكە.

لە ڕاستیدا مرۆڤگەراكان ئامانجیان ئەوەیە ئەو جۆرە پەروەردەیە پێشكەش بكەن كە یەكەمجار خوێندكارەكانیان لە كۆت و بەندەكانی نەزانی، نامۆبوون و درۆ ڕزگار بكەن، پاشان بەهێزیان بكەن بۆ بەدیهێنانی توانا مرۆییەكانیان و سەركردایەتیكردنی سەربەخۆیی مرۆڤ.

لە دامەزراوەكانی خوێندنی باڵادا ڕاستییەك هەیە كە دەتوانین بڵێین: «هەموو سیستەمێكی پەروەردەیی ئامانجێكی ئەخلاقی هەیە، كە هەوڵی بەدەستهێنانی دەدرێت. كە دەیەوێت جۆرێكی دیاریكراو لە مرۆڤ بەرهەم بهێنێت. دیارە ئەمڕۆ لە هەندێك نەتەوەدا مەبەست لێی بەرهەمهێنانی كەسانی بەرپرسیارە لە ڕووی ئەخلاقییەوە، لە هەندێكی دیكەدا تەكنیككارن، هێشتا لە هەندێكی دیكەشدا كرێكاری ماندوون. ئەو پرسیارەی لێرەدا شایەنی باسە ئەوەیە كە ئامانجی ئەخلاقیی سیستەمی پەروەردەیی لە هەرێمی كوردستاندا چییە؟

 

سێهەم:

هەرێمی كوردستان بە نموونە:

خوێندنی باڵا لە هەرێمی كوردستاندا لەڕووی چەندایەتییەوە چوارچێوەیەكی گەلێ گەورە و پانتاییەكی بەرفراوانی داگیر كردووە. هێزی مرۆیی و بایەخێكی زۆر زۆری زەمینەی كۆمەڵایەتی هەرێم وابەستەیە بە پرس و پەیجوریی خوێندنی باڵاوە. وەلێ ئەم بایەخدانە بۆ ئامانجێكی بەرتەسك و بڕستێكی بابەتییانە نیە كە فەلسەفەی خوێندنی باڵا لەناویدا خۆی ببینێتەوە. لێرە بە تەواوی وەختە دەرگای زانستە مرۆڤایەتییەكان دادەخرێ، وەختە دەرگای كەلتوور، فەرهەنگ، ئایین، ئەدەب و سیاسەتێكی ئەكادیمی و ئاوەز ئاوت دەكرێت، چونكە هەموو ئەم زانستانە زیهنییەتی ئینسانی ئەمڕۆ یان خوێندكاری ئەمڕۆ شەیدای نابێت، ئینسانی ئەم هەرێمە بە ماڵبات و خێزان و خوێندكار و مامۆستا و وەزیرەوە، واریسی وێنایەكی ماددییە، چلۆن خەڵكێك بهێننە پێشەوە پیشەیەكیان هەبێت و لە بازاڕی كاردا بتوانن بڕستی بەدەستهێنانی ماددەیان هەبێت. بۆیە دەبینین پزیشك پێناوێكە و پلیكانەیەكی سەركەووتوی دوامەنزڵی مرۆڤی لێهاتووی ئەم هرێمەیە، تەنیا لە سۆنگەی بڕستی مادییەوە. لەكاتێكدا لۆژیكی فەلسفەی خوێندنی باڵا ڕێك لەم دێڕەدایە، كە دەبێت فلسەفەی خوێندنی باڵا نیشتمانسازی و ئینسانسازی بكات، نەك ئەوان بە گوێرەی قاڵب و قەدەری بازاڕ بنێردرێنە نێو دووكان و ماركێتە ماددییەكانەوە. ئەو هەوڵەی هەرێم لە ئەمڕۆدا یەك بە یەكی بەشەكانی زانكۆی بۆ دەكرێتەوە، دانە دواوەیە، دوور تا نزیك لە هیچ میتۆدێكی خوێندنی باڵای پێنج سەد ساڵی ڕابردوودا شوێنی نەبووەتەوە. بۆیە دەبینین یەك توێژینەوەی ناو دەیان بەشی جۆراوجۆری زانستی مرۆڤایەتی نەبووەتە ڕاسپاردەی ڕاشكاوانە و ڕەخنە و ڕیفۆرمی یەك وەزارەتی پەیوەست بە حەیاتی ڕۆشنبیری و ئایینی و كۆمەڵایەتیی ئینسانی ئەم هەرێمەوە. ئەوە جیا لەوەی خودی خوێندنی باڵا گەمەی گیانە سیاسی و حزبییەكەی هەرێمە و یاسای ١٩٩٣ باشتر و بابەتییانە پێكابووی. بۆ نموونە ساڵی ٢٠٠٨ یاسایەكی هەمواركراو بۆ وەزارەتی خوێندنی باڵا پەسەند كرا. بەپێی بۆچوونی یاسادانەران، ئەم یاسایە دانراوە تا پێشكەوتنە كۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسییەكانی هەرێمی كوردستان لە (فەلسەفەی خوێندنی باڵا و ستراتیژییەكەی) وەزارەتدا ڕەنگ بداتەوە. هەروەها، گوایە ئەم یاسایە پشتی بە بنەمای (ناسێنتڕالی بۆ دەستگاكانی خوێندنی باڵا لەلایەنی دارایی و كارگێڕییەوە و چڕكردنەوەی لەسەر بەشەكانی زانستی لە زانكۆكان وەكو ناوكی بنچینەیی و كەمكردنەوەی كەلێن لەنێوان دەستگاكانی خوێندن لە هەرێمدا لەگەڵ زانكۆكانی جیهانی و خۆگونجاندن لەگەڵ پەرەسەندنەكانی جیهانی لە مەیدانی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی و لاكردنەوە لە پێداویستییەكانی كۆمەڵگەی كوردستان) بەستووە.

لە ماددەی دووەمدا ئامانجەكانی وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی دیار كراون: (جێبەجێكردنی سیاسەتی گشتیی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی كە لەلایەن ئەنجومەنی وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی ئامادە كراوە و لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە پەسند كراوە). جودا لە یاساكانی پێشتر، لەم یاسایەدا بۆ یەكەم جار (دروستكردنی كەسایەتیی مرۆڤ بە شێوەیەك كە پشت بە بیركردنەوەی ئازاد و كاركردنی بەردەوام بۆ بەدیهێنانی كۆمەڵگەیەكی ئازاد و گەشەدار) وەك ئامانج لە خوێندنی باڵادا دیار كراوە. هەروەها لەم یاسایەدا (پاراستنی كەلەپووری گەلی كوردستان) و گرنگیدان بە (مێژوو و بەهاكانی كۆمەڵگە) و (ڕۆشنبیریی گشتی و بەهێزكردنی ئینتیمای نیشتمانی) و زمانی كوردی بۆ خوێندنی زانستە مرۆیییەكان بوونەتە ئامانج. كەچی هیچكام لەم یاسایانە لە ئێستادا نەبوونەتە بەڵاگەردانی هەموو ئەو ئافاتەی ئاوزی سیاسی و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی ئینسانی ئەم هەرێمە.

ئێمە پێویستە بزانین كە فەلسفەی خوێندنی باڵا لە بنچینەوە بۆ ڕێكخستن و ڕێنومایی و ڕۆئیای ئینسانی پێشەنگ لەدایك بوو. ئەوەتا یەكەم ئەكادیمیای زانستی لە سەردەمی یۆنان، كە ئەویش 300 ساڵ پ.ز بووە. لەسەر باكگراوەندی ئەم مێژووە گرنگە ئەو پرسیارە بكەین، ئامانجی ئەفلاتوون لە دامەزراندنی ئەم ئەكادیمیایە چی بوو؟ بێگومان تەنیا ئامانجی ئەوە بوو، ئەو كەسانە لەو ئەكادیمیایە بخوێنن، كە حەزیان لە لۆژیك و مەعریفەیە، بۆ ئەوەی مەعریفەی تازە بەرهەم بهێنن، ئەمە پێمان دەڵێت، بناغەی دامەزراندنی ئەكادیمیای زانستی تەنیا بۆ بەرهەمهێنانی مەعریفەیە، نەك بەرهەمهێنانی كارمەندی تەكنۆكرات، یان هەوڵ بدات كاریان بۆ بدۆزێتەوە. پرسیاری دیكە لێرەدا ئەوەیە بەرهەمهێنانی مەعریفە سوودی چییە؟ بێگومان ئەگەر توانیمان مەعریفە بەرهەم بهێنین، ئەوا ئەو مەعریفەیە لێهاتوویی بۆ قوتابی دروست دەكات و، بەپێی لێهاتوویی خۆی لە كۆمەڵگە كار دەدۆزێتەوە، ڕاشكاوانەتر لێهاتوویی مەعریفە كار دەدۆزێتەوە، نەك دەرچوواندنی ئەكادیمی كە كەموكورتی لە هەموو بوارەكانی مەعریفەدا هەیە و، نەیتوانیوە كادرێكی تەكنۆكراتی زانستی و لێهاتوو بەرهەم بهێنێت. ئەوجا ئەگەر لێرەوە بەراوردێك لە نێوان فەلسەفەی خوێندنی باڵا و فەلسەفەی حكومەتی هەرێم بۆ خوێندنی باڵا بكەین، دەبینین دابڕان و هاودژییەكی گەورە هەیە و، لەگەڵ بنەما فەلسەفییەكەی ئەكادیمیا یەك ناگرێتەوە، هەر ئەمەش وای كردووە دامەزراوەكانی خوێندنی باڵا لە كوردستان ببنە ئامرازێك بۆ ئەوەی هەلی كار بۆ خەڵك بدۆزێتەوە، لە ڕاستییشدا ئەمە كاری گەوهەریی هیچ زانكۆیەك نییە.

 

چوارەم:

ڕاسپاردە و ڕیفۆرم

ئەمڕۆ جیهان بە خێراترین پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا و زانست تێدەپەرێت و، ئەگەر ئێمە بمانەوێت لەگەڵ ئەو پێشكەوتنە هاوشان بڕۆین (كە زۆر زەحمەتە بتوانین)، ئەوا دەبێت لە بوارەكانی زانستە سرووشتییەكان (فیزیا، كیمیا، بایۆلۆژی و. هتد)، هەروەها لە بواری زانستە مرۆییەكان (یاسا، سیاسەت، كۆمەڵناسی و.. هتد)، مەعریفە بەرهەم بهێنین، ئەو كات دەتوانین نەخشەیەكی سیاسی و تەكنەلۆژیی ئەوتۆ دابڕێژین، كە بتوانین لەگەڵ ئەم پێشكەوتنە خێرایە مامەڵە بكەین. دیسان ئەگەر ئەو پرسیارە لە خۆمان بكەین، ئایا زانكۆكانی كوردستان چ كادرێكی تەكنۆكراتی زانستی لە هەموو بوارەكانی ژیان پێشكەشی كۆمەڵگە دەكات؟ وەڵامەكەی ئەوەیە: بێگومان ئەو كادرانە پێشكەش دەكات، كە «لێهاتوویی مەعریفەی زانستییان» ناتەواوە، یان توانای بەرهەمهێنانی مەعریفەیان نییە، بۆ ئەوەی لە كارەكانی خۆیان سەركەوتوو بن. هەر بۆ نموونە پزیشكێك بەرهەم دەهێنێت، توانای مەعریفی لەو ئاستە نییە كە وەك پێویست دەستنیشانی نەخۆشییەكان بكات و، چارەسەری گونجاوی بۆ هەڵبژێرێت، مافناسێك بەرهەم دەهێنێت كە توانای تەفسیری دروستی بۆ یاساكان نییە، ئەندازیارێك بەرهەم دەهێنێت، كە نەتوانێت پڕۆژەیەك بە سەركەوتوویی ئیدارە بدات، ئەمە بۆ هەموو بوارەكانی دیكەش، هەر بۆیە ئێستا كە سەیری كۆی جومگەكانی دامەزراوەكانی حكومەتی خۆمان دەكەین، دەبینین لەبەر ئەوەی نەتوانراوە كادرێكی تەكنۆكراتی زانستیی ئەوتۆ بەرهەم بهێنێن كە «لێهاتوویی مەعریفەی زانستی» هەبێت، ئەوا وەك لەبەر چاوە، سڕبوون و سستییەك بە هەڵسووڕانی دامەزراوەكان دەبینین، وەك ئەوەی بڵێین تووشی پەككەوتن بووە. لە هەموو ئەم دەرهاویشتە خراپانەی نەبوون و بەرهەمنەهێنانی مەعریفەش، زەرەرمەندی یەكەم هاووڵاتیانی كوردستانن. جیا لەوەش پێویستە هەست بە مەترسییەكی دیكەش بكەین كە دیسانەوە لەم هەرێمەدا لۆژیكی ماددە وەختە ویژدانی ئینسانە بە ئەخلاقەكانی ناوی بهاڕێت.