د.دڵشاد بریفكانی، یاریدەدەری سەرۆكی زانكۆی دهۆكە بۆ كاروباری كارگێڕی و دارایی و یاریدەری پڕۆفیسۆرە لە ئەندازیاری شارستانی. لە گفتوگۆی ئەم جارەی بازنەی «گفتوگۆ»دا (خوێندنی باڵا و توانا زانستییەكانی نەتەوە)، وەك نوێنەری سەرۆكی زانكۆی دهۆك بەم جۆرە باسی لە گرفت و ئاریشەكانی خوێندنی باڵا كرد و پیشنیارەكانی خستە ڕوو.

 

لە دونیای ئەمڕۆدا، زانكۆكان تەنیا ناوەندێك نین بۆ بەخشینی بڕوانامە، بەڵكو بزوێنەری سەرەكیی گەشەسەندنی كۆمەڵگە و داڕێژەری ئایندەی نەوەكانن. كاتێك باس لە پرۆسەی خوێندنی باڵا لە هەرێمی كوردستان دەكەین، ڕووبەڕووی كۆمەڵێك ئالنگاری و پرسیاری جەوهەری دەبینەوە كە وەڵامدانەوەیان پێویستی بە دیدگەیەكی ڕوون و بوێرانە هەیە. لەم سۆنگەیەوە، تێڕوانینەكانی د.دڵشاد بریفكانی، نوێنەری سەرۆكی زانكۆی دهۆك، وەك نەخشەڕێگەیەكی واقعبینانە دەردەكەون كە پەنجە دەخاتە سەر برینەكان و لە هەمان كاتدا چارەسەری زانستی و ئەكادیمی پێشكەش دەكات. ئەم وتارە هەوڵێكە بۆ شیكردنەوە و داڕشتنەوەی ئەو دیدگایانە لە چوارچێوەی پڕۆژەیەكی چاكسازیی گشتگیردا.

تەوەرەی یەكەم: وەهم و ڕاستییەكانی سەربەخۆیی دارایی

زۆر جار دەستەواژەی «سەربەخۆیی دارایی و كارگێڕی» وەك كلیلی چارەسەركردنی كێشەكانی زانكۆ دەبیسترێت، بەڵام ئایا ئەم چەمكە لە واقیعدا چۆن جێبەجێ دەكرێت؟ پێویستە ددان بەو ڕاستییە تاڵەدا بنێین كە گواستنەوە لە سیستمێكی ناوەندییەوە بۆ سەربەخۆیی تەواو، پرۆسەیەكە پڕ لە مەترسی، ئەگەر بەبێ ئامادەكاری بكرێت. وەك چۆن ئاماژەی پێ كراوە، ئەگەر ئەمڕۆ حكومەت بڕیار بدات دەستی خۆی لە خەرجییەكان بكێشێتەوە و بە زانكۆكان بڵێت «خۆتان بەڕێوەبەرن» هیچ زانكۆیەك توانای بەرگەگرتنی نییە، تەنانەت بۆ ماوەی پازدە ڕۆژیش.

بەپێی لێكۆڵینەوەكان لە زانكۆی دهۆك، تێچووی هەر قوتابییەك ساڵانە لە نێوان ٣٠٠٠ بۆ ٣٦٠٠ دۆلار لەسەر حكومەت دەكەوێت (كاتێك مووچەی مامۆستا و فەرمانبەر و خەرجییەكان هەژمار دەكرێن). ئەمە بڕە پارەیەكی زەبەلاحە و هاوشانی تێچووی خوێندنە لە زۆرێك لە وڵاتانی پێشكەوتوو. كەواتە سەربەخۆیی دارایی بەو مانایەی كە زانكۆ خۆی مووچە دابین بكات و خەرجی بكێشێت، لەم قۆناغەدا ئەستەمە و جێبەجێ ناكرێت. چارەسەر ئەوەیە كە قۆناغێكی گواستنەوە (Transitional Phase) دروست بكرێت، نەك بازدانێكی كوێرانە بەرەو نەزانراو.

 

تەوەرەی دووەم: دادپەروەری لە خەرجی و بەرپرسیارێتیی قوتابی

یەكێك لە خاڵە هەرە هەستیارەكان بریتییە لە چۆنیەتیی مامەڵەكردن لەگەڵ تێچووی خوێندن. كاتێك زانكۆیەك بە بڕیارێك دە هەزار قوتابی وەردەگرێت، ئەگەری هەیە تێچووی هەر قوتابییەك هەڵبكشێت بۆ ٦٠٠٠ تا ٧٠٠٠ دۆلار بە هۆی دابەزینی كواڵێتی و زیادبوونی بارگرانی. لێرەدا پێشنیارێكی بوێرانە دێتە ئاراوە، گۆڕینی كەلتووری «خوێندنی بێبەرانبەر و بێ بەرپرسیارێتی» بۆ كەلتووری «وەبەرهێنان لە خوێندندا».

پێشنیارەكە ئەوەیە كە دەبێت بوودجەی زانكۆكان بەپێی ژمارە و پێداویستیی قوتابیان بێت، بەڵام لە هەمان كاتدا قوتابییش دەبێت بەشێك بێت لەم هاوكێشەیە. سیستمی «قەرزی خوێندن» مۆدێلێكی جیهانیی سەركەوتووە، قوتابی ساڵانە چەكی بانكی پێشكەش دەكات وەك قەرزێك لەسەری، كاتێك خوێندنی تەواو كرد و دامەزرا، حكومەت بەشێك لە مووچەكەی دەبڕێت بۆ دانەوەی قەرزەكە، ئەگەریش دانەمەزرا ئەوا حكومەت ئەو قەرزە لە ئەستۆ دەگرێت. ئەم سیستمە دوو ئامانج دەپێكێت: یەكەم، بارگرانی لەسەر حكومەت كەم دەكاتەوە. دووەم، وا دەكات قوتابی هەست بە بەرپرسیارێتی بكات، چونكە دەزانێت ئەم خوێندنە پارەی تێدەچێت و دەبێت بە باشترین شێوە سوودی لێ وەربگرێت، نەك تەنیا بۆ بەسەربردنی كات بێتە زانكۆ.

 

تەوەرەی سێیەم: پلاندانانی ستراتیژی و بازاڕی كار

كێشەیەكی دیكەی سیستمی ئێمە نەبوونی پلانی درێژخایەنە. حكومەت و وەزارەتی خوێندنی باڵا نابێت خۆیان بە وردەكاریی بچووكەوە سەرقاڵ بكەن، بەڵكو دەبێت دیدگەی پێنج بۆ دە ساڵی داهاتوویان هەبێت. پرسیارە گەورەكە ئەوەیە: ئایا بۆ پێنج ساڵی داهاتوو چەند كادری ناوەندیمان دەوێت؟ بۆچی دەبێت زۆربەی فشارەكان تەنیا لەسەر كۆلێژە پزیشكییەكان بێت؟ ئەم ئاراستەكردنە هەڵەیە وای كردووە هاوسەنگیی بازاڕی كار تێك بچێت. بازاڕی كار پێویستی بە پسپۆڕی جۆراوجۆر هەیە، ناكرێت هەموو كۆمەڵگە ببێتە پزیشك. دوای چەند ساڵێكی دیكە دەركەوتەكانی ئەم هەڵەیە بە ڕوونی دەردەكەون كاتێك سوپایەك لە دەرچووانی بەشە پزیشكییەكان بێكار دەمێننەوە و كەرتەكانی دیكەش بۆشاییان تێ دەكەوێت. بۆیە پێویستە پلانی وەرگرتن بەپێی پێداویستیی بازاڕ بێت، نەك خواستی سۆزداریی كۆمەڵگە.

 

تەوەرەی چوارەم: كواڵیتی، متمانەبەخشین و بۆڵۆنا پرۆسێس

دامەزراندنی دەزگای متمانەبەخشین لە زانكۆی دهۆك هەنگاوێكی زێڕینە. جیاوازی زۆرە لەنێوان متمانەبەخشینی ناوخۆیی و جیهانی (Accreditation)، كاتێك دامەزراوەیەكی نێودەوڵەتی چاودێریت دەكات، ئەوە دەبێتە پێوەرێكی ڕاستەقینە بۆ مانەوە، یان نەمان. زۆریی ژمارەی زانكۆكان كێشە نییە، ئەگەر هەموویان بچنە ژێر باری پێوەرە جیهانییەكانەوە، ئەوەی كواڵێتی نییە خۆی لە خۆیدا دەپووكێتەوە.

سەبارەت بە پرۆسەی بۆڵۆنیاش، دەبێت تێگەیشتنمان بۆ زاراوەكان ڕاست بكەینەوە. بۆڵۆنا «پرۆسە»یە (Process) نەك «سیستەم» (System)، ئەمە پرۆسەیەكی زیندووە، گۆڕانكاری وەردەگرێت و بەپێی كات و شوێن خۆی دەگونجێنێت، بەداخەوە هێشتا وەك چوارچێوەیەكی وشك مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت. تێگەیشتن لە جەوهەری بۆڵۆنا وەك پرۆسەیەكی داینامیكی، یارمەتیدەر دەبێت بۆ چارەسەركردنی زۆرێك لە گرفتە كارگێڕی و زانستییەكان.

 

تەوەرەی پێنجەم: شوناسی مامۆستای زانكۆ و توێژینەوەی زانستی

یەكێك لە قووڵترین كێشەكان شوناسی «مامۆستای زانكۆ»یە، ئایا هەر كەسێك لە زانكۆ وانەی گوتەوە، مامۆستای زانكۆیە؟ لە ڕاستیدا، جیاوازییەكی گەورە هەیە لە نێوان «مامۆستا لە زانكۆ» و «مامۆستای زانكۆ». بەداخەوە، ڕەنگە تەنیا ٢٠٪ی ستافی ئێمە بەپێی پێوەرە ئەكادیمییەكان مامۆستای زانكۆ بن، ئەوانی دی تەنیا مامۆستان و لە زانكۆ دەوام دەكەن. مامۆستای زانكۆ ئەركی تەنیا وانەگوتنەوە نییە، بەڵكو توێژینەوە، داهێنان و پێشخستنی زانستە.

لەم چوارچێوەیەدا، باسی توێژینەوە و پێوەرەكانی وەك (Impact Factor) و (Citation) دێتە پێشەوە. دەبێت زۆر بە وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ ئەم ژمارانەدا بكەین. ئەم پێوەرانە زیاتر چەندێتین (Quantitative) نەك جۆرێتی (Qualitative)، بۆ نموونە، زۆریی ژمارەی سایتیشن (Citation) مەرج نییە بەڵگەی باشی توێژینەوە بێت، هەندێك جار توێژینەوەیەك چونكە هەڵەیە، یان مشتومڕی لەسەرە، زۆرترین ئاماژەی پێ دەكرێت (Negative Citation). بۆیە نابێت لە ناوەندی ئەكادیمیدا تەنیا خەریكی بەرزكردنەوەی ژمارەكان بین و ناوەڕۆك و كاریگەرییە زانستییەكە پشتگوێ بخەین.

 

تەوەرەی شەشەم: بەبازاڕكردنی زانست (Marketing)

دواجار، زانكۆكانی ئێمە كێشەی «بەبازاڕكردن» (Marketing)ـیان هەیە. زانكۆی دهۆك نزیكەی ٩٦٨ توێژینەوەی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ئەنجام داوە، هەروەها داهێنانی گەورە لەلایەن مامۆستایانەوە دەكرێت، بەڵام كێ پێی دەزانێت؟ گونجاو نییە مامۆستای زانكۆ خۆی بچێتە سەر شاشە و بڵێت «تكایە سەیری داهێنانەكەم بكەن». ئەمە ئەركی دامەزراوەكەیە.

پێویستە میكانیزمێكی بەهێزی بەبازاڕكردن هەبێت وەك (KII) یان دامەزراوەی هاوشێوە كە ئەركی ناساندنی بەرهەمە زانستییەكانی مامۆستایان بێت بە كۆمەڵگە و بازاڕی كار. شاردنەوەی داهێنانەكان لەناو كتێبخانە و كۆمپیوتەرەكاندا، گەورەترین زیانە كە لە سامانی مەعریفیی وڵات دەدرێت، دەبێت زانست بكرێتە كاڵایەكی بەنرخ و بە جیهان و بازاڕی ناوخۆ بناسێندرێت.

 

دەرەنجام:

لە كۆتاییدا چاكسازی لە خوێندنی باڵادا پێویستی بە بوێری، ڕاشكاوی و گۆڕینی كەلتووری بیركردنەوە هەیە. لە جیاتی ئەوەی ڕاستەوخۆ باس لە سەربەخۆیی تەواوەتی دارایی بكەین، با سەرەتا قۆناغێكی گواستنەوە ڕابگەیەنین كە تێیدا بنەماكانی دادپەروەری، بەرپرسیارێتیی دارایی و كوالێتیی ڕاستەقینە جێگیر بكەین، با واز لە ژمارەسازیی بێ ناوەڕۆك بهێنین و بەرەو جۆرێتیی زانست هەنگاو بنێین. ئەگەر بتوانین ئەم پێشنیارانە بكەینە نەخشەی كار، ئەوا دەتوانین لە میوانێكی بێدەسەڵاتەوە، ببینە خاوەن ماڵێكی بەهێز لە بەڕێوەبردنی ئالنگارییەكانی داهاتوودا.