پ.د.لەزگین عەبدی جەمیل، یەكێكە لە دامەزرێنەرانی زانكۆی زاخۆ و ماوەیەكیش سەرۆكی زانكۆی زاخۆ بووە. یەكێكە لە زانا كوردەكان كە پسپۆڕ و تایبەتمەندی لە «كیمیایی شیكاری و كیمایی فیزیاوی» هەیە. ئەزموونی زیاتر لە 45 ساڵی لە هەموو بوارەكانی زانكۆدا هەیە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (خوێندنی باڵا و توانا زانستییەكانی نەتەوە)، زۆر بە قووڵی باسی لە گرنگیی پرۆسەی پەروەردە كرد، وەك قۆناغێك بۆ ئامادەكردنی قوتابیان بۆ قۆناغی زانكۆ و پاشانیش پەڕینەوە بۆ ماستەر و دكتۆرا و بەم جۆرەش دید و بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

لە دونیای مۆدێرن و قۆناغەكانی پێشكەوتنی شارستانییەتدا، زانكۆ تەنیا بینایەك، یان شوێنێك نییە بۆ وەرگرتنی وانە، بەڵكو مەڵبەندێكی ئەكادیمی، زانستی و ڕۆشنبیریی باڵایە كە ڕۆڵی شادەماری كۆمەڵگە دەگێڕێت. زانكۆ ئەو پانتاییە پیرۆزەیە كە تێیدا عەقڵییەت و كەسایەتیی گەنجان فۆرمێكی نوێ وەردەگرێت و ئاراستەی گەشەسەندنی وڵات دیاری دەكات. كاتێك باس لە ڕۆڵی زانكۆ دەكەین، ئێمە باس لە قۆناغێكی چارەنووسساز دەكەین لە ژیانی مرۆڤدا، قۆناغی گواستنەوە لە نەوجەوانییەوە بۆ پێگەیشتنی تەواو و لە وەرگرتنی زانیارییەوە بۆ بەرهەمهێنانی مەعریفە، و لە ژینگەیەكی سنووردارەوە بۆ تێكەڵبوون بە دونیایەكی فرەكەلتوور و ئەكادیمی. ئەم قۆناغە بۆ كچان و كوڕانی ئێمە، دەرفەتێكی زێڕینە بۆ بنیادنانی كەسایەتییەكی بەهێز، چەكدار بە پسپۆڕیی ورد و دیدگایەكی فراوان بۆ ژیان، بەڵام پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە: ئایا زانكۆكانی ئێمە ئەمڕۆ تا چەند توانیویانە ئەو ڕۆڵە میحوەرییە ببینن؟ ئایا ئەو ئالنگارییانە چین كە ڕێگرن لەبەردەم گەیشتن بە ئاستی زانكۆیەكی جیهانیی پێشكەوتوو؟

ناتوانین باس لە زانكۆ بكەین بەبێ ئەوەی ئاوڕێكی جددی و ڕەخنەگرانە لە سیستمی پەروەردە و فێركردن بدەینەوە، چونكە زانكۆ ئەڵقەی كۆتایی نییە، بەڵكو تەواوكەری زنجیرەیەكە كە لە باخچەی ساوایان و قوتابخانە سەرەتاییەكانەوە دەست پێدەكات. یەكێك لە گەورەترین ئالنگارییەكان كە ڕووبەڕووی خوێندنی باڵا دەبێتەوە، بریتییە لەو بەرهەمەی كە لە قوتابخانەكانەوە پێی دەگات. گەنجێك كە لە تەمەنی ٢٠ ساڵیدا دێتە زانكۆ، هەڵگری كۆمەڵێك بەها، كەلتوور و ئاستێكی دیاریكراوی مەعریفییە كە لە قۆناغەكانی پێشتردا وەریگرتووە، لێرەوە كێشەكە دەردەكەوێت، پێشكەوتنی هەر وڵاتێك ڕاستەوخۆ گرێ دراوە بە سیستمە پەروەردەییەكەیەوە، پەروەردەی پێشكەوتوو واتە وڵاتێكی پێشكەوتوو، بەپێچەوانەشەوە ڕاستە.

بەداخەوە، واقیعی پەروەردەیی ئێمە لە ئاستێكی شایستەدا نییە، ئەگەرچی چەند قوتابخانەیەكی نموونەییمان هەیە، بەڵام ئامار و دەرەنجامەكان پێمان دەڵێن كە نزیكەی ٩٠٪ی قوتابخانەكانمان لە دۆخێكی نەخوازراودان، سیستمی دوو دەوامی و سێ دەوامی، ژینگەیەك كە هیچ سەرنجڕاكێشییەك بۆ منداڵ دروست ناكات، وای كردووە، پرۆسەی فێركردن ڕۆحی خۆشەویستی و حەزی تێدا نەبێت. فێربوون پرۆسەیەكە دەبێت لە «حەز»ـەوە سەرچاوە بگرێت، كاتێك منداڵ حەزی لە قوتابخانە و ژینگەی خوێندن نەبوو، ئەو پرۆسەیە دەبێتە بارێكی قورس و بێ ڕۆح. مامۆستا لە دەوامێكی سێ كاتژمێریدا ناتوانێت مافی تەواو بە گەیاندنی زانست و پەروەردەكردنی قوتابی بدات، ئەمەش بۆشاییەكی گەورەی دروست كردووە.

ئەم كەموكورتییە لە قۆناغی پەروەردەدا، كاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر زانكۆ داناوە، بەپێی ئەزموونی زیاتر لە ٤٥ ساڵم لە بواری ئەكادیمی و توێژینەوە و سەرپەرشتیكردنی قوتابیانی ماستەر و دكتۆرا، دەتوانم بە ڕاشكاوی بڵێم كە نزیكەی ٨٥٪ی ئەو قوتابیانەی دێنە زانكۆ، ئامانجی سەرەكییان تەنیا بەدەستهێنانی بڕوانامەیە، نەك فێربوون و وەرگرتنی زانست، ئەمەش كارەساتێكی مەعریفییە. كاتێك پاڵنەری خوێندن دەبێتە تەنیا پەڕەیەك بۆ دامەزراندن، یان پێگەی كۆمەڵایەتی بەبێ ناوەڕۆكی زانستی، زانكۆ ڕۆڵی خۆی لەدەست دەدات، تەنیا نزیكەی ١٥٪ی قوتابیان دەبینرێن كە بەدوای زانستدا دەگەڕێن، پرسیار دەكەن، بەدواداچوون دەكەن و خەمی داهاتووی خۆیان و وڵاتەكەیانە، ئەم ڕێژەیە ئەگەرچی كەمە، بەڵام مایەی ئومێدە و نیشانەی ئەوەیە كە هێشتا وزەی زیندوو لە ناو گەنجەكانماندا هەیە.

یەكێك لە گرنگترین تایبەتمەندییەكانی زانكۆ لە جیهاندا، بریتییە لە چەمكی «مەڵتی كەڵچەر»، یان فرەكەلتووری، زانكۆ دەبێت ئەو شوێنە بێت كە تێیدا خەڵكی لە شار، ناوچە و تەنانەت وڵاتی جیاوازەوە تێیدا كۆ ببنەوە، ئەم تێكەڵبوونە ڕۆشنبیرییە جیاوازە، ئاسۆی بیری گەنج فراوان دەكات، فێری قبووڵكردنی جیاوازییەكانی دەكات و ئەزموونێكی دەوڵەمەندی پێ دەبەخشێت، بەڵام ئەوەی ئەمڕۆ دەبینرێت، دیاردەی «لۆكاڵبوون»، یان بەناوچەییبوونی زانكۆكانە. لە هەر شار و شارۆچكەیەك چەندین زانكۆ كراونەتەوە، ئەمەش وای كردووە كە زانكۆكان خەسڵەتی جیهانیبوونی خۆیان لەدەست بدەن و ببنە خوێندنگەیەكی گەورەی ناوچەیی.

لە پێوەرەكانی ڕیزبەندیی زانكۆكانی جیهان (Ranking)، بابەتی بەنێودەوڵەتیبوون (Internationalization) خاڵێكی هەرە گرنگە، واتە ڕێژەی مامۆستا و قوتابیی بیانی و تێكەڵبوونی كەلتووری. جاران زانكۆكان كاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر شارەكان هەبوو، چونكە هەڵگری سەقافەتی جیاواز بوون، بەڵام ئەمڕۆ ئەم ڕۆڵە كاڵ بووەتەوە. بۆ ئەوەی زانكۆ ببێتە بزوێنەری گۆڕانكاری، دەبێت لە بازنەی داخراوی ناوچەیی دەربچێت و ببێتە سەكۆیەك بۆ ئاڵوگۆڕی شارستانیەتەكان.

خاڵێكی دیكە كە دەمەوێت وەك ئەكادیمیستێك و كەسێك كە هەموو پلە ئیدارییەكانی زانكۆم بڕیوە (لە بڕیاردەری بەشەوە تا سەرۆكی زانكۆ) جەختی لەسەر بكەمەوە، مەسەلەی سەربەخۆیی ئیداری و دارایییە. یەكێك لە گەورەترین ئاستەنگەكانی بەردەم زانكۆكانی هەرێم، عێراق و زۆربەی وڵاتانی جیهانی سێیەم، نەبوونی سەربەخۆیی داراییە، زانكۆ كاتێك سەربەخۆ نەبوو لە بڕیار و لە داهاتدا، ناتوانێت پلانی ستراتیژی بۆ گەشەپێدان (Development) دابنێت.

پێشكەوتنی زانستی پێویستی بە ژێرخان هەیە، پێویستی بە تاقیگەی پێشكەوتوو، ئامێری مۆدێرن و دەرفەتی توێژینەوە هەیە. ماوەی نزیكەی ١١ ساڵە زانكۆكانی هەرێم بەدەست نەبوونی بوودجەوە دەناڵێنن، نەك تەنیا بوودجەیان بۆ تەرخان ناكرێت، بەڵكو ئەو داهاتە كەمەش كە هەیانە لێیان دەسەنرێتەوە و ناگەڕێتەوە بۆ خزمەتی زانكۆكە، ئەمە وای كردووە زانكۆكان نەتوانن بچووكترین پێداویستی بۆ بەشە زانستییەكان دابین بكەن. چۆن دەتوانین باسی پێشكەوتنی زانستی پزیشكی، یان ئەندازیاری بكەین، كاتێك تاقیگەكان (لابۆر) بێ كەرەستەن؟ چۆن مامۆستا و قوتابی دەتوانن توێژینەوەی ئاست بەرز بكەن كاتێك بوودجەیەك بۆ سەفەری زانستی و بەشداریكردن لە كۆنفڕانسە جیهانییەكاندا نییە؟

ئەگەر تەماشای وڵاتە پێشكەوتووەكانی وەك ئەمریكا، بەریتانیا، یان فەڕەنسا بكەین، دەبینین خوێندن تێچووی هەیە و پارەیەكی زۆر لە توێژینەوەدا خەرج دەكرێت، لە وڵاتێكی وەك بەریتانیا، خوێندن بێ بەرانبەر نییە و ساڵانە بڕە پارەیەكی زۆر (١٠ بۆ ٢٠ هەزار پاوەند) تێچوویەتی، لە بەرانبەردا زانكۆكان خزمەتگوزاریی ئاست بەرز پێشكەش دەكەن. لە ئەمریكا، سەرەڕای سیستمە سەرمایەدارییەكەی، سكۆلارشیپ و هاوكاری هەیە، بەڵام زانكۆكان دەوڵەمەندن و خاوەن ئیمكانیاتی گەورەن. لێرە ئێمە دەمانەوێت خوێندن بێ بەرانبەر بێت «كە شتێكی باشە بۆ دادپەروەریی كۆمەڵایەتی»، بەڵام لە هەمان كاتدا دەوڵەت پشتیوانیی دارایی زانكۆكان ناكات، ئەم هاوكێشەیە بووەتە هۆی لاوازبوونی كوالێتیی خوێندن و پەككەوتنی پرۆسەی توێژینەوە.

سەرەڕای هەموو ئەم وێنە تاریك و ئالنگارییانە، نابێت بێهیوا بین. كاتێك سەیری بەرهەمی زانكۆكانی هەرێم و عێراق دەكەین، هێشتا جێگەی شانازین، ئێمە پزیشك، ئەندازیار، مامۆستا و پسپۆڕی زۆر زیرەك و لێهاتوومان هەیە، كە دەرچووی ئەم زانكۆیانەن و لە كەرتی گشتی و تایبەتدا خزمەت دەكەن، ئەمە دەری دەخات كە «كەرەستەی مرۆیی» ئێمە، واتە گەنجەكانمان، خاوەنی توانایەكی بەرزن. كێشەكە لە تاكەكاندا نییە، بەڵكو لەو ژینگە و دەرفەتەیە كە بۆیان دەڕەخسێندرێت. ئەو ١٥٪ـەی كە بە دوای زانستدا دەگەڕێن، تەنانەت بەشێك لەوانی دیكەش، ئەگەر بخرێنە بەر سیستەمێكی پەروەردەیی و ئەكادیمیی تەندروست، دەتوانن موعجیزە بخولقێنن.

بۆ ئەوەی زانكۆ بتوانێت بە ڕاستی ڕۆڵی خۆی لە گەشەكردنی وڵات و گۆڕانكاریی كۆمەڵایەتیدا ببینێت، دەبێت گۆڕانكارییەكی ڕیشەیی ئەنجام بدەین. ئەم گۆڕانكارییە دەبێت لە بنچینەوە دەست پێبكات:

1- دەبێت ژینگەی قوتابخانەكان بكرێتە ژینگەیەكی سەرنجڕاكێش و خۆشەویست بۆ منداڵان، كەمكردنەوەی جەنجاڵی و نەهێشتنی فرەدەوامی و فێركردنی منداڵ لەسەر بنەمای بیركردنەوە، نەك لەبەركردن.

2- پێویستە دەسەڵات بدەینە زانكۆكان كە خۆیان بەڕێوە ببەن و سەرچاوەی داهاتیان بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان بەكار بهێننەوە.

3- دەبێت كار لەسەر ئەوە بكرێت زانكۆكانمان لە قاڵبی ناوچەیی دەربچن و پەیوەندیی زانستی لەگەڵ دونیای دەرەوە دروست بكەن، بۆ ئەوەی ڕۆشنبیریی جیاواز بێتە ناو كەمپەسەكانمان.

4- زانست بەبێ پارە و كەرەستە پێش ناكەوێت، دابینكردنی بوودجەی تایبەت بۆ تاقیگە و توێژینەوە مەرجی مانەوەی زانكۆیە وەك ناوەندێكی زانستی.

لە كۆتاییدا، گەنجانی ئێمە شایستەی باشترینن، ئەوان وزەی شاراوەی ئەم نیشتمانەن و ئەركی ئێمەیە وەك ئەكادیمیست و وەك بڕیاربەدەستان، ئەو ڕێگەیەیان بۆ تەخت بكەین، تا بتوانن نیشتمانێك بنیاد بنێن، كە لەسەر بنەمای زانست و مەعریفە بوەستێت، نەك تەنیا بڕوانامە. زانكۆ دەتوانێت ببێتە داینەمۆی گۆڕانكاری، بە مەرجێك كەرەستەكانی ئەو گۆڕانكارییەی بۆ دابین بكرێت.