پڕۆفیسۆر نیوفیتۆس لویزیدەس تایبەتمەند لە ناكۆكییە نێودەوڵەتییەكان بۆ گوڵان: دەكرێت فیدڕاڵیزم وەك ئامرازێك بۆ بنیادنانی ئاشتی بگیرێتەبەر
نیوفیتۆس لویزیدەس، پڕۆفیسۆری شرۆڤەكردنی ناكۆكیی نێودەوڵەتییە لە زانكۆی وارویك. لە توێژینەوەكانیدا جەخت دەكاتەوە لەسەر هاووڵاتییان و بنیادنانی دامەزراوە سیاسییەكان لەو كۆمەڵگەیانەی بە دەست توندوتیژییەوە دەناڵێنن. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵ تاوتوێ كرد، كە پتر پەیوەست بوون بە گرتنەبەری فیدڕاڵیزم و دابەشكردنی دەسەڵات لە كۆمەڵگەكانی دوای شەڕ و ناكۆكی و چەند پرس و بابەتێكی پەیوەندیدار.
* سەرەتا دەمانەوێت لە توێژینەوەكانتانەوە دەست پێبكەین، كە تێیدا تیشك دەخەنە سەر ئەگەری گرتنەبەری فیدڕاڵیزم و دابەشكردنی دەسەڵات لە كۆمەڵگەكانی دوای شەڕ و ناكۆكیدا. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا دەكرێت فیدڕاڵیزم ببێتە ئامرازێك بۆ بنیادنانی ئاشتی، یان با بڵێین ئێوە چۆن كارایی فیدڕاڵیزم لە بەدیهێنانی ئاشتییەوە هەڵدەسەنگێنن؟
- من لە توێژینەوەكانمدا جەخت دەكەمەوە لەسەر شرۆڤەكاریی بەراوردكاری، ئەویش بە تێڕوانین لە دەوڵەتە جیاوازەكان و لە سیستمە فیدڕاڵییەكانیان و ڕێكارەكانی دابەشكردنی دەسەڵات بە شێوەیەكی گشتی، هەموو ئەوانەش بە مەبەستی دەستنیشانكردنی ئەوەی كە چ شێوازێك سەركەوتووە. فیدڕاڵییەتەكانی ئەم دواییە بە شێوەیەكی سەرەكی پەیوەستن بە بنیادنانی ئاشتییەوە. لەو دەوڵەتانەدا كە زۆرینە و كەمینە ناتوانن ڕێككەوتن لەسەر سرووشتی دەوڵەتەكە بكەن، ئەوا زۆرینە هەوڵی بنیادنانی دەوڵەتێكی مەركەزی دەدات، ئەو كات كەمینەش ڕایدەگەیەنێت كە نایەوێت لەژێر دەسەڵات و ڕكێفی گرووپێكی دیكەدا بێت و دەیانەوێت دەوڵەتی تایبەت بە خۆیان هەبێت. دەكرێت فیدراڵیزم، وەك بەشێك لە بنیادنانی ئاشتی، لەلایەن هەردوو گرووپەكەی نێو یەك وڵاتەوە لەبەرچاو بگیرێت. هەر ئەمەش وای كردووە لە توێژینەوەكانی ئەم دواییانەماندا باس لەوە بكەین كە زۆنێك هەیە كە ئەگەری هەیە ببێتە پانتایی ڕێككەوتنی نێوان زۆرینە و كەمینە، ئەمەش بوار بەوە دەدات كە دەوڵەت لەسەر ئاستی نێودەڵەتی یەك قەوارە بێت، بەڵام پێكهاتەكان توانادار دەكات بۆ ئەوەی قەوارەی جیاوازیان هەبێت و لەم ڕیێەوە گوزارشت لە خۆیان بكەن، یان بۆ ئەوەی فۆرمێكی چڕی خۆبەڕێوبەرییان هەبێت لە ناوخۆی وڵاتەكە و لە نێو خاكی خۆیاندا، لەوەش گرنگتر، بەشدارییەكی ماناداریان هەبێت لە پەیوەندی بەو بڕیارانەی دەوڵەتە مەركەزییەكە دەریان دەكات.
* ئێوە دەستەواژەیەكتان بەكار هێناوە بە ناو “zones of possible agreement.”، واتە ئەو بوارانەی دەكرێت ڕێككەوتنیان لەبارەوە بكرێت. ئێوە ئەم ئەزموونانەتان داڕشتووە، پرسیارەكە ئەوەیە ئەم شێوازە چ ئالنگارییەك دروست دەكات بۆ شێوازە تەقلیدییەكانی گفتوگۆكانی ئاشتی كە نوخبە ڕۆڵی سەرەكیی هەیە تێیاندا؟
- ئەمە پرسیارێكی زۆر باشە. ئەزموونی هاوبەشی ئێمە و توێژینەوە هاریكارییەكانی ئەم دواییەی ئێمە دەقاودەقا چۆنیەتی ئەنجامدانی ئەم كارە دەخەنەڕوو. لە ڕووی تەقلیدییەوە، دۆخەكە بەو شێوەیە كە كۆمەڵگەیەك دەیەوێت دەوڵەتێكی مەركەزی هەبێت، كۆمەڵگەیەكی دیكە خوازیارە وڵاتەكە ببێتە دوو دەوڵەت. ئێمە دێین و ناو بە ناو ئەو پرسیارە دەكەین، ئایا دەتانەوێت شێوازی فیدڕاڵی بگرنەبەر؟ ئەوەی مایەی سەرسوڕمانی ئێمەیە ئەوەیە كە دەبینین خەڵكی سیستمی فیدڕاڵی قبوڵ دەكەن، ئەمەش یەكەمین ئاماژەی ئەرێنییە، كە دەبیستین ئامادەن فیدڕاڵیزم یان شێوازی دیكەی نامەركەزی بۆ كەمینە و زۆرینە قبووڵ بكەن. و پرسیاری دواتر ئەوە دەبێت كە ئایا هەمان شێواز و ڕێكار قبووڵ دەكەن، واتە فیدڕاڵیزمێك كە ڕەهەندێكی دیاریكراوی هەبێت. لێرەدا ئەم ئەزموونەی ئێمە دەكرێت ببێتە ئامرازێكی زۆر بەسوود، لەبەر ئەوەی ئێمە پێنج بۆ شەش ڕەهەندی سەرەكی فیدڕاڵیزم دەستنیشان دەكەین و دەتوانین بەها بەو ڕەهەندانە و بە بژاردە جیاوازەكان بدەین و ئەوە یەكلا بكەینەوە، كە چ شتێك سەركەوتوو دەبێت و چ شتێك سەركەوتوو نابێت. و دواتر ئێمە ئەم پرسیارە لە ئەندامانی زۆرینە و كەمینە دەكەین. داوایان لێدەكەین كە پرسیارنامەیەك پڕ بكەنەوە، كە شێوازە جیاوازەكانی پرسیار لەخۆ دەگرێت، بۆ نموونە ئەگەر لەبارەی عێراقەوە بێت، ئەوا پرسیارنامەكە سنووری جیاواز و قەوارەی جیاوازی هێز و سیستمی سیاسیی جیاواز و دادوەری جیاواز بۆ یەكلاكردنەوەی بە بنبەستگەیشتنەكان لەخۆ دەگرێت، كەسی وەڵامدەرەوەش یەكێك لەوانە هەڵدەبژێرێت. دواتر دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی كە كامیان پەسەندتر بووە لای هەردوو گروپەكە. ئێمە بەم شێوازە ئەزموونەكەمان ئەنجام دەدەین، ئەمەش شێوازێكی میانگیرییە كە جیاوازە لە شێوازە تەقلیدییەكان كاتێك ڕای گشتی خەڵك وەردەگیرا.
* چ دژبەریەكتان بەدی كردووە لە پەیوەندی بە خواستی خەڵكی و ئەو پلانانەی لەلایەن ناوبژیوانە نێودەوڵەتییەكان، یان سەركردە سیاسییەكانەوە خراوەنەتەڕوو؟
- ئەمە دەقاودەق حاڵەتەكەیە و سوپاس كە ئێوە توێژینەوەكانمان دەخوێننەوە. ڕەنگە ئێوە یەكەم ڕۆژنامەنووس بن كە لەم ڕووەوە ئەم خاڵەتان بە باشی ورووژاندبێت. كە لە كەیسی باكووری ئیرلەندا و قوبرس، هەروەها بۆسنیا، ئێمە ڕاپرسیی هاوشێوە دەكەین، كە دەبینین پاكێجێك هەیە و لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە پێشنیار كراوە و ڕەنگە پشتیوانیی زۆرینەی هەردوو گرووپەكە بەدەست نەهێنێت. دواتر پێشنیارەكە هەموار كرایەوە، كە ئەوەی جێی سەرسوڕمانی ئێمە بوو كە ئەمە هاوشێوەی ئەزموونەكەی ئێمە بوو كە بوار و زۆنی لەخۆ گرتبوو كە ئەگەری ئەوە هەبوو ڕێككەوتنی لەبارەوە بكرێت، لە بارەی وردەكارییەكانی بڕگە و بەندەكانەوە. مەبەستم ئەوەیە بڵێم كە بژاردەگەلێك هەن كە دەكرێت زۆرینەی هەردوو گرووپەكە پشتیوانی بكەن. ئەمەش دەرئەنجامێكی زۆر گرنگە و پێمان دەڵێت بوار و دەرفەتی ئەوە هەیە كە چارەسەرێكی ڕاستەقینە و داهێنانكارانە بەدی بهێنرێت، هەروەها لەبارەی ئەو ئاراستەیەی دەكرێت بگێرێتەبەر. بۆ نموونە، ئێمە زۆرجار بە هەڵە گریمانەی ئەوە دەكەین كە باشترە چارەسەرێكی لۆكاڵی یان ناوچەیی بێتەئاراوە، واتە كاراكتەرە لۆكاڵی و ناوچەییەكان ڕۆڵی تێدا هەبێت. ڕەنگە وەڵامە باشترەكە ئەوە بێت كە ڕەهەندێكی نێودەوڵەتییش هەبێت لە پەیوەندی بە بنیادنانی ئاشتییەوە.
* كەواتە پێتان وایە دەكرێت بیرۆكە ئەكادیمییەكانی پەیوەست بە بنیادنانی ئاشتی و گفتوكۆكردنەوە لە واقیعدا پیادە بكرێن؟
- نەك هەر تەنیا ئەوە، بەڵكو من پێم وایە ئەم بیرۆكانە گرنگییەكی بنەڕەتییان هەیە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەكرێت بژاردەی بەرچاوتر بگرینەبەر. بەم دواییە تیمی ئێمە بەرنامەیەكی سۆفتوێرییان بەكار هێنا كە گفتوگۆكارەكان دەتوانن بچنە ئۆنڵاین، كە دەكرێت لەو ڕێگەیەوە بەرنامەیەكی ئاشتی بۆ خۆیان دابڕێژن. ئێمە لەم ڕووەوە ئامرازێكی گرنگمان داڕشتووە كە هاوكار دەبێت لەوەی لە نیگەرانی و خواستەكانی خەڵك تێبگەین، هەروەها لە خەم و دڵەڕاوكێی كۆمەڵگەكەش تێبگەین. بۆ نموونە، دەتوانین لەو كەسانە تێبگەین كە هەست دەكەن قوربانین، لەوەش تێبگەین كە ئایا خەڵكی ئاوارە و دەربەدەر چ هەستێكیان هەیە، ئەویش بە بەراورد بە هەستی باقی كۆمەڵگەكە. دەكرێت سامپڵەكە لەسەر بنەمای ئیتنی، چین، یان تەمەن و باری قوربانیبوون دابەش بكەین، ئەویش لە پێناو ئەوەی تێگەیشتنێكی باشترمان بۆ دروست بێت لەبارەی ئەوەی چۆن چارەسەری ئاشتی كاریگەری دەبێت لەسەر ئەو كەسانەی كە زۆرترین ئێش و ئازاریان چەشتووە.
* ئێوە پەرەتان داوە بە پڕۆگرامێكی ڕاهێنانی تایبەت بە ناوبژیوانی و گفتوگۆكردنەوە، ئایا ئەو كەلێنانەی كارامەیی چین كە دیپلۆماتكارە بەئەزموونەكان بەدەستیانەوە دەناڵێنن؟
- ئێمە دەستپێشخەرییەكمان هەیە بە ناوی «Café Diplomatico» كە ئامانج لێی بنیادنانی كارامەییە لەبارەی هەمان ئەو چەمكەوە كە پێشتر گفتوگۆمان لەبارەوە كرد، ئەو زۆنانەی كە دەكرێت ڕێككەوتنیان لەبارەوە بكرێت. كەواتە یەكەم پرسیار كە دەكرێت هەر كەسێك بیكات لە میانەی گفتوگۆكاندا، ئەوەیە ئایا ئەم زۆنە بوونی هەیە؟ ئایا ئەم زۆنە ڕوونە؟ یان شاردراوەیە؟ ئایا پەیوەستە بە ڕابردووەوە، یان بە ئایندەوە؟ ئایا دەبێتە هۆی ئەوەی پرس و بابەتی دیكە بهێنرێنە سەر مێزی گفتوگۆ؟ كەواتە ئەمانە پێنج بۆ شەش سیناریۆن كە دەكرێت خەڵكی لە میانەی ژیانی خۆیاندا ڕووبەڕوویان ببنەوە. ئەوەی ئێمە لە مەشق و ڕاهێنانەكەدا ئەنجامی دەدەین، ئەوەیە كە ژیانی كەسێكی دیپلۆماتكار، یان چالاكانی مەدەنی و لەم دواییە چالاكێكی بواری ژینگە و باس لە سیناریۆكان دەكەین لەو ڕۆژەی ڕاهێناندا. لێرەدا بیهێننە بەرچاوتان كە كە سەرجەم ئەو ئالنگارییە سەرەكییانەی گفتوگۆ كە ڕووبەڕووی بوونەتەوە لە ژیانتدا لە یەك ڕۆژدا چڕ بكرێتەوە لەگەڵ تێكڕای ئەو ئالنگارییانەی كە پێویستە چارەسەریان بكەین و یەكلایان بكەینەوە. خۆ ئەگەر بێتوو چارەسەریان بكەیت، ئەوا دەچیتە قۆناغی دواتر. لەم خاڵەوە با بڵێین تۆ دەبیتە دیپلۆماتكار و تاقیكردنەوەی پەیوەست بە خزمەتكردن لە بواری سیاسەتی دەرەوە تێدەپەڕێنیت، بۆ نموونە بۆ ئەوەی ببیتە سكرتێری گشتیی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان. هەموو ئەم ئالنگارییانە پەند و وانەیەكیان لێ بەدەست دەهێنرێت، كە دەكرێت بە هۆیانەوە هاوكار بین بۆ ئەوەی لە ئایندەدا گفتوگۆیەكی باشتر ئەنجام بدەین و ببینە گوێگرێكی باشتر و لە وردەكارییەكان بڕوانین و ستراتیژییەتێكی سەركەوتووانە دابڕێژین و جەخت لەسەر پرس و بابەتەكان بكەینەوە، نەك تاكەكەسەكان، لە هەمان كاتدا بیر لە بژاردە بەدیلەكان بكەینەوە بۆ ئەوەی لە ڕێیانەوە بارودۆخەكە باشتر بكەین. ئەمەش توخمێكی سەرەكییە كە كەسێك فێری دەبێت لە ڕێی بەشداریكردن لە كۆرسی ڕاهێنانی پەیوەست بە گفتوگۆ لە زانكۆی وارویك، یان دامەزراوەیەكی دیكەی هاوبەش.
