ماجا ساهیدزیج، پڕۆفیسۆری یاسای دەستوورییە لە زانكۆی ئۆترێخت و توێژەرە لە سەنتەری مۆنتین بۆ سەروەیی یاسا و ئیدارەدانی دادپەروەری لە هەمان زانكۆ، لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە چەند پرسێك دەدات، وەك بەها و پرەنسیپە دەستوورییەكان، سەروەریی یاسا، تاكڕەوی و مەترسییەكانی دژ بە دیموكراسی كە لە تەكنەلۆژیاوە سەرچاوە دەگرن، چارەسەرە بەدیلەكانی ناكۆكی و تەنگژەكان و ئاڵوگۆڕی هێز. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا كە تەوەرەكانی پەیوەست بوون بە پرسی شەرعییەت و سەقامگیری و تۆكمەیی و لاوازیی سیستمە دەستوورییە هاوچەرخەكان.

 

 

* لە توێژینەوەكانتاندا بایەخ بە پرسی شەرعییەت و سەقامگیری دەدەن. ئایا پێتان وایە ئەم چەمكانە هاوكارمان بن بۆ تێگەیشتن لە بەهێزی و لاوازیی سیستمە دەستوورییە هاوچەرخەكان؟

- لە ڕاستیدا لە نێو فاكتەرەكانی دیكەدا، دەتوانین بڵێین پرسی شەرعییەت و سەقامگیری، گۆشە نیگایەكی دەوڵەمەندمان بۆ دەستەبەر دەكات بۆ تێڕوانین و تێگەیشتن لەوەی بۆچی هەندێ لە سیستمە دەستوورییە هاوچەرخەكان نەرمی نواندنیان هەیە و، هەندێكیشیان لەرزۆك و لاوازن. ئەوەی پەیوەست بێت بە شەرعییەتەوە، ئەوا ناكرێت لە تاكە گۆشەیەكەوە و لە چوارچێوەیەكی جێگیرەوە لەم پرسە بڕوانرێت، تەنیا ئەو كاتە نەبێت كە بەو شێوەیە لە بیرۆكەی دیزاینی دەستووری تێبگەین، كە تەنیا قاڵبێكی پێشوەخت ئامادە كرابێت و تێكڕای جیاوازییەكانیش بخزێنرێنە ژێر ڕكێفی ئەم قاڵبەوە و دواتر ئەمە ناو بنێیت فیدراڵیزم. لەبری ئەوە پێویستە شوناسە جیاواز و جۆراجۆرەكان لەبەرچاو بگرین، ئەمەش پاڵپشت بكرێت بە پەرەپێدانی ئابووری و ڕەچاوكردنی هەلومەرجی مێژوویی و لە ئارادابوونی بزووتنەوە جیاخوازەكان، هاوسەنگییەكیش بەدی بهێنرێت لە نێوان قەوارە نەتەوەییە لاوەكییەكان و شەرعییەتی شاقووڵی لەلایەك و هاووڵاتییان و حكومەت لەلایەكی دیكەوە. ئەمەش پێویستی بە چەند هەلومەرجێك دەبێت، بۆ نموونە، نابێت نوێنەرایەتی و بەشداریكردن تەنیا لەسەر ئاستی مەركەزی ڕەنگ بداتەوە، بەڵكو دەبێت تێكڕای ئاستە جیاوازەكانی حكومەت بگرێتەوە. ئەوەی لەم ڕووەوە گرنگە ئەوەیە كە شەرعییەت تەنیا پەیوەست نییە بەوەی دەسەڵاتی مەركەزی ڕێی پێ دەدات، بەڵكو پتر بەندە بە بوونی چەند ناوەندێكی هێز و بە پرۆسەیەكی گشتگیرەوە، ئەمەش تەنیا لە بەشداریكردنی هاووڵاتییانەوە سەرچاوە ناگرێت، بەڵكو لە هەمان كاتدا پەیوەستە بە ددانپێدانانی دوولایەنەی نێوان قەوارە نەتەوەییە لاوەكییەكانیشەوە. عێراق لەم ڕووەوە نموونەیەكی بەرچاو و ڕوونكەرەوەیە، سیستمە دەستوورییەكەی عێراق لە دوای ساڵی 2005 بە چەشنێكە كە هەرێمی كوردستان ئۆتۆنۆمییەكی بەرچاوی هەیە و پارێزگاكانی دیكەش بواریان پێ دراوە پێگەیەكی هاوشێوەیان هەبێت. مروونەتی سیستمە دەستوورییەكەی عێراق بەندە بەوەی ئایا ئەو شەرعییەتەی هەیە، وەك چەمكێكی گشتگیر لێی دەڕوانرێت، ئەمەش تەنیا گرێدراو نییە بە ڕەزامەندیی بەغداوە، بەڵكو بەندە بە بوونی پرۆسەیەكی ڕەزامەندی و نوێنەرایەتییەكی دوولایەنەوە لەسەر ئاستە جیاوازەكان، كاتێك ئەم جۆرە شەرعییەتە تووشی كێشە دەبێتەوە. بۆ نموونە كاتێك ناكۆكی لەبارەی دابەشكردنی داهاتی نەوت، یان دەسەڵاتی فیدراڵی دروست دەبێت، ئەوا ئەمە لاوازیی سیستمەكە دەخاتە ڕوو. بە هەمان شێوە سەقامگیری لەم سیستمانەدا بەهۆی هەوڵدان بۆ یەكخستن و یەكڕەنگكردن نایەتەدی، چونكە ڕەنگە ئەمە ببێتە هۆی لاوازكردنی تەبایی لەڕێی ورووژاندنی بەرهەڵستیی ئەو قەوارانەی ترسیان لە لەدەستدانی ئۆتۆنۆمیی خۆیان هەیە، كە بە زۆری ئەم ئۆتۆنۆمییەش پەیوەستە بە شوناسی تایبەت و جیاوازییانەوە، ئەمەش بیرخەرەوەی ئەوەیە كە ناكرێت تەنیا چارەسەرێك بۆ سەرجەم هەلومەرجەكان بگیرێتەبەر، لەبری ئەوە دەبێت سەقامگیری وەك پرسێكی پڕ بزاوت لێی بڕوانرێت، كە لە ڕێی هەڵسەنگاندن و چاودێریی بەردەوامەوە دەپارێزرێت. سەقامگیری داینامیكی نەرمی نواندن لەخۆدەگرێت، ئەمەش بەندە بە توانای خۆگونجاندن كە بوار دەدات دامەزراوەكان شوناسە گۆڕدراوەكان و هاوسەنگیی هێز لەخۆ بگرن كە بریتییە لە بنیادنانی متمانە بە ڕێزگرتن لە پۆستی هەر كاراكتەرێك، تەنانەت ئەگەر گۆڕانكارییش بێتە ئاراوە، بە چەشنی متمانە بە ئیدارەدانی دادپەروەرانەی سیستمەكەوە، یان هەماهەنگی كە دەستەبەری هاوكاری و پەیوەندی دەكات لە نێوان ئاستەكانی حكومەتدا. ئەمانە پێكەوە، هاوكار دەبن لەوەی ناكۆكی بگۆڕن بۆ چارەسەرێكی تەوەربەند لەسەر گفتوگۆ و ناسەقامگیری بۆ سەقامگیری دەگۆڕن. كەواتە داینامیكیەتی شەرعەییەت و سەقامگیری هاوكارمان دەبن بۆ تێگەیشتن لەوەی بۆچی سیستمە دەستوورییەكان دەمێننەوە و بەردەوام دەبن، چونكە چەقی سەرنجەكان دەگۆڕن لە هاوسەنگییەكی جێگیرەوە بۆ پرۆسەكانی لەخۆگرتن و خۆگونجاندن و ڕەزامەندیی دوولایەنە. كەواتە نەرمی نواندنی سیستمێكی دەستووری بەند نییە بەوەی چەند بەرهەڵستیی گۆڕانكاری دەكات، بەڵكو پەیوەستە بەوەی چەند دەتوانێت ناكۆكییەكان بگۆڕێت بۆ هاوكاری لە ڕێی ئیدارەدانی بەردەوامی فرەییەوە.

* زۆرێك لە سیستمە دەستوورییەكان كێشەی دابەشكردنی نایەكسانیی دەسەڵاتیان هەیە. ئایا چۆن دەكرێت ئەم پرسە چارەسەر بكرێت؟

- پرسی سەرەكی لەم ڕووەوە ئەوەیە كە مەرج نییە ئەم جۆرە سیستمانە لاواز بن، بەڵكو دەكرێت ئەمە ببێتە خاڵێكی بەهێز ئەگەر لە ڕێی توانای خۆگونجاندن و متمانە و هەماهەنگییەوە ئیدارە بدرێن. لە ڕاستیدا ئەم جۆرە سیستمانە بە چەشنی ئەوەی لە وڵاتانی بەلجیكا، بۆسنیا و هێرزەگۆڤین، ئەندەنوسیا، عێراق، مالیزیا، ئیسپانیا، بەریتانیا و چەندین وڵاتی دیكە، لە بنەڕەتدا سیستمێكی ئاڵۆزن، كە جیاوازییەكانی پەیوست بە شوناسەوە تێكهەڵكێشی دەستوور كراون. ئالنگارییەكە ئەوەیە كە سیستمەكە بە چەشنێك بەردەوام بێت، كە نەرمی نواندنی هەبێت، ئەویش بەوەی بەردەوام هەڵسەنگاندن بۆ پێگە و بۆ پرسی دابەشكردنی دەسەڵات و ڕێكارە داراییەكان بكرێت، بۆ ئەوەی ئەمانە ڕەنگدانەوەی هەلومەرجە گۆڕدراوەكان بن، بەڵام ئەم نەرمی نواندنە ئەو كاتە سەركەوتوو دەبێت كە هاوشان بێت بە متمانەی دوولایەنە و پەیوەندییەكی كراوە، واتە كاركردن بە شێوەی هاوبەشی، یان بە شێوەی تیم بێت. كاتێك متمانە لاواز دەبێت، ئەوا نایەكسانییەكە دەبێتە سەرچاوەی ناكۆكی، نەك نەرمی نواندن. گفتوگۆ داراییە ناسەركەوتووەكانی كەتەلۆنیا و ڕیفراندۆمەكەی ساڵی 2017 ئاماژە بوو بە هەڵكشانی بێ متمانەیی كە ناسەقامگیریشی بەدوادا هات. ئالنگاریی ڕاستەقینە بریتی نییە لە ڕیشەكێشكردنی جیاوازییەكان، بەڵكو بریتییە لە ئیدارەدانیان و گۆڕینیان بۆ ئامرازێك بۆ چارەسەركردنی دیموكراتییانەی كێشەكان، نەك خوڵقاندنی تەنگژە و دژواری. واتە دەبێت ئەمە ببێتە سەرچاوەی داهێنانكاری و سازشكردن نەك هێنانەئارای ناكۆكی و كێشە. كاتێك سیستمەكان كەناڵێك دەستەبەر دەكەن بۆ دیالۆگ و پاراستنی فرەیی و زامنكردنی بەشداریكردن لە پرۆسەی بڕیاردان، دەبێتە سەرچاوەی داهێنان و نەرمی نواندن. كاتێك بەربەست بۆ ئەم كەناڵانە دروست دەبن، ئەوا بێ متمانەیی و ناكۆكیی دارایی و بونیادی دروست دەبن، لە ئەنجامدا بە بنبەست گەیشتنی دەستووری دروست دەبێت، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی پارێزەرانی كەیسە دەستوورییەكان سەرقاڵ بن و دادگا دەستوورییەكانیش بكەونە ژێر باری داوا و كەیسە دەستوورییەكانەوە.

* ئێوە توێژینەوەتان هەیە لەبارەی مەترسییە دژ بە دیموكراسییەكان، كە لە تەكنەلۆژیاوە سەرچاوە دەگرن. ئایا دەكرێت باس لەوە بكەن كە چۆن بەرەوپێشچوونی دیجیتاڵی كاریگەرییان هەیە لەسەر سیستمە دەستووری و دیموكراتییەكان و، ئایا لاوازیان دەكەن، یان بە پێچەوانەوە؟

- تەكنەلۆژییە دیجیتاڵییەكان شمشێرێكی دوو دەمن بۆ دیموكراسییە دەستوورییەكان، كە دەبنە هۆی بە دیموكراسیكردنی دەستڕاگەیشتن و بەشداریكردن، بەڵام دەشتوانن بوار بۆ كۆنتڕۆڵ و دەستەبەرداگرتن بخولقێنن. واتە تەكنەلۆژیا دەبێتە هۆی بەرفراوانكردنی بازنەی گفتوگۆكان و دەتوانێت هاووڵاتییان نزیك بكاتەوە لە پرۆسەی بڕیاردان، بەلای كەمەوە لە ڕووی تیۆرییەوە. لە كۆمەڵگەكانی دوای شەڕ و ناكۆكی، دەكرێت تەكنەلۆژیا بەكار بهێنرێت بۆ ئاسانكاریكردن بۆ دیالۆگ و دەستەبەركردنی خزمەتگوزارییەكان و باشتركردنی پرسی شەفافییەت، لە هەمان كاتدا تەكنەلۆژیا دەتوانێت ببێتە هۆی چڕكردنەوەی دەسەڵات بە چەشنێك كە دەستوورەكان بۆ مامەڵەكردن لەگەڵیاندا دانەڕێژراون. توێژینەوەكانی من لەبارەی كۆمپانیا گەورەكانی بواری تەكنەلۆژیا لەم ڕووەوە ئەوە دەردەخەن، كە ئەم كۆمپانییانە زیاتر و زیاتر ئەركی دەوڵەت ئەنجام دەدەن، ئەوەتا ڕێساكان دادەڕێژن، جێبەجێیان دەكەن و كێشە و ناكۆكییەكان یەكلا دەكەنەوە، ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی ئەم كۆمپانیانە ببنە پایەی چوارەمی حوكمڕانی، بەڵام ڕووبەڕووی ئەو كۆت و بەندانەش نەبێتەوە كە دەخرێنە سەر دەسەڵاتی گشتی. ئەمە ئالنگارییەكی دەستوورییە، نەك تەنیا پرسێكی تەكنیكی بێت، دەبێت لەم ڕووەوە ڕاشكاو بین: ئەو ئامرازانەی كە هاووڵاتییان توانادار دەكەن، هەر هەمان ئامرازن كە دەبنە هۆی ئەوەی بتوانرێت چاودێریی هاووڵاتییان بكرێت و زانیاربی چەواشە بڵاو بكرێتەوە. لەبەر ئەوەی كێشەكە ئەوەیە ئایا توانیومانە میكانیزمەكانی بەرپرسیارێتی و شەفافییەت و یەكسانی ئاوێتەی سیستمەكە بكەین؟ بە دەربڕینێكی دیكە، ئەگەر بمانەوێت تەكنەلۆژیا ببێتە هۆی پتەوكردنی دیموكراسی، نەك لاوازكردنی، ئەوا پێویستە ئاوێتەی سەروەریی یاسا و چوارچێوەی حوكمڕانی هەماهەنگكار بكرێت، كە ڕێگری بكرێت لە خراپ بەكارهێنانی دەسەڵات.