مێلانی كامێت، پڕۆفیسۆری كاروباری نێودەوڵەتییە و بەڕێوەبەری سەنتەری «وێزەرهێد»ـە بۆ كاروبارە نێودەوڵەتییەكان لە زانكۆی هارڤارد. بواری توێژینەوەكانی بریتین لە سیاسەتی ئیتنی، ناكۆكی، پەرەپێدان و دەسەڵاتخوازی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ناوچەكانی دیكە. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵ ئەنجام دا، كە تەوەرەكانی پەیوەست بوون بە پرسی پێكەوەژیان و یادەوەریی ڕووداو و ئەزموونە توندوتیژەكان و پشتبەستنی هەندێ لە پێكهاتە و كۆمەڵگەكان، بە تۆڕ و پارتە تایەفەگەرییەكان.

 

* ئێوە كەسێكن كە شارەزاییەكی زۆرتان لە پرسی پێكەوەژیان و ئاشتیی دوای شەڕ و ناكۆكیدا هەیە. با سەرەتا لە پرسیارێكی تیۆرییەوە دەست پێ بكەین، لەبارەی ئەوەی چۆن دەكرێت لە دوای شەڕ و توندوتیژییەوە پێكهاتەكان پێكەوە بژین، ئەویش ئەوەیە ئایا ئەو میكانیزمانە چین كە دەبنە هۆی بەدیهێنانی پێكەوەژیانێكی بەردەوام لە كۆمەڵگەیەكی دابەشبوودا، بەتایبەتی كە ئێوە لە بۆسنا و لوبنان و ئێرلەندای باكوور كارتان كردووە؟

- یەكەم شت كە دەمەوێت بیڵێم، ئەوەیە كە كارێكی پڕ ئالنگارییە خەڵكی بتوانن دوای كۆتاییهاتنی توندوتیژیی ئیتنی، یان ئایینی، بە ئاسوودەیی و بە بێ ترس و دوژمنایەتی بژین، ئەویش لەبەر ئەوەی خەڵكی هەست دەكەن كە بە ئامانج گیراون لەسەر شوناسی ئیتنی، یان ئایینی، ئەگەرچی ڕەنگە هۆكاری دیكەش هەبن، كە دەبنە هۆی هێنانەئارای توندوتیژی، كەواتە زۆر زەحمەتە خەڵكی بە شێوەیەكی كتوپڕ بچنە دۆخی پێكەوەژیانێكی ئاسوودەوە لەگەڵ یەكتردا، ئەویش دوای ئەوەی ڕووبەڕووی هەڕەشە و مەترسی بوونەتەوە لەسەر ئەو شوناسەی هەیانبووە، بەڵام بە تێپەڕبوونی كات دۆخەكە بەرەو ئاساییبوونەوە و هێوربوونەوە دەچێت. ئەوەی لەم ڕووەوە بەدی دەكەین، ئەوەیە كە خەڵكی ئاسایی، واتە ئەوانەی پۆستی سیاسیی باڵایان نییە، پتر مەیلی ئەوەیان هەیە پێكەوەبژین، كەواتە لەسەر ئاستی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە ئاڵوگۆڕی ئابووری و بە كارلێكی كۆمەڵایەتییەوە، دۆخەكە باشترە وەك لەوەی بیری لێ دەكەینەوە. كەواتە بەشی دووەمی پرسیارەكەی ئێوە پەیوەستە بەو فاكتەرانەی كە دەبنە هۆی باشتركردنی هەلومەرجەكە، هەروەها دەبێت ئەو فاكتەرانەش لەبەرچاو بگرین كە ڕەنگە ببنە هۆی خراپتركردنی دۆخەكە، كەواتە ناتوانین لەم ڕووەوە قسەی كۆتایی بكەین. هەرچەندە دەبێت ئەوەش بڵێین كە سیاسەتمەدارەكان بە هەڵبژێردراوە و هەڵنەبژێردراویانەوە، ڕۆڵێكی گرنگیان دەبێت لە زەمینەسازكردن و كارئاسانیكردن بۆ بەدیهێنانی پێكەوەژیان، كە ئەوانیش پاڵنەری جیاوازیان هەیە، هەندێكیان پەیوەستن بە كۆنتڕۆڵكردنی سەرچاوەكانەوە، بۆ نموونە كەسانێك هەن پشت بە سیاسییەكان دەبەستن بۆ بەدەستهێنانی هەلی كار و چاودێریی تەندروستی و قوتابخانە و دەستڕاگەیشتن بە ژێرخان و.. هتد، كەواتە كاریگەریی ڕاستەوخۆیان هەیە لە كۆمەڵگەكانیاندا لە ڕێی ئەم سەرچاوە ماددییانەوە، هەروەها بە شێوەی ناڕاستەوخۆش كاریگەرییان هەیە لەبەر ئەوەی سەركردەن لە كۆمەڵگەكەدا. مەبەستم ئەوەیە كە سیاسییەكان ڕۆڵێكی گرنگیان هەیە لە داڕشتنی ڕەهەندەكانی پێكەوەژیان لەناو كۆمەڵگەدا، لەم ڕووەوە من لە توێژینەوەكانمدا بایەخ بەو هەلومەرجانە دەدەم كە تێیدا سیاسییەكان هانی بەدیهێنانی پێكەوەژیانێكی باشتر دەدەن، ئەمە بایەخی سەرەكیی توێژینەوەكانمە، بە دڵنیاییەوە ئەمەش پەیوەستە بەوەی كۆمەڵگەكە لە چ دۆخێكدایە.

• ئایا یادەوەرەییەكانی پەیوەست بە توندوتیژی دەبێتە ئاستەنگی سەرەكی لە گرتنەبەری میكانیزمەكانی پەیوەست بە برەودان بە متمانە؟

- لە ڕاستیدا دەكرێت یادەوەرییەكان یان ئەوان بن كە لە ئەنجامی بەركەوتنی ڕاستەوخۆی توندوتیژییەوە دروست دەبن، یان یادەوەرییەكان بە خێزان و نەوەكانەوە دەگوازرێتەوە، ئەمەش ئاستەنگێكی سەرەكییە بۆ برەودان بە پەیوەندییەكی باشتر لە نێوان گرووپە ئیتنییەكاندا، چونكە كاتێك دووبارە ڕووبەڕووی ئەزموونی توندوتیژی دەبنەوە، یان دێنەوە یادیان، تەنانەت ئەگەر خۆشیان ڕووبەڕووی نەبووبێتنەوە، ئەوا دووبارە ترس و دڵەڕاوكێیان لا دروست دەكات و، ڕەنگە بتوانین بڵێین كە ترس گەورەترین ئاستەنگە لەسەر ئاستی ناوخۆیی و لەسەر ئاستی كۆمەڵگە بۆ برەودان بە ئەزموونێكی باشتر. مەبەستم ئەوەیە كە ترس دەبێتە هۆی ئەوەی كە ئەو كارانە بكات كە دەبنە ئاستەنگ لە بەردەم ئەزموونێكی باشتردا، كەواتە یادەوەرەییەكانی پەیوەست بە توندوتیژییەكان، یادەوەریی گرنگن و پێویستە ڕێزیان لێ بگیرێت، مەبەستم ئەوەیە كە سارێژكردنی برینە دەروونییەكان و لەبەرچاوگرتنیان زۆر گرنگە، بەڵام بە دڵنیاییەوە ئەم یادەوەرییانە بەربەست دروست دەكەن و لەبەر هەمان هۆكار ئەو كەسانەی كار لە بواری دادوەریی ڕاگوزەریدا دەكەن، مشتومڕی ئەوە دەكەن كە ناكرێت هەنگاو بۆ پێشەوە بنێن، ئەگەر قوربانیبوونی خەڵك لەبەرچاو نەگیرێت و ڕێزی لێ نەگیرێت، بەڵام كێشەكە ئەوەیە كە ئەنجامدانی ئەم كارە زۆر زەحمەتە.

• ئێوە نووسین و توێژینەوەتان هەیە لەبارەی ئەوەی پێی دەگوترێت «Compassionate Communalism»، واتە ئێوە باس لەوە دەكەن كە دەستەبەركردنی چاودێریی كۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای تایەفەگەری ڕەنگە ببێتە هۆی كەمكردنەوەی ئێش و ئازارەكان، بەڵام دەكرێت لە هەمان كاتدا جیاوازییە تایەفەگەرییەكانیش تۆختر بكاتەوە، كەواتە ئایا پێت وایە ئێستا ئەم دۆخە لە ئارادا بێت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بە تایبەتی لە نێوەندی لێكترازانی دەوڵەت و بوونی هەندێ قەیرانی ئابووری، بۆ نموونە ئەگەر دۆخی وڵاتێكی وەك لوبنان لەبەرچاو بگرین؟

- كاتێك بیر لەوە دەكەمەوە كە چۆن خەڵكی خۆیان لەو دۆخانە ڕزگار بكەن كە تێیدا ناچارن پشت بە تۆڕە تایەفەگەرییەكان، یان تۆڕە ئیتنییەكان دەبەستن لە پێناو دەستەبەركردنی پێداویستییە بنەڕەتییەكان، ئەوا پێم وایە یەكێك لە ڕێگەچارەكان بریتییە لەوەی خەڵكی لە ڕووی ئابوورییەوە چیتر پشتبەستوو نەبن بەم تۆڕانە، بەڵام كێشەكە ئەوەیە چۆن لە ڕووی ئابوورییەوە بەرەوپێش بچن، ئەمە پرسیارێكی گەورەیە كە وەڵام نەدراوەتەوە. كەواتە ئەو پرۆسەیە زۆر گرنگە كە تێیدا بەرەوپێشچوون و پەرەسەندنی ئابووری بهێنرێتەدی، كە لەم ڕووەوە زەحمەتە ڕاسپاردەیەكی واقیعی بكەن، لەبەر ئەوەی زەحمەتە بتوانرێت كە سەروەت و سامانی لێ بكەوێتەوە و بە دادپەروەرانە دابەش بكرێت، تەنانەت ئەگەر ئەم هەوڵەش بدرێت، ئەوا دەبێت فاكتەری دیكە لەبەرچاو بگیرێت. ئێوە ئاماژەتان بە وڵاتی لوبنان كرد، كە ئاشكرایە پێش ئۆكتۆبەری ساڵی 2019، كاتێك داڕووخانێكی ئابووری لەو وڵاتەدا ڕووی دا، ئەوا دەكرێت ئەو تۆڕانەی ئاماژەمان پێكردن كز و لاواز بن، بە تایبەتی ئەگەر تەنگژە و قەیرانی ئابووری بێنە ئاراوە و پارتە تایەفەگەرییەكان چیتر نەتوانن سەرچاوەی پێویست دابین بكەن بۆ ئەوەی ئەم خەڵكانە پشتیان پێ ببەستن. من بیرم دێت لە یەكێك لە وانەكانماندا لە زانكۆی هارڤارد، قوتابییەك لێی پرسیم، كە چۆن ئەم دۆخە بەرەو كۆتایی دەچێت، منیش لە وەڵامدا گوتم ڕەنگە ئەگەر قەیرانێكی ئابووری بێتە ئاراوە، ئەوە بوو مانگێك دواتر ئەم قەیرانە لەو وڵاتەدا ڕووی دا، واتە پێم وایە ئەمە دەرفەتێكە بۆ ئەوەی گۆڕانكاری بەسەر دۆخەكەدا بێت، بەڵام ئەوەی جێی سەرنجە كە دەرئەنجامەكە بە پێچەوانەی پێشبینییەكانی منەوە بوون، چونكە لە ئەنجامی ئەوەی ڕووی دا، هەمووان تووشی هەژاری بوونەوە. ئەوەتا بانكی جیهانی باس لە قەیرانی ئابووریی لوبنان دەكات كە خراپترین تەنگژەیە كە لە ماوەی 150 ساڵی ڕابردودا لەم وڵاتەدا ڕووی دابێت، كە تێیدا هەمووان ڕووبەڕووی هەژاری بوونەوە، بەڵام هەندێ لە پارتە تایەفەگەرەكان توانییان پارێزگاری لە سەروەت و سامانی خۆیان بكەن، لە بەشێكیدا لەبەر ئەوەی بەشێكی ئەو سامانەیان بە دۆلار لە دەرەوە هەڵگرتبوو. ئەوەی دواتر ڕووی دا، ئەوە بوو كە تۆڕە ئیتنییە تایەفەگەرییەكان كۆنتڕۆڵێكی زیاتریان سەپاند بەسەر پرسی دابەشكردن و دەستەبەركردنی چاودێریی كۆمەڵایەتیدا، لەبەر ئەوەی ئەوان تاكە گرووپ بوون كە سەرچاوەكانیان بەدەستەوە مایەوە، بەڵام ئێستا سەرچاوەكانیان لە داكشاندایە و ئەمەش پارتە تایەفەگەرییەكانی گرتەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا توانییان برەو بە كۆنتڕۆڵ و دەستڕۆیشتوویی خۆیان بدەن بەسەر كۆمەڵگەكانیاندا. كەواتە دۆخەكە بەو ئاراستەیەدا نەشكایەوە كە من پێشبینیم دەكرد، ئەویش لەبەر ئەوەی سرووشتی ئەو سەروەت و سامانەی بەدەست ئەم پارتانەوە هەبوو.

• ئایا ئێوە هیچ دژبەرییەكتان بەدی كردووە لە نێوان پشتبەستنی خەڵكی بە دامەزراوە تایەفەگەرییەكان لە پێناو بەدەستهێنانی چاودێریی كۆمەڵایەتی، و گوزارشتكردنیان لە نائومێدی، یان ناڕازیبوونی خۆیان لە ئاست سیاسەتە تایەفەگەرییەكاندا؟

- بەڵێ، ئەمە دۆخێكی جێی سەرنجە، من سەرقاڵی كتێبێكم بە دیاریكراوی لە بارەی ئەم پرسەوە، كەواتە بەڵێ زۆرێك لە خەڵكی بێزارن لەم سیستمە (سیستمی تایەفەگەری) مەبەستم ئەوەیە كە ئەمە سیستمی دڵخوازی ئەوان نییە، بەڵام دەبێت ئەوەش لەبەرچاو بگرین كە ئەو كەسانەی لە نێو چەقی ئەم تۆڕانەدا بە ڕاستی سوودمەندن لێی، ناڕەزایەتی لە دژی دەرنابڕن، بەڵام دەبێت ئەوەش لەبەرچاو بگرین كە زۆرینەی خەڵكی ئەم سوودەی لێ وەرناگرن، بگرە زۆرێك لە خەڵكی بەدەر نراون لەم تۆڕانە، كەواتە خەڵكانێكی زۆر ناڕەزای و نائومێدن لێیان، بەڵام كێشەكە ئەوەیە ئەوان پشتبەستوون بە دەستەبژێر، لەبەر ئەوە ئاسوودە نین كە بە دەنگێكی بڵند گوزارشت لە بەرهەڵستیی خۆیان بكەن. واتە ئەو كەسانەی كە پشتبەستوون بە تۆڕە تایەفەگەرییەكان، ترسیان لە تۆڵەسەندنەوەی دەستەبژێرە تایەفەگەرییەكان هەیە، ئەمەش وادەكات كە بە ئاشكرا ناڕەزایەتی دەرنەبڕن.