پڕۆفیسۆر جۆن كینكیاد، زانایەكی زانستی سیاسەتی ئەمریكایە و یەكێكە لە توێژەرە دیارەكانی فیدڕاڵیزم بەگشتی و فیدڕاڵیزمی ئەمریكا و پەیوەندییەكانی ناو حكومەت و ویلایەت و حكومەتە لۆكاڵەكان لە سیستمی فیدڕاڵیدا، هەروەها پڕۆفیسۆرە لە پرسی حكومەت و خزمەتگوزاریی گشتی. بۆ قسەكردن لەسەر فەلسەفەی سەرهەڵدانی فیدڕاڵیزم و سیستمە جیاوازەكانی لە ناو جیهاندا، هەروەها سەبارەت بەو پەیمان و پابەندبوونەی بۆ دامەزراندنی فیدارسیۆنەكان ڕێككەوتنی لەسەر دەكرێت و پاشان سیستمە فیدڕاڵیەكان بێ بەڵێنی بەرانبەر ئەو نەتەوە و پێكهاتەیە دەكەن كە ئارەزوومەندانە ئەو فیدراسیۆنەیان دروست كردووە و ڕێگری لە نەتەوە و پێكهاتە جیاوازەكان دەكەن، ڕیفراندۆم بكەن و بڕیار لە مافی چارەنووسی خۆیان بدەن، گوڵان ئەم دیمانە تایبەتەی لەگەڵ ئەنجام دا و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.

 

فەلسەفەی فیدڕاڵیزم

* سیستمی فیدڕاڵی یەكێكە لەو سیستمە سیاسییانەی كە لە زۆر وڵاتدا بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت پەنای بۆ براوە. لەم سیستمەدا لەسەر چەندین ئاست دەسەڵاتەكان دابەش كراون، وەك ئەكادیمست و پسپۆرێك لەسەر فیدڕاڵیزم و دەستوور، ئایا ڕات وایە فەلسەفەی دەستووری بنچینەی فیدڕاڵیزم چییە و ئەم سیستمە دەتوانێك كام كێشە سیاسییەكان لە وڵاتدا پێی چارەسەر بكرێت؟

- فیدڕاڵیزم یەكێكە لە ئاڵۆزترین و گونجاوترین سیستەمەكانی حوكمڕانی لە جیهانی هاوچەرخدا، لە چوارچێوەی دەستووردا دەسەڵاتەكان لەسەر چەندین ئاستی حكومەت دابەش دەكات، هاوسەنگی و یەكڕیزیی نیشتمانی و فرەیی لۆكاڵی و ناوچەیی لە سەرانسەری وڵات دەپارێزێت، بەمەش دەبێتە میكانیزمێكی گونجاو بۆ بەڕێوەبردنی كۆمەڵگە فرە نەتەوە و ئیتنییەكان و لە زیادەڕۆیی ناوەندگەرایی دەیانپارێزێت.

فیدڕاڵیزمی هاوچەرخ لەلایەن دامەزرێنەرانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا وەك ڕێگە چارەیەك بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی كۆمەڵگە و دامەزراندنی كۆمارێكی دیموكراسی لە ناو جوگرافیایەكی زۆر پان و بەریندا داهێنراوە و پیادە كراوە. سەرنج بدە دامەزراندن و پاراستنی كۆمارێكی دیموكراسی نیشتمانیی یەكگرتوو لە ناو ئەم جوگرافیا پان و بەرینە بەبێ پاراستنی ئەو فرەییە زۆرەی لە وڵاتدا هەبوو كارێكی مەحاڵ بوو، لە سەرەتا ئەو 13 دەوڵەتەی بوونە بناغە بۆ دامەزراندنی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، خەڵكانی ترسیان لەوە هەبوو هەموو دەسەڵاتەكانی خۆیان تەسلیمی حوكمڕانییەكی سادەی زۆرینەی نیشتمانی بكەن. زۆربەی ئەمریكییەكان ترسی ئەوەیان هەبوو كە حوكمڕانی بە سیستمێكی سادەی زۆرینەی نیشتمانی دەبێتە هۆكاری ئەوەی مافەكانیان بخاتە مەترسییەوە.

سەرەنجام، داڕێژەرانی دەستووری ئەمریكا سیستەمێكیان داڕشت كە لەسەر ئاستی نیشتمانی حوكمڕانیی هاوبەش و لەسەر ئاستی هەرێمەكان خۆبەڕێوەبەری بێت، هەر بۆیە هەموو ئەو كۆمەڵگایانە «واتە هەرێمەكان» كە یێكهێنەری ئەو سیستەمەن، لە كۆی دامەزراوە نیشتمانییەكاندا نوێنەریان هەیە، ئەم نوێنەرانە یاسا دەردەكەن و لەسەر ئەو پرسانە جێبەجێی دەكەن كە هەموو وڵات دەگرێتەوە، لە هەمان كاتدا لەسەر ئاستی ویلایەتەكانیش هەر ویلایەتێك دەستوور و حكومەتی خۆیان هەیە، كە بواریان پێدراوە لەسەر ئاستێكی زۆر فراوان لەناو ویلایەتەكە حوكمڕانیی خۆیان بكەن. لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەسەڵاتەكانی دەرەوەی دەسەڵاتی فیدڕاڵی پێی دەگوترێت « Police Power» ئەمەش واتە دەسەڵاتی هەرێمەكان كە مافی هەیە لەم بوارانە یاسا و ڕێسا دەربكات، وەك نموونە:

- پاراستنی تەندروستیی گشتی: وەك ڕێساكانی چاودێریی خۆراك و دەرمان، ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەكان و مۆڵەتی پزیشكی.

- پاراستنی سەلامەتی كۆمەڵگە: وەك قەدەغەكردنی چەك، یاساكانی هاتوچۆ، یاسای ڕێكخستنی شار و دابینكردنی فریاگوزاریی گشتی.

- پاراستنی ئاكار و سیستمی كۆمەڵگە: وەك یاساكانی دژە ماددەی هۆشبەر و قومار و یاساكانی دژە تاوان.

- پاراستنی خۆشگوزەرانیی گشتی: وەك یاساكانی پەروەردە، ماستەر پلان و پاراستنی ژینگە.

ئەم دەسەڵاتانە بە پارێزەری سیستمی فیدڕاڵیزمی ئەمریكا لە قەڵەم دەدرێن و كاتێك دەستوورەكەیان داڕشت ئەم دەسەڵاتانەیان نەخستە چوارچێوەی دەسەڵاتی فیدڕاڵی و بۆ ولایەتەكانیان تەرخان كرد.

چەمكی فیدڕاڵیزم وەك لە بیرۆكەی پەیمانێكی خۆبەخشانە لەسەر بنەمای ئاكار «Cvenant» لە تەوڕاتدا هاتووە، ئەم وشەیە بە ڕێگەی پرۆتستانتە میانڕۆكانەوە كە لە بەریتانیا و باكووری ئەوروپا كۆچیان كرد، هێنرایە ئەمریكا، ئەم پەیمانە ڕێككەوتنێكی ئارەزوومەندانەیە لەسەر بنەمای پابەندبوونی ئەخلاقی و هاوبەشییەكە بۆ چەند ئامانجێكی هاوبەش، یان گشتگیر كە لەم پەیمانەدا هەموو لایەنەكانی ناو ئەم پەیماننامەیە ناسنامەی خۆیان دەپارێزن، لەمەش زیاتر بنەمایەكی دیكەی زۆر گرنگی سیستمی فیدڕاڵیزم بریتییە لە ڕێككەوتن لەسەر ناتەبایی «Agreement to Disagree»، یەكێتیی فیدڕاڵی بە مانای یەكڕەنگی نایەت، بەڵكو پیشاندانی ئامادەباشییە بۆ بواردان بە هەرێمەكان كە خۆیان سیاسەتی خۆیان دابڕێژن كە لەوانەیە زۆرێك لە ئێمە ئەو سیاسەتەی پێ خۆش نەبێت، ئەم حاڵەتە گەلێك جار جۆرێك لە ئاڵۆزی لە ناو سیستمی فیدڕاڵیدا دروست دەكات، بەڵام لە سیستمی فیدڕاڵیی تەندروستدا دەتوانرێت ئەو گرژی و ئاڵۆزیانە بە دانوستاندنی نێوان هەرێمەكان و حكومەتی فیدڕاڵی چارەسەریان بۆ بدۆزرێتەوە.

نهێنی دامەزراندنی ویلایەتە یەكگرتووكان ئەوەیە كە هەستیان كرد پێویستیان بە جێگیركردنی فرەیی كەلتووری و سیاسی هەیە، لە سەرەتای ساڵی 1787 كە دەستووری ئەمریكا نووسرایەوە، زۆرینەی ئەمریكییەكان بە زمانی ئینگلیزی قسەیان دەكرد و پرۆتستانتی سپی پێست بوون، وەك وڵات سێ ناوچەی هەبوو كە كەلتووری جیاوازیان هەبوو. لە بەشێك لە ویلایەتەكان سیستمی كۆیلایەتییان هەڵوەشاندەوە، ویلاتەكانی باشوور بەردەوام بوون لەسەر بەكۆیلەكردنی ئەفریقییەكان، ئەمەش بووە هۆی شەڕێكی ناوخۆی خوێناوی و لە ساڵانی 1861- 1865 كۆتایی بە كۆیلایەتی هێنرا.

لەمەش زیاتر داڕێژەرانی دەستووری ئەمریكا، دەسەڵاتی حكومەتی فیدڕاڵیان سنووردار كرد، لەبەر ئەوەی پێیان وابوو، كە دەوڵەت پێویستی بە یەكێتی و یەكڕیزییە بۆ دوو مەبەست، یەكەمیان بۆ بەرگریی نیشتمانی و ڕێكخستنی پەیوەندییەكانی دەرەوەی دەوڵەت، دووەمیان بۆ بازرگانیی دەرەكی و بازرگانی لە نێوان ویلایەتەكان، ئەمەش واتە بەرگریی هاوبەش و بازاڕی هاوبەش، بۆیە هەموو ئەو دەسەڵاتانەی دراوە بە حكومەتی فیدڕاڵی، دەكەونە ناو ئەو دەسەڵاتەوە، لەدەرەوەی ئەم دەسەڵاتانە هەمووی دەگەڕێتەوە بۆ ویلایەتەكان، ئەمەش دەمانگەیەنێتە ئەوەی كە ملكەچی بۆ سیستمێكی سادەی سەنتراڵی ڕەت بكرێتەوە، هەروەها داڕێژەرانی دەستووریش دەیانزانی بێجگە لە هەردوو سێكتەری هاوبەشی «بەرگریی هاوبەش و بازاڕی هاوبەش» ئەمریكییەكان لەسەر هیچ شتێكی دیكە یەكڕیزی لە نێوانیان دروست نابێت. هەربۆیە لە ساڵی 1835 ئەلیكس تۆ كۆفیل بیرمەندی بەناوبانگی فەرەنسی «حكومەتی فیدڕاڵی ئەمریكای بە حكومەتێكی نیشتمانیی ناتەواو پێناسە كرد». بۆیە دەبێت دەست بخرێتە سەر ئەو ڕاستییە كە حكومەتی فیدڕاڵی چەقبەستوو نییە، بەڵكو دەبێت بەردەوام گەشە بكات و بەرەو پێشەوە بچێت، بۆ ئەوەی بتوانێت چارەسەری كێشە سیاسی و كەلتووری و كۆمەڵایەتی و ئابوورییەكان بكات و ئالنگارییەكانی تەكنەلۆژیا تێپەڕێنێت.

سەركەوتن و شكست

لە سیستمە جیاوازەكانی فیدڕاڵیدا

* فیدڕاڵیزم وەك سیستمێك بۆ چارەسەركردنی دابەشبوونە ئیتنی و نەتەوەییەكان پەنای بۆ براوە لە كەنەدا بۆ چارەسەكردنی كێشەی ئینگلیز و فەرەنسی زمانەكان، لە بەلجیكا بۆ چارەسەركردنی كێشەی واڵۆنەكان و فلیمنگەكان، لە سویسرا بۆ چارەسەر كێشەی زمانە جیاوازەكان (ئەڵمانی، فەرەنسی، ئیتاڵی و تەنانەت ڕۆمانی)یش، بەڵام ئەم چارەسەر نەیتوانیوە نەتەوەكان بگەیەنێتە ئەو قەناعەتەی داوای سەربەخۆیی نەكەن. پرسیار لێرەدا ئەوە بووە، بۆچی سیستمی فیدڕاڵی لە هەندێك وڵات سەركەوتوو بووە، بەڵام لە هەندێكی دیكە شكستی هێناوە؟

قورسە گشتاندێك بۆ هەموو سیستمە فیدڕاڵییەكان بكەین، لەبەر ئەوەی هەر سیستمێك تایبەتمەندیی خۆی هەیە، بۆ نموونە كیوبیكییەكانی كەنەدا دووجار لە ساڵانی 1980 و 1995، ڕیفراندۆمی سەربەخۆییان ئەنجام داوە، لە ڕیفراندۆمی 1995 تەنیا بە ڕێژەی 50.58% دژی سەربەخۆیی و مانەوە لەگەڵ كەنەدا دەنگیان داوە، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بە ڕاشكاوانە دژی جیابوونەوە بوو. بیل كلینتۆن سەرۆكی ئەو كاتی ئەمریكا لە ساڵی 1999 لە ڕێوڕەسمی كردنەوەی كۆڕبەندی فیدراسیۆنەكان ڕاشكاوانە ڕایگەیاند «ئەو قسەیەی كە دەڵێت، گەلێك، یان پێكهاتەیەكی ئیتنی، هۆزێك، یان ئایینێكی دیاریكراو كە لە پێكەوەژیاندا بوونی نییە، هەر دەبێت دەوڵەتی سەربەخۆی هەبێت، ئەوا ئەم بانگەشەكردنە جێگەی پرسیار و گومانە». دوای ئەم قسانەی كلینتۆن سەرۆك وەزیرانی كیوبیك بە تووڕەیی هۆڵی كۆڕبەندەكەی بەجێهێشت، بۆیە لە دوای ساڵی 1995 كە ڕیفراندۆمەكەی كیوبیك كرا، هەردوولا كیوبیك و تەواوی كەنەدا ڕێككەوتن لەسەر ئەوەی دانوستاندن لەسەر سازانی هاوبەش بكەن، لەوانەش دامەزراندنی پرۆسەیەكی سیاسی بۆ ڕێككەوتن لەسەر جیابوونەوە.

سەبارەت بە كەیسی بەلجیكا، بێگومان دوو پرسی سەرەكی بە یەكگرتوویی هێشتوویەتەوە، یەكەمیان: پرسی گەورە شاری «بروكسل»ـە وەك شارێكی میترۆپۆل، ئایا ئەم شارە گەورەیەدا دەبێتە پشكی كام دەوڵەت لە حاڵەتی جیابوونەوە، یان شارەكە دەبێت دابەش بكرێت؟ دووەم: یەكێتیی ئەوروپا نایەوێت دەوڵەتە جیابووەكان بە ئەندامی یەكێتیی ئەوروپا وەربگرێت بۆ ئەمەش بووەتە بەربەسێتك لەبەردەم جیابوونەوەی هەرێمەكانی «باسك و كەتەلونیا و چەند ناوچەیەكی دیكە لە ئەوروپا»، ئەمەش دروست مانای ئەوەیە یەكێتیی ئەوروپا نایەوێت هانی جیابوونەوە و سەربەخۆیی بدات.

بە پێچەوانەوە، سویسرییەكان ماوەی 700 ساڵە سەرباری جیاوازیی زمان و ئایینەكانیان گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی كە كانتۆن و نەتەوەكانیان ناتوانن بوونیان هەبێت، ئەگەر نەتوانن پێكەوە بژین.

ئەم حاڵەتە جیاوازانەی فیدڕاڵییەكان ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە یەكێتیی فیدڕاڵییەكان بە هۆی تێكەڵەیەك لە مەرجە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەكان پیكەوە دەمێننەوە. هەر بۆیە 10 فیدڕاڵی لەناو 28 فیدڕاڵییە ئەسڵەكەی جیهان تەمەنیان لە 100 ساڵە زیاترە، بەڵام 18 فیدڕاڵییەكەی دیكە تەمەنیان لە 100ساڵ كەمترە، لەبەر ئەوەی لەكاتی ڕووداوە گەورەكاندا دروست بوون. هەر بۆ نموونە ئەڵمانیای فیدڕاڵی ساڵی 1948 دوای شەڕی دووەمی جیهانی، هیندستان لە ساڵی 1950، نەیجیریا لە ساڵی 1963، ئەسیوبیا لە ساڵی 1995، بۆیە بە شێوەیەكی گشتی سیستمی فیدڕاڵی یەكێكە لەو حوكمڕانییە تەمەن درێژەكان.

هەندێك لە سیستمەكانی فیدڕاڵی شكست دەهێنن، لەبەر ئەوەی لە بنەڕەتەوە بەڕاستی و دروستی سیستمی فیدڕاڵی نەبوون وەك «یەكێتیی سۆڤیەتی پێشان، یوگسلافیای پێشوو، لەم وڵاتانە فیدڕاڵیزم پەردەیەك بوو بۆ سەركوتكاریی سەنتڕالی بۆ گەلە جیاوازەكان، لە هەندێك حاڵەتی دیكە فیدڕاڵیزم تەمەنی كورت بووە، لەبەر ئەوەی هێزە دیموكراتی و نادیموكراتەكان سیستمی فیدڕاڵییان بەرەو حكومەتێكی سەنتڕاڵیی یەكگرتوو بردووە، بۆ نموونە لیبیا، كە لە دوای وەرگرتنی سەربەخۆیی لە ساڵی 1951 شانشێنیكی فیدڕاڵی بوو، بەڵام لەساڵی 1963 بووە دەوڵەتێكی سەنتڕاڵیی یەكگرتوو، لە هەندیك حاڵەت بەتایبەتی لەو وڵاتانەی دوو پێكهاتە و نەتەوەی جیاوازن، مەحاڵە بتوانن بە ئاسایی لە چوارچێوەی سیستمێكی فیدڕاڵی پێكەوە بژین، وەك نموونەی سربیا و مۆنتینیگرۆ لە ماوەی ساڵانی 1992 - 2006، هەروەها جیابوونەوەی توركەكان لە یونان. لە دوماهیدا ڕاشكاوانە دەڵێم ئەو سیستمە فیدڕاڵییانەی بە هێزی زۆرەملێی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی دروست دەكرێن و ئەزموونی سەركوتكاری و ستەم و برینەكانی ڕابردوویان هەیە، بۆیە سەركێشی دەكەن بۆ جیابوونەوە و دەیانەوێت ئەو ستەم و برینانە بە دروستكردنی دەوڵەتی سەربەخۆی نەتەوەیی ساڕێژ بكەن.

شەرعیەتی ڕیفراندۆم لە ناو سیستمە فیدڕاڵییەكاندا

* وەك پسپۆرێكی دیار لە بواری دەستوور و فیدڕاڵیزم، ئایا ڕیفراندۆم بۆ سەربەخۆیی لەناو سیستمێكی فیدڕاڵیدا نادەستوورییە؟ ئەگەر دەستوورییە بۆچی ئیسپانیا دژی ڕاپرسیی كەتەلۆنیا و عێراق دژی ڕیفراندۆمی كوردستان ڕاوەستانەوە و بە هێزی سەربازی مامەڵەیان لەگەڵ كردن؟

- وەڵامی ئەم پرسیارە دەوەستێتە سەر سرووشتی سیستمە فیدڕاڵییەكە. كەنەدا تەنیا فیدراسیۆنە كە پرۆسەیەكی دەستووری باوەرپێكراوی هەیە بۆ پرۆسەی جیابوونەوە، بەڵام لەدەستووری ئەسیوبیادا ئەو ماددەی بۆ جیابوونەوە دانراوە جێگەی متمانە نییە و كاری پێناكرێت، بە شێوەیەكی گشتی دەوڵەتانی فیدڕاڵی، یان سەنتراڵی سادە ڕێگە بە جیابوونەوە نادەن. لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ڕێگە بە جیابوونەوەی ویلایەتەكان نادرێت، ئەمەش لەبەر ئەوەیە هەموو ئەو ویلایەتانەی فیدراسیۆنی ئەمریكایان پێكهێناوە، خۆیان ئارەزوومەندانە هاتوونەتە ناو فیدراسیۆنەكە و كە هاتوونەتە ناو فیدراسیۆنەكە هەر ویلایەتێك پاپەندبوونی واژۆ كردووە، بۆیە ئەمە دەبێتە هاوژینییەكی هەمیشەیی و بە لێكجیابوونەوە كۆتایی دێت.

بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا دەوڵەتان (فیدڕاڵی بن، یان غەیرە فیدڕاڵی) كە نەتەوەیان لە كۆمەڵگە فرەییەكان ناچار كردووە ببنە بەشێك لە دەوڵەتی سەنتڕاڵی، یان فیدڕاڵی، بۆ ئەم حاڵەتانە مافی خۆیانە داوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆم بكەن بۆ سەربەخۆیی، بۆ ئەوەی وەڵامی ئەو پرسیارە بدرێتەوە بەوەی ئایا ئەو خەڵكە ئارەزوومەندا بووەتە بەشێك لەو دەوڵەتە، یان ناچار كراوە؟ بۆیە ئەگەر بە زەبری هێز كرابێتە بەشێك لەو دەوڵەتە، دەبێت مافی ئەوەشی هەبێت لە چوارچێوەی ئەو دەوڵەتە بێتە دەرەوە.

هەروەها دەبێت لە ئەنجامدانی ڕیفراندۆم بۆ سەربەخۆیی پشتگیریی دوو لەسەر سێی دانیشووانی ئەو هەرێمەی لەگەڵ بێت، بۆ ئەوەی پشتگیریی زۆرینەی لەگەڵ بێت بۆ سەربەخۆیی، ئەمە بە پێچەوانەی ڕیفراندۆمەكانی هەرێمی كیوبیك لە كەنەدا كە چەند جارێك ڕیفراندۆمیان كرد و دەنگی پێویستیان نەهێنا بۆ جیابوونەوە. بۆیە گرنگە چەند ڕێوشوێنێكی زۆر پێویست دابنرێت بۆ ئەوەی ڕیفراندۆم دووبارە نەكرێتەوە، هێزە جیاخوازەكانی كیوبیك چەندین جار ڕیفراندۆم تاقی دەكەنەوە، بەو هیوایەی لە یەكێكیاندا سەربكەون.

سیستمی فیدڕاڵی

ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی فیدڕاڵی

* لە سیستمی فیدڕاڵیدا دوو ئەنجومەنی یاسادانان بوونیان هەیە، یەكێكیان ئەنجومەنی نوێنەرانە كە نوێنەرایەتیی دانیشتووانی هەموو وڵاتەكە دەكات، ئەوی دیكەیان ئەنجومەنی فیدڕاڵییە كە نوێنەرایەتیی هەرێمەكان دەكات. ئایا جیاوازیی نێوان ئەم دوو ئەنجومەنە چییە؟ بۆچی ئەم دوو ئەنجومەنە گرنگن بۆ سیستمی فیدڕاڵی؟

- بوونی ئەنجومەنێكی نوێنەرانی هەڵبژێردراو لەلایەن گەلەوە، ڕەنگدانەوەی لایەنی یەكگرتوویی نیشتمانیی سیستمە فیدڕاڵییەكەیە، بەڵام ئەنجومەنی فیدڕاڵی ڕەنگدانەوەی نوێنەرایەتیكردنی هەرێمەكانە لە یەكێتییە فیدڕاڵییەكەدا، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەنجومەنی فیدڕاڵی توانای سنووردارە و نەیتوانیوە پارێزگاری لە بەرژەوەندیی ئەو هەرێمانە بكات كە فیدراسیۆنەكەیان پێكهێناوە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە ئەندامانی ئەنجومەنی فیدڕاڵی زیاتر پارێزگاری لە بەرژەوەندیی حزبەكانی خۆیان دەكەن، نەك بەرژەوەندیی هەرێم، یان ویلایەتەكە، باشترین نموونەش بۆ ئەنجومەنی فیدڕاڵی، ئەنجومەنی پیرانی ئەمریكا نییە، بەڵكو ئەنجومەنی فیدڕاڵیی ئەڵمانیایە كە پێی دەگوترێت بۆندسرات « Bundesrat».

فیدڕاڵیزم و

هەیكەلەی سیاسیی دەوڵەتی عێراق

- لە دوای ساڵی 2003 هەوڵ درا لە عێراق دەستوورێك لەسەر بنەمای سیستمی فیدڕاڵی بنووسرێتەوە، ئەم دەستوورە لە ساڵی 2005 پەسەند كرا، بەڵام دوای 20 ساڵ ئێستا عێراق نەبووەتە دەوڵەتێكی فیدڕاڵی، بەڵكو زیاتر بەرەو دەوڵەتێكی ئایینی و سەنتڕاڵی هەنگاو هەڵدەگرێت. ئایا ئەم شكستە بۆ لاوازیی دەستووری عێراق دەگەڕێتەوە، یان دەستەبژێری سیاسیی دەسەڵاتداڕ بڕوایان بە سیستمی فیدڕاڵی نییە؟

-  بە تەواوەتی شارەزاییم لەسەر بارودۆخی سیاسیی عێراق نییە، تا بتوانم بە باشی وەڵامی ئەم پرسیارە بدەمەوە، بەڵام مەزندەی ئەوە دەكەم وەڵامەكەم پەیوەندی بە هەردوو لایەنی پرسیارەكەی ئێوەوە هەبێت، كە هەم دەستووركە لاوازە و هەمیش دەستەبژێری دەسەڵات بڕوای ڕاستەقینەیان فیدڕاڵی نییە، ئەمەش بەو مانایەی ئەگەر ئەو دەستەبژێرە لەسەر بنەمای فیدڕاڵی دەستوورەكەیان داڕشتووە، ئەوا دەبێت دەستوورەكە پێداگری و پشتگیری لە سیستمە فیدڕاڵییەكە بكات، بەڵام كە پابەندبوون بە فیدڕاڵییەوە بوونی نەما، ئەوا دەستوورەكە بە تەنیا ناتوانێت پرانسیپەكانی فیدڕاڵی وەك پێویست بچەسپێنێت.

ئەوەی بە شێوەیەكی گشتی توێژەران لەسەری هاوران، ئەوەیە كە دەبێت لەناو دەوڵەتی فیدڕاڵیدا كەلتوورێكی سیاسیی دیموكراسی و باوەڕبوون بە فیدڕاڵی بوونی هەبێت، هەروەها دەبێت لە نێو لایەنەكانی فیدڕاڵییەكەدا پەیمانی فیدڕاڵی و پابەندبوون بە كەلتووری فیدڕاڵی و دیموكراتی بوونی هەبێت، ئەگەر دەوڵەتێكی فیدڕاڵی ئەو پەیمان و كەلتوورەی بە دیموكراتی و فیدڕاڵیی نەبوو، هیچ دەستوورێك ناتوانێت فیدڕاڵیزم بپارێزێت.