پرۆفیسۆر حەمید بوز ئەرسەلان پسپۆڕە لە كاروباری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و توركیا و دۆزی كورد و بەڕێوەبەری دیراساتی خوێندنی باڵای زانستە كۆمەڵایەتییەكانە «EHESS» لە پاریس، دكتۆرای لە مێژوو و زانستی سیاسەتدا هەیە و، توێژینەوەكانی جەخت لەسەر زانستی كۆمەڵناسیی میژوویی و سیاسی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكەنەوە، بە تایبەتی ئەو واقیعە توندئاژۆیەی لەم ناوچەیەدا هەیە، كە بووەتە هۆی هێنانەكایەی گرووپەكانی دژ بە دیموكراتی لە سەدەی بیست و یەكەمدا، بوز ئەرسەلان لەسەر ئاستی هۆیەكانی ڕاگەیاندنی فەرەنسا، بەتایبەتی لەگەڵ ڕۆژنامەی بە ناوبانگی لۆمۆندی فەرەنسی و لەو ڕۆژنامەیە وتارەكانی بڵاو دەكاتەوە، بۆ قسەكردن لەسەر دۆزی كورد بە گشتی لە ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هەرێمی كوردستان لە باشوور بۆ هەر چوار پارچەی كوردستان، ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ كرد.

 

* بە لەبەرچاوگرتنی شارەزایی و تایبەتمەندیتان لەسەر پرسی كورد، هەڵسەنگاندنی ئێوە بۆ ئەو سەقامگیرییە سیاسییەی لە هەرێمی كوردستانی عێراق لە ئارادایە چییە و، چۆن لە ئایندەی ئەم هەرێمە دەڕوانن، بە تایبەتی كە هەم لەسەر ئاستی ناوچەكە بارگرژییەكی بەردەوام هەیە و هەم لەسەر ئاستی ناوخۆیی ڕووبەڕووی ئالنگاری بووەتەوە؟

- بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە من دەگەڕێمەوە بۆ ساڵانی هەشتاكانی سەدەی ڕابردوو، كە ئەوانە ساڵانێكی یەكلاكەرەوە بوون لە مێژووی كورددا، لە هەمان كاتدا هیچ كەس لە ئێمە دڵنیا نەبووین لە مانەوە و بەردەوامبوونی كورد، بەڵام ئەگەر لە دۆخی ئێستا بڕوانین، ئەوە بەدی دەكەین كە كورد توانی بەردەوام بێت، ئەوەتا كوردستانێك لە باشوور هەیە و ئومێد دەكرێت كوردستانێكی دیكەش لە ڕۆژئاوا بێتە ئاراوە، ئەمە خاڵێكی گرنگە. مەبەستم ئەوەیە تا ڕاددەیەك بوون و مانەوەی كورد بەدی هاتووە. لە هەمان كاتدا دەكرا كوردستانی باشوور زۆر جیاواز بێت، واتە پێم وایە كە دەكرا ئاوێتەبوونی كۆمەڵایەتی و كارلێكی ناوخۆیی لە كوردستاندا چەند نەوەیەكی سیاسیی نوێی بهێنایێتە ئاراوە و ئەگەری نوێی بە ڕووی كۆمەڵگەی كوردیدا بكردایەتەوە. دەكرێت وێنای ئەوە بكەین كە دەكرا ئەمە ببوایەتە هۆی گۆڕینی كەلتوورە سیاسییە نوێیەكە و دروستكردنی پانتایی نوێ بۆ دەستەبژێرە سیاسییەكە. جارێكی دیكە من جەخت لەسەر گرنگیی بوونی كوردستان دەكەمەوە، مەبەستم ئەوەیە كە بوونی كوردستان خۆی لە خۆیدا دەستكەوتێكی مێژووییە، لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا كارێكی زۆر ماوە بۆ ئەوەی ئەنجام بدرێت، واتە ئەوەی هەیە، واقیعێكی ئەرێنییە و بیرخەرەوەیەكیشە كە هێشتا بەرەوپێشچوونی زۆر ماوە كە دەبێت بەدەست بهێنرێت.

* لە توێژینەوەكەتاندا بە ناونیشانی «توندئاژۆیی و سڕینەوەی شارستانییەت» كە بە زمانی فەرەنسی لە لۆمۆند بڵاوت كردووەتەوە، پێتان وایە ئەو چەمكانەی باستان كردووە، چ ڕەنگدانەوەیەكیان هەبووە لە هەلومەرجی دوای كۆتاییهاتنی داعش لە هەرێمی كوردستاندا و لە پەیوەندییەكانی ئەم هەرێمە بە بەغداوە؟

- لە ڕاستیدا چەمكی شارستانییەت چەمكێكی زۆر گرنگە، كە دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگرین كە شارستانییەت لەسەر بنەمای نەتەوەگەرایی و كەلتوور، یان ئایین پێناسە ناكرێت، مەبەستم ئەوەیە كە شتێك نییە پێی بگوترێت شارستانییەتی ئیسلامی، یان شارستانییەتی چینی، یانیش شارستانییەتی مەسیحی، بەڵكو شارستانییەت بە پێی تێگەیشتنی من، جیهانییە و موڵكی مرۆڤایەتییە، هەروەها شارستانییەت بە مانای متمانە دێت، متمانە بە كات، بە شوێن، بە زمان و متمانە بە دامەزراوەكان. كاتێك لە مێژووی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەدەی بیستدا دەڕوانین- بە تایبەتی مێژووی عێراق- ئەوە بەدی دەكەین كە شارستانییەت بە بەردەوامی خاپوور و وێران كراوە، لەسەر دەستی هێزە دڵڕەقەكان و بە چەكی كیمیایی و لەسەر دەستی تاكڕەویی سەددام حوسێن و هەروەها لەلایەن داعشەوە، هاوكات بە هۆی لۆژیكی تایەفەگەرییەوە لە نێو چووە. لەبەر ئەوە من پێم وایە فاكتەرەكانی لەناوبردنی شارستانییەتی زۆر و زەوەندن و هێشتا لە ئارادان، بەڵام لە هەمان كاتدا- هەروەك پێشتر ئاماژەم پێكرد- كوردستان هەیە و خودی مانەوەی كوردستانیش خۆی لە خۆیدا گرنگە. كۆمەڵگەی كوردییش ڕەنگە بتوانێت ئەم متمانەیە بنیاد بنێتەوە: متمانە بە كات، متمانە بە شوێن، باشتركردنی پەیوەندییەكانی نێوان نەوەكان و بە باشتركردنی زمان وەك ئامرازێكی پەیوەندی و متمانە.

* لەبەر ڕۆشنایی توێژینەوەكەتان لەبارەی «شۆڕش و توندڕۆیی دەوڵەت» و ڕۆڵی توندوتیژی لە جیهانی عەرەبیدا، ئایا چ بزاوتێكی تایبەتمەندی شۆڕشگێڕی، یان ئاڵوگۆڕی كۆمەڵایەتیت لە كوردستانی عێراقدا بەدی كردووە و، چ بەروادكارییەتان لا گەڵاڵە بووە لەگەڵ بەشەكانی دیكەی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا؟

- بە دڵنیاییەوە دەتوانین سەرنجی بزاوتە شۆڕشگێڕییەكانی سەروەخت و ساڵانی پەنجاكان و شەستەكانی كوردستان بدەین، كە پتر مەیلیان بۆ ئایدیۆلۆژیای چەپڕەو هەبوو، لەو كاتەدا پشتیوانییەكی جەماوەرییان هەبوو. بۆ نموونە سەیری بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەكانی مستەفا بارزانی بكە- كە مەلا مستەفا خۆی تا ڕاددەیەكی زۆر كەسایەتییەكی موحافیزكار بوو، لە كاتێكدا بزووتنەوەی كوردی لەو كاتەدا لە ژێر كاریگەریی تەوژمە چەپڕەوەكاندا بوو. هەمان شت بۆ ساڵانی حەفتاكانی ئەو سەدەیە ڕاست بوو، بەڵام دوای دروستبوون و بنیادنانی ئیدارەیەكی خۆبەڕێوبەر، ئەوا چیتر ئەم بزاوتە شۆڕشگێڕییانە لە ئێستادا لە ئارادا نەماون. بۆچی ئەمە ڕووی دا؟ چونكە هەر بزاوتێكی شۆڕشگێڕیی سەركەوتوو دەبێت، لە كۆتاییدا گۆڕانكاری بەسەر خۆیدا بهێنێت و دەست بداتە پرۆسەی بنیادنانی كۆمەڵگە- واتە دروستكردن و داڕشتنەوەی ژیانی كۆمەڵایەتی، و دووبارە داڕشتنەوەی چەمك و تێڕوانینەكانی پەیوەست بە كات و ئامانجەوە. بۆ نموونە توركیا مێژوویەكی تا ڕاددەیەك هاوشێوەی هەیە. سەرەتا شۆڕش هەڵگیرسا، بە تێپەڕبوونی كات و دواتر وزەی ئاڵوگۆڕی لەدەست دا كاتێك لە دامەزراوەكاندا بەرجەستە بوون. لە ئێستادا بوونی كوردستان بووەتە هۆی ئەوەی گەڕانەوە بۆ بزاوتی شۆڕشگێڕی پرسێكی پەیوەندیدار نەبێت، مەبەستەكە ئەوەیە دەبێت لە ئێستادا گوڕوتینەكە لە بنیادنان و بەردەوامیدان بە كۆمەڵگە و دەوڵەتێكی كارادا چڕ بكرێتەوە.

* لە ڕوانگەی مێژووییەوە، بە تایبەتی كتێبەكەتان بە ناوونیشانی «مێژووی توركیا لە ئیمپراتورییەتەوە بۆ ئێستا» چۆن بەرەوپێشچوونی پەیوەندییەكانی توركیا و هەرێمی كوردستانی عێراق كاریگەر بوون لەسەر سەقامگیریی ناوچەكە و لەسەر باری خۆبەڕێوەبەریی هەرێمی كوردستان؟

- ئەگەر لە ئایدیۆلۆژیای تورك لە نزیكەی 1876ـەوە بۆ 1909 و دواتر بڕوانین، ئەوا بەرەوپێشچوونی باوەڕێكی نەتەوەیی تورك بەدی دەكەین، كە پێداگری دەكات، لەوەی كە نەتەوەی تورك ئەركێكی مێژوویی لە ئەستۆیە، ئەركی باڵادەستبوون. دەبێت ئەوەش لە یاد نەكەین كە هێشتا ئەم ئایدیۆلۆژیایە لە ئارادایە، لەم چوارچێوەیەدا تەنیا تورك وەك بابەتێكی مێژوویی و سیاسی هەژمار دەكرێت و تێكڕای گرووپەكانی دیكەش بە گرووپی ملكەچ دادەنرێن، واتە گەلانێك كە مافێكی كەم، یان هیچ مافێكیان نییە بۆ ئەوەی ببنە گەلێكی مێژوویی و دەستەجەمعی. ئەمە ڕەنگدانەوەی هەبووە لەسەر پەیوەندییەكانی توركیا لەگەڵ هەرێمی كوردستانی عێراق. لە كۆتاییدا، توركیا ناچار بوو بوونی قەوارەی خۆبەڕێوەبەریی كوردی قبووڵ بكات- بە تایبەتی دوای ساڵی 2008 و 2009- بەڵام لە تێڕوانینی ئەنقەرەدا ئەمە. هەرێمێكی خۆبەڕێوەبەر سەیر ناكرێت كە تێیدا كورد وەك قەوارەیەكی دەستەجەمعی، ئازادانە بڕیار لە ئایندەی خۆی بدات، ئەمەش پەیوەندییەكی تەموومژاوی دروست دەكات. لەلایەكەوە توركیا پەیوەندیی ئابووری و سیاسیی لەگەڵ هەرێمی كوردستان هەیە، لەلایەكی دیكەوە ئەو بنەما ئایدیۆلۆژییەی نكۆڵی لەوە دەكات كورد كاراكتەرێكی زاتیی هەبێت و گۆڕانكاریی بنەڕەتیی بەسەردا نەهاتووە.

* ئێوە باسی ئایدیۆلۆژیی توركیاتان كرد، پێتان وایە چۆن ئەم ئایدیۆلۆژیایە كاریگەریی هەبووە لەسەر كوردی سووریا لە ئێستادا، بە دەربڕینێكی دیكە ئایا چی دەبێتە هۆی ئەوەی تورك لە كۆتاییدا ئیدارەی كوردی لەو بەشەدا قبووڵ بكات؟

- ئەگەر لە پانزە ساڵی ڕابردوو بڕوانین، توركیا هەموو هەوڵێكی داوە بۆ تێكشكاندنی ڕۆژئاوا و بوونی كورد، تێكشكاندنی ڕۆژئاڤا- بەتایبەتی عەفرین- ئەو كاتە دەستی پێكرد كە هێزە كوردییەكانی ئەوێ ڕایانگەیاند كە ژێردەستەی تورك نابن و خۆیان ئایندەی خۆیان دیاری دەكەن، لەو كاتەوە توركیا بوونی ئەوانی قبووڵ نەكردووە. ڕەنگە ئێستا دۆخەكە تا ڕاددەیەك جیاواز بێت، هەلومەرجەكە بەهۆی گوشاری ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و تێوەگلانی ئیسرائیل و گۆڕانی شەڕەكەی سووریاوە بەرەوپێش چووە. توركیا ناچار بووە ئیدارەیەكی سنوورداری كورد لە ڕۆژئاڤا قبووڵ بكات، ئەویش نەك وەك فیدڕاڵی، بەڵكو وەك واقیعێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی. هەندێ فاكتەر هەن كە ئەمە دەكەنە شتێكی حەتمی، یەكەمیان بریتییە لە توانا سەربازییەكانی كورد، كە ئەمە شتێكە توركیا ناتوانێت فەرامۆشی بكات. دووەمیان بریتییە لاوازیی ڕژێمی سووریا، كە تەنیا بە پشتیوانیی میلیشیا بیانییەكان بەردەوام دەبێت و هیچ شەرعییەتێكی جەماوەریی نییە و، ناتوانێت كۆمەڵگە بجووڵێنێت، ئەگەرنا سەركێشیی ورووژاندنی شەڕێكی دیكەی ناوخۆیی دەكات. فاكتەری سێیەم بریتییە لە بوونی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، كە ئەویش بوونێكی دوولایەنەیە، هەم پەنتاگۆن و هەم وەزارەتی دەرەوە، واتە ئەگەرچی ئەم دوو دامەزراوە هەمیشە هاوڕا نین، بەڵام پێكەوە لە ڕۆژئاڤا كار دەكەن، لە كۆتاییشدا ئیسرائیل هەیە، كە پێمان خۆش بێت یان نا، ڕۆڵێكی ستراتیژیی یەكلاكەرەوە دەبینێت لە پاراستنی هاوسەنگیی هێزدا.

* كتێبەكەتان «مێژووی توندئاژۆیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست» تێگەیشتنێكی قووڵ لەخۆ دەگرێت بۆ ناكۆكییە مێژوییەكان، كەواتە چۆن ستەم و توندوتیژیی ڕابردوو بەردەوام كاریگەرییان دەبێت لەسەر ڕەنگڕێژكردنی گوتاری سیاسیی هاوچەرخ و پەیوەندیی نێوان پێكهاتەكان لە نێو هەرێمی كوردستان و لەگەڵ دراوسێكانیدا؟

- پێم وایە توندوتیژی یەكێكە لە توخمە بنەڕەتییەكانی كەلتووری سیاسیی ناوچەكە، واتە ئامرازێك نییە كە جاربەجار بەكار بهێنرێت، بەڵكو بووەتە بەشێك لە ژیانی سیاسی، لە زۆر حاڵەتدا تەنانەت كاراكتەرە سیاسییەكان هەوڵ نادەن پەنابردنەبەر بەكارهێنانی توندوتیژی بشارنەوە، بەڵكو بووەتە شێوازێكی دەربڕین و گوزارشتكردن و ئامرازێك بۆ شەرعییەت و، تەنانەت بووەتە زمانێك بۆ خۆی. لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ئەم مێژووە دوور و درێژەی توندوتیژی چەند كۆمەڵگەیەكی دروست كردووە، كە تێیدا متمانە لەدەست چووە و، نەك بووەتە بناغەی پەیوەندییەكانی نێوان دەوڵەت و گەلان، بەڵكو بناغەی پەیوەندیی خودی كۆمەڵگەكانیشە، پەیوەندیی نێوان نەوەكان، نێوان بزووتنەوە سیاسییەكان و نێوان خێزانەكان. لە كوردستانی عێراقدا هێشتا یادەوەریی ئەنفال، چەكی كیمیایی، ئاوارەیی و دەربەدەری، ناپاكی و ناكۆكیی ناوخۆیی هەیە، ئەم یادەوەرییانەش بەردەوام كاریگەرییان لەسەر گەڵاڵەبوونی هۆشیاریی دەستەجەمعی هەیە، هەروەها كاریگەرییان هەیە لەسەر چۆنیەتی وێناكردنمان بۆ دەسەڵاتی سیاسی و چۆنیەتی ئیدارەی ترس. لەبەر ئەوە باوەڕم وایە كە بنیادنانەوەی متمانە -ئەویش لە ڕێی دامەزراوەكان و پەروەردە و دروستكردنی پانتایی گشتیی هاوبەش- تاكە ڕێگەیە بۆ تێپەڕاندنی میراتی دوورودرێژی توندوتیژی، ئەگەرنا ڕابردوو دووبارە و لە فۆرمی نوێدا دەگەڕێتەوە.

* لەبەر ئەوەی هەرێمی كوردستان سەرچاوەی گرنگی وزەی هەیە، ئێوە چۆن لە كارلێكی نێوان سەرچاوە سرووشتییەكان و پەرەپێدانی ئابووری و سەربەخۆیی سیاسی لە هەرێمی كوردستان دەڕوانن، بە تایبەتی لە پەیوەندی بە بەغدا و كاراكتەرە نێودەوڵەتییەكانەوە؟

- نەوت و غاز، هەم مایەی نیعمەت و هەم مایەی نەهامەتین بۆ كوردستان، واتە بوار و ئەگەری سەربەخۆیی و دەستڕۆیشتوویی ئابووریی بۆ دەستەبەر دەكەن، بەڵام دەبنە هۆی ئەوەی ناوچەكە لە باری لاوازیدا بێت. تاوەكو زیاتر ئابووری پشتبەستوو بێت بە سەرچاوە سرووشتییەكان، ئەوا پتر لە باری لاوازیدا دەبێت، ئەویش لەبەر ئەوەی دەكرێت سەرچاوەكان كۆنتڕۆڵ بكرێن، یان ڕێگرییان لێ بكرێت لەلایەن هێزە دەرەكییەكانەوە. ئێمە بەردەوام ئەم دۆخەمان بینی لەگەڵ بەغدا و تەنانەت لەگەڵ كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكانیشدا. مەترسیی دووەم ئەوەیە كە نەوت ئابوورییەكی ڕەیعی دروست دەكات و ئەم جۆرە ئابوورییەش دەبێتە هۆی لاوازكردنی دامەزراوەكان و لەناوبردنی شایستەیی و كۆبوونەوەی دەسەڵات و داهات لە دەستی كەسانێكی كەمدا، كە دەبنە هۆی كەمەبوونی پاڵنەری داهێنان و پەرەپێدانی كەرتە بەرهەمهێنەرەكان. ئەگەر كوردستان بتوانێت سەرچاوەكانی بۆ بنیادنانی ژێرخانێكی ڕاستەقینە بەكار بهێنێت، لە بواری خوێندن و پەروەردە و پیشەسازی و كۆمەڵایەتی، ئەوا ئەم سەرچاوانە دەبنە هێزێك بۆ خۆبەڕێوەبەری، بەڵام ئەگەر بۆ بەكاربردن، یان پرسی سیاسی بەكار بهێنرێت، ئەوا پشتبەستن بەرهەم دەهێنێتەوە، كەواتە دەكرێت نەوت ببێتە هۆی ئەوەی كوردستان ئازادتر بێت، یان لاوازتر، ئەمەش بە تەواوەتی بەندە بەوەی چۆن ئیدارە دەدەرێت.

* لە كتێبەكەدا بەناونیشانی دۆزی كورد «دەوڵەت و كەمینەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا» زۆر جەخت لەسەر پەیوەندیی نێوان دەوڵەت و كەمینەكان دەكەیتەوە، ئایا گرنگترین بەرەوپێشچوون چییە كە سەرنجتان داوە لە پەیوەندی بە شێوازی مامەڵەی دەوڵەتانی ناوچەكە لەگەڵ كێشەی كورددا، بە تایبەتی لەگەڵ هەرێمی كوردستانی عێراقدا؟

- ئەوەی لەم ڕووەوە گۆڕانكاریی بەسەردا هاتووە، ئەوەیە كە چیتر پرسی كورد وەك كێشەیەكی ئەمنی لێی ناڕوانرێت، بەڵكو بووەتە پرسێكی بونیادی دەوڵەتدار لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. بۆ چەندین دەیە لە ڕوانگەی سەركوتكارییەوە مامەڵە لەگەڵ پرسی كوردا كرا، بە نكۆڵیكردن لە بوونی كورد، یان لە بوونی مافەكانی كورد، بەڵام ئەگەر لە ئێستادا ئەو نكۆڵیكردنە لە هەندێ شوێندا مابێت، ئەوا چیتر دەوڵەتانی ناوچەكە ناتوانن كورد بسڕنەوە، بەڵكو دەبێت وەك كاراكتەرێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی و كەلتووری مامەڵەیان لەگەڵدا بكەن. ئەمە لە عێراق و لە توركیا و لە سووریادا ڕاستە و تەنانەت لە ئێرانیش، پرسی كورد بووەتە ئاوێنەیەك كە دەبێت هەر یەكێك لەم دەوڵەتانە لە ڕێیەوە دژبەرییە ناوخۆییەكانی خۆیان ببینن، ئەویش لە پەیوەندی بە پێناسەی هاووڵاتیبوون و، سەروەری و شوناسەوە. كەواتە بەڵێ بەرەوپێشچوون بەدی هاتووە، بەڵام هێشتا بە تەواوەتی یەكلا نەبووەتەوە. ڕاستە كورد وەك كاراكتەر لەبەرچاو دەگیرێت و ڕەچاو دەكرێت، بەڵام ئەم ددانپێدانانە لە چوارچێوە و لە نێو هەرەمی باڵادەستیدا ماوەتەوە. ئالنگاریی ئایندە ئەوەیە چۆن ئەم ددانپێدانانە سنووردارە بگۆڕدرێت بۆ یەكسانییەكی ڕاستەقینە و بۆ هاوبەشییەكی سیاسی.

* بە دید و تێڕوانینی ئێوە هەرێمی كوردستانی عێراق دەتوانێت چ ڕۆڵێكی هەبێت لە برەوپێدانی سەقامگیری و دیالۆگ لە ناوچەكەدا، ئەویش بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی كە پێگەیەكی جیۆپۆلەتیكی و دۆخێكی سیاسیی ناوخۆیی تایبەتمەندی هەیە؟

- ئەوەی جێی هەڵوەستەلەسەركردنە، ئەوەیە كە كوردستان هەم بارێكی لاواز و هەم بایەخێكی ستراتیژبی هەیە، ئەویش لەبەر ئەوەی كەوتووەتە نێوان توركیا و سووریا و ئێران و جیهانی عەرەبییەوە، وەك: دەتوانێت ببێتە پردێك- میانگیرێك- ئەگەر تەبایی ناوخۆیی خۆی بپارێزێت و سیاسەتێكی دەرەكیی هاوسەنگی هەبێت. دەكرێت هەرێمی كوردستان ببێتە پانتاییەك بۆ دیالۆگ لە نێوان عەرەب و كورد، لە نێوان كاراكتەرە شیعە و سوننەكاندا، لە نێوان ئێران و ڕۆژئاوادا، بەڵام بۆ ئەوەی ئەمە ڕوو بدات، دەبێت كوردستان دامەزراوە و ژیانە دیموكراتییەكەی بەهێز بكات، ئەو كات كاراكتەرە هەرێمایەتییەكان متمانە بە كوردستان-وەك میانگیرێك- دەكەن، كە قەوارەیەكی سیاسیی سەقامگیر و تەبا و شەرعیی هەبێت. دابەشبوونی ناوخۆیی و گەندەڵی، یان مەیلی دەسەڵاتخوازیی ئەو میسداقییەتە لاواز دەكەن، كەواتە یەكەم مەرج بۆ ئەوەی كوردستان ڕۆڵێكی هەرێمایەتیی هەبێت، بریتییە لە چاكسازی ناوخۆیی، هەر كاتێك ئەمە بەدی هات، ئەوكات دەتوانێت ببێتە هاوبەشێكی ئاشتیخوازی و بنیادنەر- كە ئەمەش نموونەیەكی دەگمەنی سەقامگیرییە لە ناوچەیەكی پڕ لە پشێویدا.

* بە تێڕوانین لە ئایندە، ئایا گرنگترین ئالنگاریی ناوخۆیی و دەرەكی چییە كە ڕووبەڕووی هەرێمی كوردستان دەبێتەوە و پێویستە لە ماوەی پێنج بۆ دە ساڵی داهاتوودا تێیپەڕێنێت، بۆ ئەوەی سەقامگیری و خۆشگوزەرانییەكی زیاتر بەدەست بهێنێت؟

- ئەوەی پەیوەندی بە دۆخی ناوخۆییەوە هەبێت، گەورەترین ئالنگاری بریتییە لە نوێگەریی سیاسی، واتە تێپەڕاندنی هەمان ڕوخسار و هەمان بونیاد و هەمان دابەشبوونی ناوخۆیی، كە بۆ چەندین دەیە زاڵبوون بەسەر سیاسەتی كوردیدا. نەوەی نوێ جیاوازە، داخوازی زیاترە، پشوودرێژییەكی كەمتری هەیە لەگەڵ شێوازی كۆنی سیاسەتدا، واتە ئەگەر سیستمە سیاسییەكە كراوەیی بە خۆیەوە نەبینێت بە ڕووی كاراكتەر و بیرۆكە نوێیەكاندا، ئەوا مەترسیی ڕاستەقینەی چەقبەستوو و بگرە پاشەكشەش هەیە. لەسەر ئاستی دەرەكی، دەبێت كوردستان بە ئاگاییەكی زیاترەوە پەیوەندییەكانی لەگەڵ دراوسێكانیدا ئیدارە بدات. توركیا و ئێران، و بەغدا بەردەوام دەبن لە گوشارەكانییان، ئالنگارییەكە ئەوەیە چۆن پارێزگاری لە خۆبەڕێوەبەرییەكەی بكات، بەوەی تووشی گۆشەگیری نە بێت، واتە هاوبەشییەك بنیاد بنێت بەوەی ئەمە ببێتە وابەستەیی. لە كۆتاییدا دەبێت ئەوە بڵیێن كە تەواوی ناوچەكە پێ دەنێتە نێو نا دڵناییەكی قووڵەوە، گۆڕانی كەشوهەوا، شۆكە ئابوورییەكان، داكشانی نەوت و گۆڕانی هاوپەیمانێتییەكان، ئەمانە هەموویان ئالنگارین بۆ خۆڕاگریی كوردستان. بە كورتی، دەیەی داهاتوو هەم پێویستی بە ژیری و هەم بە بوێری هەیە، ژیری بۆ تێگەیشتن لە سنوورداربوونی هێز، بوێری بۆ داهێنانكاری لە وێناكردنی سیاسیدا.