ئاشـكرایە دۆخـی ناوچـەی ڕۆژهەڵاتـی ناوەڕاسـت وەك هەمیشـە بـە قۆناغێكـی ئاڵـۆز و دژواردا دەڕوات، ســەرەڕای كێشــە و تەنگــژە ناوخۆییــەكان كــە یەخــەی وڵاتانــی ئــەم ناوچەیــە بەرنــادەن، ئــەوا دەســتتێوەردان و ململانێـــی هێـــزە ناوچەیـــی و نێودەوڵەتییەكانیـــش وڵاتانی ئـــەم ناوچەیەیـان كردووەتـــە گۆڕەپانـــی یەكلاكردنـــەوەی ناكۆكییەكانی خۆیـــان، ئەمەش هێنـــدەی دیكـــە هـــەلومەرجەكـــەی دژوارتـــر كـــردووە، بەتایبەتـــی بارگــرژی و ناكۆكییەكانــی نێــوان ویلایەتــە یەكگرتووەكانــی ئەمریــكا و ئێــران و پەرەســەندن و پێشــهاتەكانی ئــەم دواییــە.

بــۆ گفتوگۆكــردن لەبــارەی ئــەم پرســانە و هەڵســەنگاندن و شــرۆڤەكردنی سیاســەتی ئێســتای ئیــدارەی ســەرۆك دۆناڵــد ترەمــپ لــە ئاســت ئــەم ناوچەیــە، بەتایبەتــی ئێــران و چەنــد پرســی دیكــەی پەیوەســـت و پەیوەندیـــدار، گـــوڵان دیمانەیەكـــی لەگـــەڵ «كریســـتۆفەر فێتەوێس» ئەنجام دا، كـــە زانایەكـــی سیاســـیی ئەمریكیــیـە و پڕۆفیســـۆری زانســـتی سیاســـییە لـــە زانكـــۆی تۆلەیـــن و بـــە شـــێوەیەكی گشـــتی شــارەزا و تایبەتمەنــدی پەیوەندییەكانــی دەرەوەی ویلایەتــە یەكگرتووەكانــی ئەمریكایــە، هەروەهــا وانەبێــژی چەنــد بوارێكــی گرنگــە وەك: سیاســەتی دەرەوەی ئەمریــكا، ئاسایشــی نێودەوڵەتــی، چەكــی كۆمەڵكــوژ و سیاســەت و ســتراتیژیەت. لــە هەمــان كاتــدا خاوەنــی چەندیــن پەرتووك و توێژینەوەیــە لە بــارەی پەیوەنــدی و سیاسـەتەكانی دەرەوەی ئەمریكا.

 

* ئێوە لە توێژینەوەكانتاندا گومان لەو گریمانە باوە دەكەن، كە پەیوەستە بە ناسەقامگیریی جیهانی و داكشانی هێزی ئەمریكاوە. ئایا لە ئێستادا سیستمە نێودەوڵەتییەكە ڕووبەڕووی مەترسیی زیاتر دەبێتەوە، یان ئەوە ڕاگەیاندنەكانن كە ئەم پرسەیان لە قەبارەی خۆی گەورەتر كردووە؟

- ئەمە پرسیارێكی زۆر باشە و خۆزگە بمزانیایە. ئەوەی دەكرێت لەم ڕووەوە ئاماژەی پێ بكەم، ئەوەیە كە لەم دو ساڵەی دواییدا شۆڕشێك لە بواری شەڕ و بەرپابوونی جەنگدا هاتووەتە ئاراوە، ئێمە هێشتا لە سەرەتای تێگەیشتن لەم پێشهات و پەرەسەندنەداین. ئێوە لە شەڕی ڕووسیا و ئۆكرانیا بڕوانن، دەبینن 90%ی قوربانییەكان بەهۆی هێرشی فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكان و درۆنەكان بووە. لە ڕاستیدا ئەم شۆڕشە بووەتە هۆی ئەوەی كە هێزە بچووكەكان بتوانن بەرەنگاری هێزە مەزنەكان ببنەوە، ئەوەتا لە شەڕی نێوان ئێران و ئەمریكاش فڕۆكە بیفڕۆكەوانەكان و مووشەكەكان ڕۆڵیان هەبوو. لێرەدا مەبەستم ئەوەیە بڵێم كە ئەمە بە ئاراستەیەكی مەترسیداردا دەڕوات، چونكە لە ئێستادا وڵاتانی بچووك هەن، كە دەتوانن بە درۆنی هەرزانبەها بەرەنگاری «چین»ی مەزن و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ببنەوە. جگە لە پرسی پەیوەست بە درۆنەكانەوە، ئەوەتا ئێران پەنای بردووەتە بەر داخستنی گەرووی هورمزیش. پێموایە هەموو ئەم پێشهاتانە پێمان دەڵێن كە ئێمە بە ئاراستەی جیهانێكی مەترسیداردا هەنگاو دەنێین، جیهانێك كە پتر نادڵنیایی باڵی بەسەردا دەكێشێت، هەروەك پێشتریش ئاماژەم پێكرد، ئێمە لە سەرەتای تێگەیشتن لەم پەرەسەندنەداین.

* ئێوە زۆر جەخت لەسەر پرسی ترس دەكەنەوە كە زیاتر لە هەڕەشە بابەتییەكان بووەتە پاڵنەری سیاسەتی دەرەوەی وڵاتان، كەواتە چۆن لە ڕەنگدانەوەی ئەم بابەتە دەڕوانن لە سیاسەتەكانی ڕۆژئاوا، بە دیاریكراوی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە ئاست ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی و ئێران بە تایبەتی؟

- لە ڕاستیدا من دەتوانم ئەوە بڵێم كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بە هەڵگیرساندنی ئەم شەڕە، نەك گەشە و خۆشگوزەرانیی ڕۆژئاوا، بەڵكو جیهانیشی خستووەتە مەترسییەوە، چونكە ئێمە بمانەوێت، یان نا، هێشتا جیهان پێویستییەكی زۆری بە نەوت هەیە، كاتێك دەستەبەركردنی نەوت كێشەی بۆ دروست دەبێت، ئەوا نرخەكان بە خێرایی هەڵدەكشێن، كەواتە ئەگەر گەرووی هورمز نەكرێتەوە، ئەوا ئەم هاوینە كێشەی زۆر دروست دەبێت و چەندین گرفتی گەورەی ئابووری سەرهەڵدەدەن، نەك تەنیا لەم ناوچەیەدا، بەڵكو لە سەرتاسەری جیهاندا، ئەمەش دەرخەری ئەوەیە كە دەتوانرێت لە ڕێی داخستنی ئەم گەرووەوە هێز و دەستڕۆیشتووییەك مومارەسە بكرێت، كە پێشتر بیری لێ نەكراوەتەوە.

* دیارە گەرووی هورمز گرنگییەكی ستراتیژیی گەورەی هەیە، ئایا پێشبینیی ئەوە دەكەن كە دۆخەكە بەرەو هەڵكشانی زیاتر بچێت؟ ئایا هێزە ڕۆژئاواییەكان، بەتایبەتی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەركی بەوە نەكردبوو كە ئاسایشی ئەم ڕێڕەوە ئاوییە چەند لەرزۆكە؟

- لە ڕاستیدا ئەگەری هەڵكشانی دۆخەكە لە ئارادایە، لەم ڕووەوە سەرۆكی ئەمریكا (دۆناڵد ترەمپ) سێ ڕێگەچارەی لە بەردەمدایە، یان ڕازیبوون بە تێكڕای داخوازییەكانی ئێران، یانیش دەستپێكردنەوەی هەڵمەتە سەربازییەكە، ڕێگەچارەی سێیەمیشیان ئەوەیە كە چاوەڕێ بكات و چاودێریی پەرەسەندنی بارودۆخەكە بكات، كە بەم دواییە ڕێگەچارەی سێیەمی گرتووەتەبەر و ئەوەی پیادە كردووە. باوەڕم وانییە ترەمپ بیەوێت دۆخەكە بەرەو هەڵكشان ببات، چونكە هەڵبژاردنی لە پێشە و ئەگەر داكشانێكی گەورەی ئابووری ڕوو بدات، ئەوا ڕەنگدانەوەی خراپی دەبێت لەسەر دەرئەنجامی پارتەكەی لە هەڵبژاردنەكاندا، كە ئەمەش یەكێكە لەو هۆكارانەی كە نایەوێت دۆخەكە بەرەو ئاڵۆزی و هەڵكشان ببات. من پێموایە دۆناڵد ترەمپ دەیەوێت ڕێككەوتن بكات، بەڵام نایەوێت ڕێككەوتنێك بێت كە شرۆڤەكاران بڵێن خراپترە لەو ڕێككەوتنەی لە ساڵی 2015دا لەگەڵ ئێران ئەنجامی دا، هەر لەبەر ئەوەشە لە سەرەتای وەڵامەكەمدا گوتم، ئەگەری ئەوە هەیە هەلومەرجەكە بەرەو هەڵكشان بچێت، خۆ ئەگەر شەڕ دەست پێ بكاتەوە، ئەوا دەرئەنجامە ئابوورییەكانی لەسەر جیهان قورس و سەخت دەبن و سەرۆك ترەمپیش ئەمە باش دەزانێت، لە هەمان كاتدا ئەگەر ئەم پرسە لەبەرچاو بگرین، ئەوا ئەگەری ئەوەش هەیە كە ئەمریكا ڕێككەوتنێك بكات كە جۆرێك لە سازشی تێدا بێت، بەڵام دواتر دۆناڵد ترەمپ هەوڵ بدات بە چەشنێك بیخاتە ڕوو كە ئەمە ڕێككەوتنێكی باشە و سەركەوتنێكی گەورەیە، و بەردەوام ئەمە دووپات بكاتەوە، تاوەكو شوێنكەوتووانی باوەڕی پێ دەكەن، كەواتە ڕێی تێدەچێت ئەمەش ڕوو بدات.

* كەواتە پێتانوایە ئەو بارگرژییەی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیە، دەبێتە هۆی دووبارە داڕشتنەوە و بونیادنانەوەی سیستمە جیهانییەكەی پەیوەست بە ئابووری و وزەوە؟

- من پێموایە ئەم قەیران و بارگرژییە دەبێتە هۆی ئەوەی وڵاتان بە خێرایی هەنگاو هەڵبگرن بۆ دۆزینەوەی بەدیلی نەوت، لە ڕاستیدا تاكە بەدیلی درێژخایەن كە وەك پێویست بتوانێت پاڵپشت بێت بۆ ئابووری، بریتییە لە وزەی ناوكی، من نازانم بۆ تا ئێستا هێندە بەرهەڵستیی پەنابردنەبەر وزەی ناوكیمان كردووە، بەڵام پێموایە ئەم دۆخە بیركردنەوەی هەندێ لە دەوڵەتان دەگۆڕێت. لە ڕاستیدا ئەمە چارەسەرە درێژخایەنەكەیە، ئەگەرچی دەبێت ئەوەش بڵێین كە لە مەودای كورتدا، بەدیلێك لە ئارادا نییە، بەڵام ئەو پرسە گەورەیەی كەس باسی لێوە ناكات و ئاماژەی پێ ناكات و تا ئێستا بووەتە هۆی ئەوەی بازاڕی نەوت ڕزگار بكات، ئەوەیە كە وڵاتی چین هاوردەی نەوتی كەم كردووەتەوە. من دڵنیا نیم چۆن ئەم كارەی كردووە، گومانیشم هەیە لەوەی كەس بە ڕاستی ئەمە بزانێت. واتە لە ئێستادا نزیكەی 4.5 ملیۆن بەرمیل كەمتر نەوت هاوردە دەكەن بەراورد بە پێش ڕوودانی قەیرانەكە، لە دەرئەنجامدا، بایەخ و خواستی جیهانی كەم بووەتەوە، بەڵام لە مانگی تەممووزدا ئەم یەدەگە ستراتیژییە بەتاڵ دەبێتەوە و ئێمە زۆر لە كۆتایی نزیك بووینەتەوە، ئەو كاتە گوشار لەسەر نرخەكان زۆر زیاد دەبێت. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی دووبارە پێداچوونەوە بە بازاڕی نەوتدا بكرێت، ڕەنگە، چونكە هەروەك گوتم، ئەمە چارەسەرە درێژخایەنەكەیە، بەڵام لە مەودای كورتدا بەدیلێكی دیكە بەردەست نییە.

* بە تێڕوانینی ئێوە چ وانەیەك هەبوو لە پەیوەندی بە شەڕ و قەیرانەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە، كە دەبوو ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لەبەرچاوی بگرتایە لە مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم قەیرانەی ئێستادا؟

- لە ڕاستیدا ئەمە پرسێكە كە بووەتە هۆی نیگەرانكردنی زۆر كەس، مەبەستم زۆرێك لە چاودێرانی سیاسەتی دەرەوەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایە، لەبەر ئەوەی پێناچێت ئێمە هیچ وانەیەكمان لە تەنگژە و تەنگوچەڵەمەكانی پێشوو وەرگرتبێت، ئەوەتا هیچ وانەیەكمان لە شەڕی عێراق وەرنەگرتووە، هەروەها لە شەڕی ئەفغانستانیش، ئەوە بوو لە ئۆپەراسیۆنێكدا سەرۆكی وڵاتی ڤەنزویلا «مادورۆ»مان ڕفاند و پێشێلكاریی ڕێسا و یاساكانمان كرد، ڕفاندنی سەرۆك و سەركردەی وڵاتێكمان بە ئاسایی دانا و چەندین دەیەی پیادەكردنی یاسا و ڕێسا نێودەوڵەتییەكانمان پێشێل كرد، لە ئەنجامی ئەم فێرنەبوونەشمان دەرئەنجامێكی تراژیدیمان بەدەست هێناوە.

*  ئێوە زۆرجار ڕەخنە لەوە دەگرن كە چۆن ئەمریكا لە هەڕەشە و مەترسییەكان دەڕوانێت. ئایا پێتانوایە پەرچەكرداری ستراتیژیی لەڕادەبەدەر بە سەر ئەو شێواز و ڕێگەچارەیەدا جێبەجێ دەبێت، كە لە ئێستادا ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە ئاست قەیرانی كەنداودا گرتوویەتەبەر؟

- ئەوە ڕاستە كە لە ماوەی مانگ و نیوی ڕابردوودا لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، «وەزیری دەرەوە، سەرۆك و وەزیری جەنگی ئەم وڵاتە» هەموویان باس لە چەكی ناوكیی ئێران دەكەن و دەڵێن ئەمە مەترسی و هەڕەشەیەكی گەورەیە. مەبەستم ئەوەیە ئێوە لەوە بڕوانن كە پێش ئەوەی سەرۆكی ئەمریكا (دۆناڵد ترەمپ) بەرەو چین بەڕێ بكەوێت بۆ ئەنجامدانی كۆبونەوەی لووتكە لەگەڵ سەرۆكی ئەو وڵاتەدا، ڕایگەیاند كە خۆشگوزەرانیی هاووڵاتیانی ئەمریكا بۆ ئەو ئەولەوییەت نییە، بەڵكو زیاتر نیگەرانە لەبارەی پڕۆگرامە ئەتۆمییەكەی ئێرانەوە، كەواتە ئەگەر وەڵامی پرسیارەكەتان بدەمەوە، ئەوا بەڵێ ئەو زیاتر یاری بە ورووژاندنی ترس دەكات.