پ.د. ئەحمەد قاسم محەمەد، ئوستادی پەروەردەی جەستەیی و زانستەكانی وەرزشە لە زانكۆی دهۆك و سەرۆكی لێژنەی ئۆڵمپیی دهۆكە و بۆ گفتۆگۆی ئەمجارەی بازنەی گفتوگۆ (وەرزش وەك ئامرازێك بۆ خۆناساندنی نەتەوە)، بۆ بەشداریكردن لەم گفتوگۆیە بانگهێشتمان كردبوو، بەڵام بە هۆی هەندێك پابەندبوونەوە نەیتوانی لەگەڵمان ئامادە بێت، بەڵام وەك پەرۆشییەك بۆ گرنگیی وەرزش بەم وتارە تایبەتە بەشداری لەگەڵ كردین:

 

وەرزش بە یەكێك لە بەرچاوترین دیاردە مرۆییەكان دادەنرێت، كە سەرەڕای جیاوازیی نەژاد و كەلتوور و زمان، گەلانی بە یەكەوە كۆكردووەتەوە، چونكە زمانێكی جیهانییە، كە هەمووان لێی تێدەگەن و پێویستی بە وەرگێڕان نییە. لە سەردەمە كۆنەكانەوە، پێشبڕكێ وەرزشییەكان ڕێگەیەك بوون بۆ نزیكبوونەوە و كارلێكی ئەرێنیی نێوان تاك و كۆمەڵگەكان، وەك ئامرازێك بووە بۆ ناساندن و ئاڵوگۆڕی شارەزایی و دەرفەت بۆ پێكەوەڕۆیی مرۆیی دوور لە ململانێ و ناكۆكییە سیاسی، یان ئابوورییەكان. لەگەڵ گەشەسەندنی كۆمەڵگەكانی سەردەم، ئەمڕۆ وەرزش بووەتە پردێكی پتەو كە نەتەوەكان بە یەكەوە دەبەستێتەوە و بەهاكانی هاوكاری، لێبوردەیی و ئاشتیی جیهانی بەهێز دەكات.

وەرزش یەكێكە لە چالاكییە گرنگەكانی مرۆڤایەتی، كە بە درێژایی سەردەمەكان گەشەسەندنێكی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە، بە یەكێك لە دیارترین دیمەنەكانی جووڵەی ژیانی مرۆڤ هەژمار دەكرێت. مرۆڤ لەوەتەی لەسەر زەوی بووە، وەرزشی ناسیوە و هەر كۆمەڵگەیەك - هەر چەند ئاستی پێشكەوتوو، یان دواكەوتوو بووبێت - یەكێك لە شێوازەكانی وەرزشی تێدا بووە. لە سەردەمەكانی كۆندا، وەرزش بۆ گەیشتن بە ئامانجی جۆراوجۆر بەكارهاتووە، وەك نیشاندانی هێز، بەرگری لەخۆكردن و دابینكردنی ڕێگەكانی مانەوە، چونكە هێزی جەستەیی بنەمای باڵادەستی و پێگەی كۆمەڵایەتی بوو، بەتایبەتی لە بواری سەربازیدا. بەڵام لە سەردەمی نوێدا، وەرزش بایەخێكی دیاری لەسەر ئاستی ناوخۆیی و نێودەوڵەتیی پێدراوە، لە ئەنجامی هەوڵەكانی كۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی، كە لایەنە پەیوەندیدارەكان داویانە، تا وای لێهاتووە بووەتە دیاردەیەك كە شایەنی لێكۆڵینەوە و گرنگیپێدانە.

دەوڵەتە پێشكەوتوو و حكومەتەكان لە گرنگیی وەرزشیان گەیشتوون، بۆیە دامەزراوە و فیدراسیۆن و لێژنەی پسپۆڕیان دامەزراندووە كە گرنگی بە گەشەپێدان و ڕێكخستنی دەدەن، چ لەسەر ئاستی فەرمی، یان كۆمەڵایەتی بێت. بەم شێوەیە، وەرزش بووەتە بەشێكی دانەبڕاو لە پێكهاتەی سیاسی و كۆمەڵایەتیی دەوڵەت، كە ڕەنگدانەوەی ئاراستە فیكری و هێڵە ئایدیۆلۆجییە گشتییەكانە. لە جیهانی ئەمڕۆدا، كە بە فرە ئایدیۆلۆجیا سیاسییەكان جیادەكرێتەوە، وەرزش ڕۆڵێكی كارای لە كێشانی هێڵەكانی ئەم ئاراستە و پێكهاتانەدا هەبووە.

یەكەم: چەمك و ڕۆڵی وەرزش لە ژیانی مرۆڤدا

وەرزش تەنیا چالاكییەكی جەستەیی نییە، كە بۆ مەبەستی تەندروستی، یان كات بەسەربردن ئەنجام بدرێت، بەڵكو سیستەمێكە لە بەها و بنەما پەروەردەیی و كەلتوورییەكان، كە بەشدارە لە بنیادنانی كەسایەتیی مرۆڤ و پێكهێنانی هۆشیاریی كۆمەڵایەتی. فێری تاك فێری ڕۆحی تیم، پابەندبوون، ڕێزگرتن و قبووڵكردنی ئەوی دیكەی دەكات، كە ئەم بەهایانە هەمان بنەمای بنیادنانی پەیوەندییە مرۆییە سەركەوتووەكانن لە نێوان گەلاندا. چەمكی پەروەردەی جەستەیی و وەرزشی چەندین پێناسەی جیاوازی وەرگرتووە، بیوچەر (Putcher) ڕای وایە كە بەشێكی تەواوكەری پەروەردەی گشتی پێكدەهێنێت و، ئامانجی ئامادەكردنی تاكە بۆ ئەوەی ببێتە هاووڵاتییەك كە توانای باشترین ئەدای هەبێت لە ڕووی جەستەیی و دەروونی و كۆمەڵایەتییەوە، ئەمەش لە ڕێگەی چالاكیی جۆراوجۆری وەرزشییەوە بەدەست دێت، كە كاریگەریی هەیە لە گەیشتن بە ئامانجەكانی پەروەردەی جەستەیی (أحمد، 2016: 196).

وەرزش یەكێكە لە چالاكییە بنەڕەتییەكانی مرۆڤ، چونكە هیچ كۆمەڵگەیەك بێ شێوازە جیاوازەكانی وەرزش نابێت، بە چاوپۆشی لە ئاستی پێشكەوتن، یان دواكەوتنی ئەو كۆمەڵگەیە. بە درێژایی سەردەمەكان مرۆڤ وەرزشی ناسیوە و شارستانییەكان لە ئاراستەكانیاندا بەرانبەری جیاواز بوون. هەندێكیان وەك ئامرازێكی سەربازی بەكاریان هێناوە، چ بۆ بەرگری،یان فراوانبوون، هەندێكی دیكەشیان بۆ مەبەستی كات بەسەربردن و پڕكردنەوەی كاتەكانی بێكاری، لەكاتێكدا شارستانییەكانی دیكە وەك ئامرازێكی پەروەردەیی بەكاریان هێناوە، بە تێگەیشتن لە بەهاكەی بۆ گەشەپێدان و بنیادنانی كەسایەتی و جێگیركردنی هاوسەنگیی كۆمەڵایەتی. لەپاڵ ئەوەش، وەرزش لە كۆنەوە بە كاریگەریی ئەرێنییە تەندروستەكانەوە بەستراوەتەوە، كە لە ئاكامی ئەنجامدانی ڕاهێنانە جەستەییەكانەوە دێن، ئەمەش توێژینەوە زانستییە مۆدێرنەكان لەسەر كاریگەریی وەزیفی و تەندروستی دووپاتیان كردووەتەوە لەسەر ئاستی بایۆلۆجیی مرۆڤ (سامی،5:2024).

لێكۆڵینەوەكانی سەردەم دەریانخستووە كە چالاكییە وەرزشییەكان ڕۆڵێكی گرنگ لە باشتركردنی تەندروستی جەستەیی و دەروونی تاك و بەهێزكردنی توانای گونجاندنی كۆمەڵایەتی و تواناكانی جووڵەیی دەگێڕن، هەروەها جیاوازی هەیە لە ئاستی بەشداریی نێوان دەوڵەتەكاندا، هەندێك وڵات ڕێژەیەكی بەرزی بەشدارییان تۆمار كردووە كە گەیشتووەتە 50%، لە كاتێكدا ڕێژەكە لە دەوڵەتانی دیكەدا زۆر لەوە كەمترە، ئەمەش ڕەنگدانەوەی جیاوازییە لە سیاسەت و گرنگیدان بە وەرزش لەسەر ئاستی نیشتمانی. ئەم ئەنجامانە دووپاتكردنەوەی گرنگیی وەبەرهێنانە لە چالاكییە وەرزشییەكان، هەروەها گەشەپێدانی پرۆگرامە كاریگەرەكان بۆ بەهێزكردنی بەشداریی لاوان، بەهۆی ڕۆڵی گرنگیان لە خۆپاراستنی تەندروستی و گەشەپێدانی تواناكانی جەستەیی و بنیادنانی ڕۆحی ئینتیما و بەرپرسیارێتیی كۆمەڵایەتی (آل عقران، 139:2020) بۆیە، لە وڵاتە پێشكەوتووەكاندا، ژمارەیەكی زۆری خەڵك چالاكیی جیاوازی وەرزشی ئەنجام دەدەن، بە گوێرەی تەمەنیان، بە ئامانجی بەدەستهێنانی لەشجوانی، هەروەها دەردەكەوێت كە هاندانی وەرزشكردن تەنیا بۆ وەرزشوانان نییە، بەڵكو تاكی ئاساییشی گرتووەتەوە، ئەمەش زیاد گرنگیپێدانی ئەم بوارە نیشان دەدات (الحرملة و جباري،15:2017).

وەرزش ڕۆڵێكی گەورە لە گەشەپێدانی ئابووریی دەوڵەتدا دەگێڕێت، چونكە یەكێكە لە پایە بنەڕەتییەكانی پرۆسەی بنیادنانی و گەشەسەندنیدا. هەروەها كاریگەرییەكانی فراوان دەبن بۆ ئەوەی لایەنە تەندروستی و كۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسییەكان بگرێتەوە، ئەمەش وای لێدەكات ببێتە توخمێكی سەرەكی لە گەیشتن بە ئاسایشی نیشتمانی و سەقامگیریدا. وەك ئامرازێكی گرنگ كار دەكات كە بەشدارە لە پتەوكردنی هێزی دەوڵەت و پاراستنی یەكگرتوویی ناوخۆیی و سەلامەتیی گشتی (درویش، 2:2016).

توێژینەوەكانی كۆمەڵایەتی دووپاتیان كردووەتەوە كە وەرزش وەك ئامرازێك بۆ گەشەسەندنی كۆمەڵایەتی كار دەكات، چونكە كارلێكی ئەرێنیی پاشخانە جیاوازەكانی نێوان تاكەكان بەهێز دەكات و، یارمەتیی كەمكردنەوەی گرژی و ململانێكان دەدات. كاتێك ئەم ڕۆحە لە ئاستی تاكەكەسیدا بۆ ئاستی نێودەوڵەتی دەگوازرێتەوە، وەرزش دەبێتە هێزێكی نەرم و دەبێتە هۆكار بۆ لێكتێگەیشتن و ئاشتی لە نێوان نەتەوەكاندا.

بواری وەرزش یەكێكە لە گرنگترین بوارەكانی وەبەرهێنانی ڕاستەقینە لە سامانی مرۆیی، چونكە چەندین پرۆسەی دەوڵەمەندی پەروەردەیی لەخۆ دەگرێت بە ڕەهەند و ئاراستەی جۆراوجۆر، كە ئامانجیان پەروەردەكردن و گەشەپێدانی نەوەكانە لە بوارە جیاوازەكانی ژیاندا. هەروەها وەرزش وەك بزوێنەرێكی كارا كار دەكات، كە پشكدارە لە گۆڕینی توانای شاراوەی مرۆییی تاك بۆ توانای بەرهەمهێنەر و كارا لە كۆمەڵگەدا. بواری وەرزش بەوە لە بوارەكانی دیكە جیا دەكرێتەوە، كە مەیدانێكە بۆ كارلێككردن و ئەنجامدان، لە هەمواركردنی هەڵسوكەوتی مرۆڤ و گەشەپێدانی كەسایەتیدا بەشدارە، ئەمەش لە ڕێگەی ئامادەكردنی كەشوهەوای گونجاو بۆ چەسپاندنی بەها ئەرێنییەكان و بنیادنانی ئاراستە دروستەكان بەرانبەر ئەو كۆمەڵگەیەی تێیدا دەژی. هەروەها وەك ئامرازێكی كاریگەر كار دەكات بۆ چەسپاندنی ڕۆحی هاووڵاتییبوونی باش و بەهێزكردنی ئینتیما و بەرپرسیارێتی لای تاكەكان (درویش وێخرون، 2023: 269-270).

دووەم: وەرزش وەك هۆكارێك بۆ ناساندن و نزیكبوونەوەی نێوان گەلان

ئێستا كایە جیاوازەكانی ژیان گەشەسەندنێكی خێرای نیمچە بازدانێكی بەخۆیەوە بینیوە، ئەمەش چەندین ئاسۆی نوێی سەپاندووە كە پێویست بە گەڕانی بەردەوام و پڕ لە ماندووبوون دەكات، بۆ هەموو شتێكی نوێ، بە ئامانجی هاوكاتبوون لەگەڵ پێشكەوتنی خێرا لە كایە جیاوازەكاندا. بواری وەرزش یەكێكە لە دیارترینی ئەم بوارانە، چونكە گەشەسەندنێكی خێرا لەسەر ئاستی زانستی و كۆمەڵایەتی و ئابووری بەخۆیەوە دەبینێت، بە ئاماژەیەكی گرنگی ئاستی پێشكەوتنی شارستانیی هەر كۆمەڵگەیەك دادەنرێت. ئەمەش لە ڕێگەی دەستكەوتە وەرزشییە جیهانییەكانەوە ڕوون دەبێتەوە كە دەوڵەتانی پێشكەوتوو بەدەستیان هێناوە، بەهۆی ئەو شتانەی كە زانایان و توێژەران لە بواری ڕاهێنانی وەرزشیدا گەیشتوونەتێ لە تیۆری و شێوازە نوێ و گشتگیردا، كە ئامانجیان گەشەپێدانی واقیعی وەرزشی و بەرزكردنەوەیە بۆ بەرزترین ئاستی دەستكەوت لە چالاكییە جیاوازەكانی وەرزشدا (جابر ومحمد، 2019: 2).

یەكێك لە دیارترین دیمەنەكانی پێكەوەڕۆیی مرۆیی كە وەرزش بەدەستی دەهێنێت، «یەكترناسینی نێوان گەلان»ـە. ڕووداوە وەرزشییە نێودەوڵەتییەكان، وەك یارییە ئۆڵۆمپییەكان و جامی جیهانیی تۆپی پێ، دەوڵەتان لە هەموو كیشوەرەكانەوە كۆدەكاتەوە و، دەرفەتێكە بۆ ئاڵوگۆڕی كەلتوور و ئەزموونەكان. لە میانی ئەم چالاكییانەدا، گەلان لە كەشێكی ڕێزگرتن و كارلێكدا بەیەك دەگەن، كە هەستی ئینتیما بۆ كۆمەڵگەی گەورەی مرۆڤایەتی بەهێز دەكات. بۆ نموونە، یارییە ئۆڵۆمپییەكان بە هێمایەك بۆ یەكگرتوویی مرۆڤایەتی دادەنرێن، چونكە سنوورەكانی سیاسەت و ئایین و زمان تێدەپەڕێنن و، وەرزشوانان كۆدەكەنەوە كە نوێنەرایەتیی گەلەكانیان دەكەن، نەك وەك ڕكابەر، بەڵكو وەك بەشداربوو لە ڕووداوێكی جیهانیدا كە ئاشتی و یەكسانی بەرز ڕادەگرێت و، لە ڕێگەی كۆبوونەوە و ڕێوڕەسم و ئاهەنگە كەلتوورییەكانی ئەم چالاكییانەدا، شارەزایی و ئەزموونە مرۆییەكان لە كەشێكی دۆستانە و ڕێزگرتنی دوولایەنەدا ئاڵوگۆڕ دەكرێن.

سێیەم: وەرزش وەك هۆكارێك بۆ بەهێزكردنی گفتوگۆ و ئاشتیی جیهانی

ئەمڕۆ وەرزش وەك ئامرازێكی كاریگەر لە دیپلۆماسیای گشتی و بنیادنانی ئاشتی لەنێوان دەوڵەتاندا بەكاردێت. ئەم ڕۆڵە بە زاراوەی «دیپلۆماسیای وەرزشی» ناسراوە، كە ئامانجی كردنەوەی كەناڵەكانی گفتوگۆ و نزیكبوونەوەیە لەنێوان گەلانی پێكناكۆك یان لە یەكتر دوور لە ڕووی سیاسییەوە. بۆیە پێشبڕكێ وەرزشییەكان ڕووبەرێكی ئارامە كە لە ڕێگەیەوە دەتوانرێت گرژییەكان تێبپەڕێنرێن و ژینگەیەكی نوێ بۆ پەیوەندیی ئەرێنی دروست بكرێت. مێژووی نوێ چەندین نموونەی ڕۆڵی وەرزشی لە بەدەستهێنانی ئاشتی و لێكتێگەیشتن نیشانداوە، وەك:

یارییە بەناوبانگەكەی نێوان ئەمریكا و چین لە حەفتاكانی سەدەی ڕابردوودا، كە بە «دیپلۆماسیای تۆپی سەرمێز» ناسرا بوو، هۆكار بوو بۆ باشتركردنی پەیوەندییەكانی نێوان هەردوو وڵات، دوای چەندین ساڵ لە دابڕان. لە ساڵی 1979، نووسەر ڕیچارد ئێسپی بۆ یەكەم جار زاراوەی «دیپلۆماسیای وەرزشی»ی لە كتێبەكەیدا دانا، كە ناوی «سیاسەتی یارییە ئۆڵۆمپییەكان» بوو. ئێسپی دیپلۆماسیای وەرزشی بە «بەكارهێنانی وەرزش لەلایەن حكومەتەكان و لایەنە چالاكەكانی دیكەوە بۆ گەیشتن بە ئامانجی سیاسەتی دەرەوە» پێناسە كرد (حمزة، 2023: 1).

هەروەها جامی جیهانیی 1998 دەرفەتێك بوو بۆ فەرەنسا بۆ نیشاندانی فرە كەلتووریی خۆی و پشتڕاستكردنەوەی دروشمی «یەكێتی لە فرەییدایە»، چونكە هەڵبژاردەكەی یاریزانی بە ڕەچەڵەكی جۆراوجۆری لەخۆ گرتبوو.

نموونەی دیكە، بریتین لە ئەنجامدانی یاریی دۆستانەی لە نێوان هەردوو كۆریا لە كاتەكانی گرژیی سیاسیدا، وەك هەوڵێك بۆ بەهێزكردنی ڕۆحی برایەتیی هاوبەش لە ڕێگەی وەرزشەوە. هەردوو كۆریا هەوڵیان دا تیمێكی یەكگرتوو بۆ یارییە ئۆڵۆمپییەكانی ساڵی 1984 لە لۆس ئەنجلسی ئەمریكا دروست بكەن و، لە سێ بۆنەی جیاوازدا گفتوگۆیان ئەنجام دا. پێش یارییە ئاسیاییەكانی ساڵی 1990 لە پەكین، هەردوو كۆریا جارێكی دیكە هەمان پرسیان تاوتوێ كرد(بیل، هو جونغ، 2022: 1).

هەموو ئەم نموونانە دووپاتی دەكەنەوە كە وەرزش تەنیا پێشبڕكێ نییە، بەڵكو ئامرازێكە بۆ بنیادنانی پرد لە نێوان نەتەوەكان و بڵاوكردنەوەی كەلتووری ئاشتی و لێكتێگەیشتنی دوولایەنە.

چوارەم: ڕەهەندە كەلتووری و كۆمەڵایەتییەكانی وەرزش لە ناساندنی نێوان گەلاندا

هەروەها وەرزش بەشدارە لە دەرخستنی ناسنامەی كەلتووری هەر نەتەوەیەك، چونكە هەر وڵاتێك لە ڕێگەی بەشدارییەكانی وەرزشییەوە بەها و نەریت و شێوازی بیركردنەوەی خۆی دەردەبڕێت. كاتێكیش ئەم ناسنامانە لە مەیدانی وەرزشیدا یەك دەگرنەوە، دەرفەت بۆ هەر لایەك دەڕەخسێت كە لە كەلتووری ئەوی دی بگات و ڕێزیشی لێبگرێت. لە ڕێگەی ئەم كارلێكەوە، هەستی سەرسامیی دوولایەنە دروست دەبێت، و وێنە نەرێنییە باوەكان كە هەندێك كەس ڕەنگە بەرانبەر گەلانی دی هەڵیانگرتبێت كەم دەبنەوە.

هەروەها میدیای وەرزشی ڕۆڵێكی گرنگ لە گواستنەوەی ئەم وێنە ئەرێنییە دەگێڕێت، لە میانی ڕووماڵكردنی پێشبڕكێ و پاڵەوانێتییەكان كە دەوڵەتە جیاوازەكان كۆدەكاتەوە، چونكە لایەنی مرۆیی ڕكابەرەكان نیشان دەدات و، بەهاكانی هاوكاری و برایەتی كە ڕۆحی ڕاستەقینەی وەرزشی جیادەكاتەوە، دەردەخات.

لەسەر ئاستی میللیدا، بەدواداچوون بۆ پاڵەوانێتییە جیهانییەكان دەرفەتێكە بۆ ملیۆنان بینەر لە جیهاندا بۆ كارلێككردن لەگەڵ كلتوورە جۆراوجۆرەكان، كە تێگەیشتنی هاوبەش بەهێز دەكات و جۆرێك لە «كەلتووری هاوبەشی جیهانی» دروست دەكات لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە فرەیی و جیاوازییەكان.

پێنجەم: ئاستەنگەكانی بەردەم وەرزش لە ئەدای ڕۆڵی مرۆیی خۆیدا

سەرەڕای ڕۆڵی گەورەی ئەرێنیی وەرزش لە نزیكردنەوەی گەلان، بەڵام ئەم ڕۆڵە ڕەنگە كاریگەریی لەسەر هەندێك ئاستەنگ هەبێت، وەك:

* بەسیاسیكردنی وەرزش و بەكارهێنانی بۆ مەبەستی پڕوپاگەندە یان نەتەوەپەرستی.

* دەمارگیریی وەرزشی كە ڕەنگە هەندێك جار بگۆڕێت بۆ ململانێی نێوان هاندەران.

* جیاكاری و ڕەگەزپەرستی كە هەندێك جار بەرانبەر بە یاریزانانی ڕەگەز، یان پاشخانی دیاریكراو دەردەكەوێت.

لێرەوە، پارێزگاریكردن لە مۆركی مرۆییی وەرزش پێویستی بە پابەندبوون بە بنەماكانی دەستپاكی و ڕێزگرتنی بەرانبەر و بڵاوكردنەوەی كەلتووری لێبوردەیی و هاوكاری لە هەموو بوارەكاندا هەیە، لەلایەن دەوڵەت و دامەزراوە وەرزشییە نێودەوڵەتییەكانەوە.

 

 كۆتایی

لەبەر ڕۆشنایی ئەوەی باس كرا، دەتوانین بڵێین كە وەرزش ئامرازێكی بەرزی شارستانێتییە بۆ ناساندنی نێوان گەلان و بنیادنانی ڕایەڵەی پەیوەندیی مرۆیی. زمانێكی جیهانییە كە كاری یەكخستنەو نەك جیاكردنەوە، سەرەڕای جیاوازییەكان مرۆڤەكان لێك نزیك دەكاتەوە و، دەرفەتێكیان پێدەدات بۆ گوزارشتكردن لە خۆیان لە چوارچێوەی ڕێزگرتن و هاوكاریدا. بەهێزكردنی بەها وەرزشییەكان وەك ڕێزگرتن، یەكسانی و ڕۆحی بەكۆمەڵ باشترین ڕێگەیە بۆ چەسپاندنی ئاشتیی جیهانی و گۆڕینی وەرزش بۆ كردارێكی مرۆیی كە دەربڕی فرەییە لە یەكبوونی مرۆڤایەتیدا. بەم شێوەیە دەتوانین لەم بوارەدا هەندێك ڕاسپاردە بخەینە ڕوو، لەوانە:

1- پێویستە گرنگییەكی زیاتر بە وەرزشی قوتابخانە و زانكۆ بدرێت، ئەمەش لە ڕێگەی دابینكردنی توانایی پێویست بۆ دامەزراوەكانی پەروەردە بۆ پشتگیریكردنی چالاكیی وەرزشی، لەوانە دابینكردنی یاریگا و ئامێر و كەرەستەی گونجاو، سەرەڕای دانانی ستافی پسپۆڕ كە توانای سەرپەرشتیكردن و ڕاهێنانیان هەبێت، بە شێوەیەك كە چالاكییە وەرزشییەكان بە شێوەیەكی كاریگەر ئەنجام بدرێن و بەشداری بكەن لە گەشەپێدانی تواناكانی جەستەیی و هزری و كۆمەڵایەتیی قوتابیان.

2- پتەوكردنی بەشداریی لاوان لە دامەزراوەكانی بڕیارداڕێژ كە پەیوەندییان بە چالاكییە وەرزشییەكانەوە هەیە، بە شێوەیەك كە ڕێگەیان پێبدات بەشداری لە گەشەپێدانی سیاسەتەكانی وەرزشی و جێبەجێكردنیاندا بكەن.

3- سوودوەرگرتن لەو زەوییانەی بەكارنەهێنراون و گۆڕینیان بۆ ڕووبەری كراوەی وەرزشی كە خزمەتی هەموو توێژەكانی كۆمەڵگە دەكەن. هەروەها زیاتر دروستكردنی یاریگا و دامەزراوە وەرزشییەكان لەسەر ئاستە جیاوازەكاندا، لەگەڵ هاندانی كەرتی تایبەت و ناحكومی بۆ بەشداریكردن لە دروستكردن و بەڕێوەبردنی یاریگا كراوەكان و هۆڵەكانی وەرزشی.

4- لێكۆڵینەوە لە توانای خاوەندارێتیی كردنی هەندێك یاریگای كراوە بۆ لاوان و پێدانی قەرزی ئاسان لە سندوقی كۆمەڵایەتی بۆ پشتگیریكردنی ئەم پڕۆژانە، بەو پێیەی یەكێكە لە لەو دەستپێشخەرییانە كە دەتوانێت لاوان هان بدات بۆ وەبەرهێنان و بەشداریی كارا لە گەشەپێدانی كەرتی وەرزشیدا.

5- پێداچوونەوە بە یاسا و ڕێساكانی ڕێكخستنی كارەكانی دەستە و یانە و فیدراسیۆنە وەرزشییەكان بووەتە پێویستییەك، كە گۆڕانكاری و ئاستەنگەكانی قۆناغی ئێستا دەیسەپێنن، بە شێوەیەك كە ڕێگە بە هاتنی خوێنی نوێ و بیرۆكە و دیدگای پێشكەوتوو بدات، كە لەگەڵ پێداویستییەكانی سەردەمدا گونجاو بێت.

هەروەها پێویستە كار بكرێت بۆ ئەوەی چالاكیی وەرزشی بخرێتە ناو ئەولەویاتی وەبەرهێنان لە كوردستان و هاندانی كەرتی تایبەت بۆ بەشداریكردن لە دروستكردنی یانە و سەنتەرەكانی لاوان و پشتگیریكردنی تیپە وەرزشییەكان.

6- چاودێریكردنی چالاكییە وەرزشی و بەهرە وەرزشییەكان، وەك یەكێك لە بوارەكانی وەبەرهێنان كە توانای گەیشتنی هەیە بە گەشەپێدانی بەردەوام. هەروەها پشتگیریكردن و گەشەپێدانی فێستیڤاڵەكانی لاوان و پێشبڕكێ و ڕكابەری وەرزشی، كە لەسەر ئاستی نەتەوەیی و ناوخۆیی و هەرێمایەتی ئەنجام دەدرێن، بە شێوەیەك كە بەشداری لە گەشەپێدانی گیانی ئینتیما و هاووڵاتیبوون و دۆزینەوەی بەهرە وەرزشییەكاندا بكات، لەگەڵ بەهێزكردنی بەشداریی بەكۆمەڵ لە چالاكییە وەرزشییەكاندا، بۆ گەیشتن بە بەرزكردنەوەی ئاستی ئەدای وەرزشی و نوێنەرایەتی كردنی دەوڵەت بە شێوەیەكی شەرەفمەندانە لە مەیدانە جیاوازەكاندا.

 

سەرچاوەكان:

* أحمد، بن الشين(2016): مادة التربية البدنية والرياضية وأهميتها في التنشئة الاجتماعية، مجلة العلوم الانسانية والاجتماعية، العدد24.

* آل عقران، أريج أحمد سعيد(2020): ممارسة الأنشطة الرياضية وعلاقتها بجودة الحياة لدي طالبات الجامعة، المجلة الدولية للعلوم الانسانية والاجتماعية، العدد12.

* بيل، هو جونغ(2022): تاريخ الفرق الرياضية المشتركة بين الكوريتين، تطورات شبه الجزيرة الكورية من الألف الی الياء. (https://world.kbs.co.kr/special/northkorea/contents/news).

* جابر، حسام محمد ومحمد، حيدر جاسم(2019): تأثير التحكم بالحجم التدريبي وفق مبدأ الزيادة النسبية في مستوي الأداء المهاري الدفاعي لدي لاعبي كرة اليد، مجلة دراسات وبحوث التربية الرياضية، جامعة البصرة، العدد58.

* حمزة، حذيفة (2023): من أولمبياد الأغريق إلي البينغ بونغ..قصة التوظيف السياسي للأحداث الرياضية الكبري، عربي بوست (https://arabicpost.net/sports/2023/07/11/).

* درويش، (2023): المجلة العلمية للتربية البدنية وعلوم الرياضة ، العدد98، الجزء الثاني.

* درويش، كمال الدين عبد الرحمن؛ محمد، عبد اللطيف صبحي؛ علي ، محمد محمد؛ زيدان، محمد حسن نادي(2016): دور الرياضة في تعزيز الأمن القومي المصري لمكافحة التطرف والارهاب، مقومات استخدام الرياضة كأمن قومي بجمهورية مصر العربية: دراسة تحليلية، مجلة علوم الرياضة، كلية التربية الرياضية ، جامعة حلوان .

* سامي، بن دادة(2024): دور ممارسة الرياضة في تحسين جودة الحياة المرتبطة بالصحة، رسالة ماجستير(غير منشورة)، معهد علوم وتقنيات النشاطات البدنية والرياضية، جامعة محمد بوضياف، المسيلة، الجزائر.