زۆر کەس بە خۆمەوە باوەریان وایە چارەسەرکردنی کێشەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە شێوەیەک کە لەگەڵ ماف و شایستەییەکانی گەلەکەیدا بگونجێت، ڕێگری لە ناسەقامگیری ناوچەکە دەکرێت، پێگەی ناوازەی ناوچەکە لە کاریگەری وڵاتانی دیکە و کاروباری ناوخۆیان دەپارێزێت و سەقامگیرییەکەی لە هەناردەکردنی هەر داکۆکیکارێکی توندوتیژی دەپارێزێت.

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هەر لە کۆنەوە، جێگەی سەرنجی زلهێزە گەورە کۆلۆنیالیەکانی ئەو سەردەمە بووە، کە هەموویان ئامانجیان کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکانی داهات و تاڵانکردنی سامانەکەی بوون. دوای ڕۆیشتنی زلهێزە کۆلۆنیالیزمە کۆنەکان، هەندێکیان لەو وڵات و نەتەوانە بەردەوام بوون لە ناخۆشیەکانی دابەشبوون و دیاریکردنی سنوورەکان و لکاندنی گەلان و پارچە پارچەبوونی ئەوانی دیکە لە نێوان وڵاتانی جیاوازی ناوچەکە دوای نزیکەی سێ لەسەر چوار سەدە و سەربەخۆیی زۆربەی وڵاتەکانی، بەڵام وەک ناوەندی ململانێی نێوان خواستەکانی گەلانی و هەژموونی زلهێزە جیهانییە نوێیەکان ماوەتەوە و دەناڵێنێ.

ئەم ناوچەیە کە دەستەواژەی هاوچەرخی "ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" بۆ یەکەمجار لەلایەن وینستن چەرچڵ سەرکردەی بەریتانیاوە ڕاستەوخۆ دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی دووەم داڕێژراوە، و دەیان ساڵە شاهیدی ململانێی گەرمە، جگە لە کێبڕکێی جیۆپۆلەتیکی نێوان زلهێزە کاریگەرەکانی سەر گۆڕەپانی ئیستا، وەک ڕووسیا و چین، جگە لە زلهێزە سیاسییە ناوچەییەکان (سعودیە، ئێران و ئیسرائیل)، هەروەها تورکیا کە بەهەمان شێوە هەوڵی کێبڕکێی ئەو وڵاتانە دەدات بۆ بەدەستهێنانی پێگەی سیاسی خۆی و کاریگەری دیاری. هیچ کام لەو وڵاتانە بەدوور نەبوون ئەوەی کەوا لە عێراق، سوریا، فەلەستین، لیبیا، یەمەن و سودان ڕوویاندا.

ئەمریکا کە پێشەنگی زلهێزی جیهانە، هەمیشە لە دوای نەمانی جەمسەری دووەمی جیهانی کە یەکێتی سۆڤیەت بوو، و سەرقاڵبوونی دواتری ڕووسیا بە شەڕە یەک لە دوای یەکەکان، کە دوایینیان لەگەڵ ئۆکرانیا بوو کە ناتۆ پاڵپشتی دەکات، هەوڵی داوە ببێتە دەسەڵاتی کۆتایی ناوچەکە. واشنتۆن هەمیشە بڕیاردەر بووە لە مامەڵەکردن لەگەڵ هەموو ململانێکانی ناوچەیی لە ناوچەکەدا، دەزانێت کەی کۆتایی بە شەڕێک بهێنێت و هەر زوو درک بە هۆکارەکانی و توانای لایەنەکانی دەکات. من پێم وایە شەڕی کورت و ڕاستەوخۆی نێوان ئیسرائیل و ئێران بەهێزترین بەڵگەیە بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەم بۆچوونە.

ئەم کێبڕکێیەی نێوان فرە زلهێزەکانی ناو خۆرهەڵاتی ناوەڕاست هەمیشە نەیتوانیوە ڕێگری لە ململانێی ناوخۆیی چەکداری لە ژمارەیەک وڵاتی ناسەقامگیری سیاسیدا بکات، وەک لوبنان، سوریا، یەمەن، لیبیا و سودان. تا ڕادەیەک عێراق دوای ڕزگاربوونی ڕێژەیی لە دەستی داعش، بەڵام ناکۆکی ناوخۆیی لەسەر هێشتنەوەی ئەو هێزانەی هاوپەیمانان کە بە شێوەیەکی کاریگەر پاڵپشتی ئەم هەوڵە نیشتمانیانەی سوپای عێراق و پێشمەرگەی کوردستانیان کرد. به ڵام بەهەر حاڵ ئه و ململانێانه ڕەکییەکانی ناوخۆ وای کرد لایانی دەڕەکی دەستوەڕدانی له کاروباری ناوخۆی ئه و وڵاتانه خۆش بکات، و کار بۆ بەڕژەوەندییەکانی خۆیان بکەن، ئەمەش وای کرد به ڕاشکاوانه هەندێکیان ببنە گۆڕەپانی یاری بۆ زلهێزەکان کە ئەو وڵاتانە بکەنە گۆرەپانی ململانێ لەگەڵ نەیارەکانیان،

ئەوەی هەمووان دەزانن ئەوەیە کە هەر وڵاتێک کە ناکۆکی ناوخۆیی هەبووە بووە هۆکاری  دەستێوەردانی دەسەڵاتە دەرەکییەکان، بە ڕووخانی ڕژێمەکان و هەندێک جار خودی وڵاتان کۆتایی هاتووە، و هەندێکیان بە دابەشبوون و لاوازی کۆتایان هاتووە، تەنانەت ئەو وڵاتانەی تا ئێستا ناکۆکیەکانیان یەکلایی نەکردۆتەوە، شایەتحاڵی گەشەسەندن یان پێشکەوتنی کۆمەڵگاکانیان نەبوون لەسەر ئاستی مافە ئابوری و کۆمەڵایەتییەکانی هاونیشتیمانیان، و گەشەسەندنی ڕاستەقینەی شوێن و مرۆڤەکانیان نەناسیوە. ئەمە واقیعێکە کە هەمیشە خزمەت بە بەرژەوەندی ئەو زلهێزانە دەکات کە ئاواتەخوازن کۆنترۆڵی سەرچاوەکانی داهات و سەرچاوە سروشتییەکان بکات، و ئاواتە خوازی گەڕانەوەی کۆلۆنیالیزمەکەیان دەکەن تەنانەت ئەگەر فۆرمەکانیشی گۆڕاون.

گەورەترین گرفتی ئەمڕۆی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لێک دوورکەوتنەوەی نێوان گەلانی هەندێ وڵاتانی ناوچەکەیە، کە لەگەڵ یەکتر و حکومەتەکانیان ڕێکناکەون لەسەر ئەوەی چی لە خزمەت بەرژەوەندییە باڵاکانیاندایە. چەندین کێشە هەیە کە پێویستی بە کۆدەنگی نیشتمانی ناوخۆیی هەیە، وەک پرسی فەلەستین و پرسی کورد، هەردووکیان پێویستیان بە حیکمەت و عەقڵ هەیە.

گەلی فەلەستین مافی ئەوەی هەیە لەسەر زەوییە دەستبەسەرداگیراوەکانی دەوڵەتی خۆی دابمەزرێنێت، لە کاتێکدا گەلی کورد مافی چارەی خۆنووسینی هەیە بە پێی ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکان. زەوی و زاری کەسی داگیر نەکردوە، بەڵکو زەویەکانیان بە شێوەیەکی نایاسایی بەسەر چەند وڵاتێکدا دابەشکرا، بۆ ئەوەی وەک کۆمەڵێک کەمینە لە سنووری ئەو وڵاتە تازە دامەزراوانەدا بۆ جیهان نیشانیان بدەن.

مەبەستی زلهێزەکان بەردەوام دەبێت لە هێنانی دەمارگیری و نائارامی بۆ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، مەگەر حکومەتەکانی ئەو وڵاتانە گرنگی بە خەون و مافەکانی گەلەکەیان بدەن. ئەم خەونانە لاوازکردنی وڵاتێک یان دروستکردنی دووبەرەکی ناوخۆیی دروست ناکات و دەستوەردانی دەرەکی لە کاروباری وڵاتەکەدا هیچ سوودێکی نابێت، بەڵکو یەکگرتوویی و تەبایی و گەیشتن بە بەرژەوەندیی هەمەلایەنەی نەتەوەیی تاکە چارەیە کە بەرەکانی ناوخۆ دەپارێزن و هاووڵاتیبوون بەهێز دەکەن و پشتیوانی یەکپارچەیی خاکی هەر دەوڵەت و وڵاتێک دەکەن.