چوار ملیۆن هاووڵاتی كە 50%ی كوردستانن لە پڕۆژەی ڕووناكی سوودمەندن و 80%یان پارەیەكی كەمتر لە جاران دەدەن

 

 

 

لە سێكتەرەكانی بەرهەمهێنان و گواستنەوە و دابەشكردنی كارەبا بە سەدان پڕۆژەمان ئەنجام داوە

 

تاكو ئێستا سێ ملیۆن بەرمیل نەوتی هەرێم لەلایەن سۆمۆوە فرۆشراوە

 

ڕێككەوتنی سێ قۆڵی و نەرمی و پابەندبوونمان لە دۆسێی نەوت لەپێناو هەڵگرتنی گەمارۆ و سزای مووچەخۆرانی هەرێم بوو

 

پڕۆژەی ڕووناكی و كارەبای 24 كاتژمێری دوای جێبەجێكردنی دەیان پڕۆژەی دامەزراندنی وێستگەی بەرهەمهێنان و گواستنەوە و دابەشكردن و ڕاكێشانی هەزاران كیلۆمەتر لە تۆڕی پاڵەپەستۆی بەرز و ژمارەیەك چاكسازی لە گرێبەستەكانی بەرهەمهێنان، كۆتاییهێنان بە كێشەی زیاتر لە سی ساڵ بوو. بۆیە ئەم دەستكەوتە لە كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا پێویستە وەكو پرسێكی نیشتمانی مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت. گۆڤاری گوڵان لەسەر ئەم پرسە دیدارێكی لەگەڵ كەمال محەمەد ساڵح وەزیری كارەبا و وەزیری سامانە سرووشتییەكان بە وەكالەت ساز دا.

 

* با سەرەتای پرسیارەكەمان لەوەوە دەست پێبكەین، چی وای كرد لەم كابینەیەدا كێشەی كارەبا بەرەو چارەسەركردن بچێت و ئەم پرسە بە ئاراستەیەكی ڕاست و دروست ببرێت؟

- بێگومان هەروەكو لە كارنامە وەزارییەكەی ڕێزدار مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا هاتبوو، كە دەبێت كێشەی 30 ساڵەی كارەبا چارەسەر بكرێت و چیتر نابێت هاووڵاتیانی كوردستان و هەرێمەكە لەم خزمەتگوزارییە سەرەكییە بێبەش بن. هەڵبەتە جێبەجێكردنی ئەم داواكارییە ئەگەر پاڵپشتیی بەڕێزیان نەبووایە، كارێكی زۆر زەحمەت و ئاستەم بوو، چونكە هەموو دەزانن قەیرانی دارایی و نەبوونی بوودجە ئاستەنگێكی ئاسان نەبوو، بەتایبەتی كە ژێرخانی كارەبا پێویستی بە سەدان پڕۆژە و كاری چاكسازی هەبوو، كە ئەمە پێویست بوو بۆ جێبەجێكردنی پڕۆژەی ڕووناكی و كارەبای 24 كاتژمێری كە لە ئێستادا بە هەماهەنگی لەگەڵ تیمی نووسینگەی سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران جێبەجێ دەكرێت و وەرچەرخانێكە لە سێكتەری كارەبادا، بەتایبەتی لەگەڵ هەڵكشانی خێرایی هاوبەشانی كارەبا بۆ سەرووی 1.95 ملیۆن هاوبەش كە لەم كابینەیەدا نزیكەی 500 هەزار هاوبەشی كارەبا زیاد بوون و جێبەجێكردنی ئەم پڕۆژەیە پێویستییەكی ئەم سەردەمە بوو.

* ئاماژەت بە زیادكردنی بەرهەمهێنانی كارەبا كرد. دەكرێت بزانین ئەو وێستگانەی لەم كابینەیەدا بونیاد نراون، یان ئاستی بەرهەمهێنانیان زیاد كراوە، كامانەن؟

- لە دەستپێكی دەستبەكاربوونی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا بڕی 2360 مێگاوات كارەبا بەرهەم دەهێنرا، ئێستا 4200 مێگاوات كارەبا بەرهەم دەهێنرێت، واتە بەرهەمهێنانی كارەبا 1840 مێگاوات زیاد كرا، ئەم مێگاواتە زیادەیەش هەروا لەخۆڕا بەرهەم نەهاتووە، بە هەوڵ و پاڵپشتیی ئەنجومەنی وەزیران و لە ڕێگەی ئەنجامدانی ژمارەیەك چاكسازی لە گرێبەستەكان و كەمكردنەوەی تێچوون و بەكارهێنانی وزەی پاك كە گازی سرووشتییە ئەنجام درا. دەكرێت لێرەدا ئاماژە بە هەندێك لەو وێستگانە بدەم:

وێستگەی بازیان بە توانای 750 مێگاوات.

وێستگەی خۆرمەڵە بە توانای 500 مێگاوات.

وێستگەی هەڵمی خەبات بە توانای 300 مێگاوات.

وێستگەی گەرمیان بە توانای 165 مێگاوات.

وێستگەی دێرەلۆك بە توانای 38 مێگاوات.

بەگەڕخستنەوەی وێستگەكانی هەولێر و سلێمانی و دهۆك بە توانای 87 مێگاوات.

ئەمە وێڕای چارەسەركردنی كێشە تەكنیكییەكانی هەردوو وێستگەی كارۆئاوی (دووكان و دەربەندیخان) و هەمواركردنەوەی گرێبەستەكانی كارەبا لەگەڵ وەبەرهێنەكان.

لەمەش گرنگتر پارێزگاریكردن بوو لە ژینگە كە توانیمان ئاستی بەرهەمهێنانی كارەبا بە وزەی پاك و خاوێن بۆ سەرووی 84% بەرز بكەینەوە، كە لە گازی سرووشتی لە 83% و لە 1% كارۆئاوی، لە ڕێگەی بەكارهێنانی گاز و وزەی خۆر و وزەی هایدرۆپاوەر، بەمەش پارێزگاریمان لە ژینگە كرد، كە مەترسیی زۆری بۆ تەندروستیی هاووڵاتیان هەیە. خۆ ئەگەر پڕۆژەی ڕووناكی حیساب بكەین، كە كوژانەوەی ئەو هەموو موەلیدەیە كە بە گازی ژەهراوی كاریان دەكرد، گەورەترین دەستكەوتە بۆ سلامەتیی هاونیشتمانییان، تەنانەت وێستگەی 165 مێگاواتی گەرمیان بۆ یەكەمین جارە لە ئاستی هەرێمی كوردستان و عێراقیشدا بتوانرێت سوود لە غازی بەفیڕۆچووی كێڵگەكانی نەوت وەربگیرێت و لە بری ئەوەی بسووتێت و زیانی بۆ ژینگە و هاووڵاتیان هەبێت، دووبارە بۆ بەرهەمهێنانەوەی كارەبا بەكارمان هێنا. هەر لەم كابینەیەدا زیاتر لە 50 مێگاوات كارەبا بە سیستەمی وزەی خۆر پڕۆژەی بەرهەمهێنانی كارەبا دانراوە.

* زۆر جەختت لەسەر دابەشكردنی كارەبا كردەوە. ئایا گرنگیی ئەم كەرتە لەچیدایە و چۆن توانرا لە تەمەنی ئەم كابینەیەدا ئەو ژمارە زۆرەی پڕۆژە ئەنجام بدەن؟

- هەوڵ و ماندووبونی كرێكاران و كارمەندانی وەزارەت و پشوودرێژیی هاووڵاتیان و خەمخۆریی سەرۆكی حكومەت وای كرد وێڕای نەبوونی پارە و بوونی قەیرانی دارایی ئەو ژمارە زۆرەی پڕۆژە ئەنجام بدەین، لە هەمووشی گرنگتر دانان و بەستنی پێوەری زیرەك بوو بۆ 80%ی هاوبەشانی كارەبا، ئەم پێوەرەش بووە بناغە بۆ سەركەوتنی پڕۆژەی ڕووناكیی 24 كاتژمێری كارەبا. بەم شێوەیە زیاتر لە 3353 پڕۆژە لە كەرتی دابەشكردنی كارەبا و 61 پڕۆژە لە گواستنەوەی كارەبا ئەنجام دران. لێرەدا چەند نموونەیەك لە وێستگەكان و پڕۆژەكانی ڕاكێشانی هێڵی پاڵەپەستۆی بەرز دێنمەوە، لەوانە دامەزراندنی وێستگەكانی (ئیسكانی نوێ و شێروان مەزن و دابینكردنی چوار وێستگەی مۆبایل بۆ سلێمانی و سەید سادق و چەمچەماڵ و گەرمیان و ئازادیی نوێ و كەسنەزان و ڕووناكی و بەرحوشتر و گردجووتیار و بارك و سەڵاحەدین و نیشتمان و دیبەگە و باداوەی نوێ و مەخموور و .. تادوایی). هەروەها ڕاكێشانی هێڵەكانی پاڵەپەستۆی بەرز وەكو (بازیان – ڕاپەرین، تانجەڕۆ- سەید سادق و خەبات – ئیفراز و هەولێر – خەبات و سەنتەری هەولێر – ڕۆژئاوای هەولێر و دروستكردنی هێڵی گواستنەوەی 400 كەی ڤی لە نێوان هەرێم و عێراق و توركیا و كەلار- سەید سادق و دانان و بەستنی هێڵی نێوان وێستگەكانی (كەلەكچی - قەسرۆك)، (بەردەڕەش - دارەتوو)، ( سەرسەنگ - چەمانكێ)، (فایدە - شاریا)، (سەرسەنگ - بامەڕنێ) و دەیان پڕۆژەی دیكە.

لەلایەكی دیكەوە دەیان گوند بەتایبەتی گوندە دوورە دەستەكان كارەبای نیشتمانییان بۆ ڕاكێشرا و پێوەری زیرەكیان بۆ دانرا و تاكو ئێستا بەردەوام لە سەنتەری پارێزگاكان و ئەو هاوبەشانەی پڕۆژەی ڕووناكی 24 كاتژمێریان دەگاتێ، بەردەوامە كە لە سەرووی یەك ملیۆن و 345 هەزار هاوبەشن. ئەنجامدانی پڕوژەی پێوەری زیرەك بووە هۆی كەمكردنەوەی بەفیڕۆچوونی كارەبا لە 45% بۆ 31% و لە ڕێگەی ئەم پڕۆژەیەوە توانرا ‌14%ی داهاتی كارەبای بەفیڕۆچوو بۆ گەنجینەی حكومەت بگەڕێندرێتەوە و سووتانی گۆڕەری كارەبا بە ڕێژەیەكی بەرچاو ڕووی لە كەمی كرد و سەدان سەرپێچی ئاشكرا كران و ژمارەیەكی زۆری دیكەی هاوبەشانی نوێی كارەباش كرایەوە، بەمەش تێچوویەكی زۆری كرێی كارەبا و بەفیڕۆچوونێكی كارەبا لەم بوارەدا چارەسەر كرا.

* هەر سەبارەت بە كەرتی دابەشكردنی كارەبا پڕۆژەی ڕووناكی بە یەكێك لە دەستكەوتە هەرە گەورەكانی ئەم كابینەیە دادەنرێت، ئایا ئەم پڕۆژەیە بە كوێ گەیشتووە؟

- پڕۆژەكە دەستكەوتێكی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان و بەڕێز مەسرور بارزانییە، ئیرادە و پاڵپشتی جەنابیان وای كرد، كێشەیەكی 30 ساڵەی وا ئاڵۆز و درێژخایەن چارەسەر بكرێت. لە ئێستادا چوار ملیۆن هاووڵاتی كە دەكاتە 50%ی هاووڵاتیانی سەرانسەری هەرێمی كوردستان لە پڕۆژەی ڕووناكیی 24 كاتژمێری سوودمەندن و 116 هەزار شوێنی بازرگانی و دامەزراوەی حكوومیی گشتی و كەرتی تایبەت و قوتابخانە و بنكەی تەندروستی و خزمەتگوزاریی گشتیی كەوتوونەتە سنووری پڕۆژەكەوە و لێی سوودمەند بوون. لە ئێستادا كارەبای ٢٤ كاتژمێری گەیشتە ناوەندی شارەكانی (هەولێر، سلێمانی، دهۆك و هەڵەبجە) و تەنانەت دەوروبەری سەنتەری شارەكانیش. هەڵەبجە یەكەمین پارێزگای هەرێمی كوردستان و لەسەر ئاستی هەموو عێراق بوو، كە بووە خاوەنی كارەبایەكی ٢٤ كاتژمێری.

چوار ملیۆن هاووڵاتی لەڕێی پڕۆژەی ڕووناكییەوە بە ڕێژەی 80% پارەیەكی كەمتر لە كاتی موەلیدەكان دەدەن و لە ژینگەیەكی پاكتر و سەلامەتتر دەژین، دوای ئەوەی 3222 موەلیدە كوژێنرانەوە، هەروەها ئەم كارەبایە ڤۆڵتییەكی جێگیر و ژیانێكی سەقامگیرتر بۆ خێزانەكان و كاسبكار و پیشەوەرانیشی زامن كردووە. بێگومان لە كۆتایی ساڵی 2026 سەرجەم هەرێمی كوردستان دەبنە خاوەنی كارەبایەكی 24 كاتژمێری.

* ئایا هەناردەكردنەوەی نەوت بەردەوامە و هیچ كێشە و گرفتێكی تێدا نییە و زامنی ماف و شایستە داراییەكانی كۆمپانیاكانیش كراوە؟

- بۆ مێژوو دەیڵێمەوە، پەرەپێدانی نەوت و غاز مافی دەستووری و یاسایی هەرێمی كوردستانە. سەرۆكی حكومەت سامانی نەوت و غازی بۆ كارەبا و پێداویستیی ناوخۆ و مووچە و پڕۆژە و خێر و خۆشی كوردستان بە كاری هێنا. لە دەستووری هەمیشەیی 2005 بە ڕوونی ئاماژە بەم دەسەڵاتانە كراوە، كاتێكیش پێچەوانەی دەستوور و یاسای ئیدارەی دارایی لە بوودجەی گشتی و بڕیاری دادگاكانی خۆیان جووڵانەوە لەپێناو مووچە و قووتی خەڵك نەرمێتیمان نواند و پابەندی بڕیارە نادەستووری و نایاساییەكانیش بووین، ئەوان مووچەیان دوور لە بنەمای دەستووری و یاسایی و مافی هاووڵاتیبوون بۆ یەكلاكردنەوەی ناكۆكییەكان بۆ بەرژەوەندی خۆیان بەكار هێناوە و، دۆسێكانیان تێكەڵ كردووە و زیانی 27 ملیار دۆلاریان بە هەرێم و عێراق گەیاندووە.

سەرۆكی حكومەت شاندی دانوستانكاری ڕاسپارد و ڕێكەوتنی سێ قۆڵیمان كرد و پابەندی ڕێكەوتنەكە بووین، وێڕای تێبینی و سەرنجەكانمان هەرێم زۆر بە باشی و بەبێ كەموكورتی ڕێكەوتنەكەی جێبەجێ كرد و زیاتر لە سێ ملیۆن بەرمیل نەوتی هەرێم لەلایەن كۆمپانیای سۆمۆوە لە بازاڕەكانی جیهان فرۆشراوە و داهاتەكەشی بۆ وەزارەتی دارایی فیدڕاڵ گەڕاوەتەوە. تەنانەت توانیومانە بەو توانا كەمە و بە 50 هەزار بەرمیل نەوتی نێوخۆ سووتەمەنی و پێداویستییەكانی هاووڵاتیان بە پاڵپشتییەوە لە نەوت و بەنزین و گاز و غازی ماڵان دابین بكەین و ڕێگەمان نەداوە هیچ قەیرانێكی سووتەمەنی دروست بێت. بگرە هەروەكو 2022 و 2023 و 2024 دەستمان بە دابەشكردنی نەوتی سپی بەسەر خێزانەكاندا كرد، لەو ساڵانەدا هەر ماڵێك بەرمیلێك نەوتی وەرگرت و تەنانەت لە ناوچە شاخاوییەكان دوو بەرمیل نەوتمان دابەش كرد. بۆ ئەمساڵ لە مانگی شەشەوە ئەم داواكارییەم بۆ سەرۆكی حكومەت بەرز كردەوە و بەڕێزیان ڕەزامەندی داوە و لە زۆربەی ناوچە شاخاوییەكانی پارێزگای هەولێر و دهۆك دەست بەدابەشكردن كرا و بەم نزیكانەش لە ناوچە شاخاوییەكانی هەردوو پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجە دەست بە دابەشكردنی دەكرێت، حكومەتی عێراق لە ناوەڕاستی مانگی 11 دەست بە دابەشكردنی نەوت دەكەن، بەداخەوە تەنیا 50 ملیۆن لیتر نەوت بۆ هەرێم دەنێرن، لە كاتێكدا ئێمە 267 ملیۆن بەرمیل لە هەرێمی كوردستان دابەش دەكەین.